امپراتوری تیموریان یکی از مقتدرترین و درخشانترین دوره های تأریخی در آسیا را شکل میدهد که با ظهور امیر تیمور گورکان بنیادگذاری شد. این امپراتوری به ویژه در دورۀ شاهرخ میرزا و همسرش گوهرشاد بیگم، به اوج شکوهمندی خود در عرصه های هنر، معماری و علم دست یافت که این دوره به "رنسانس هرات" مشهور میباشد.
این امپراتوری پهناور در اوج قدرت خود، بخشهای عظیمی از قاره آسیا را تحت تسلط داشت. جغرافیای اصلی و مراکز قدرت این امپراتوری شامل ساحات ذیل میگردد:
افغانستان:
شهر تأریخی هرات بحیث پایتخت اصلی، قلب تپندۀ فرهنگی و مرکز فرمانروائی این امپراتوری بود. شهرهای بلخ و بست نیز از مراکز مهم ولایتی آنها بشمار میرفتند.
آسیای مرکزی:
شهر سمرقند (در ازبکستان کنونی) پایتخت نخستین امیر تیمور و مرکز علمی بزرگ آن زمان بود.
قلمروهای همسایه:
بخشهای وسیعی از ایران کنونی (فارس)، پاکستان کنونی، عراق، آذربایجان و ارمنستان کنونی تحت نظام اداری این امپراتوری قرار داشتند.
پیشینۀ تأریخی این امپراتوری به اواخر قرن چهاردهم تقویم مشترک برمیگردد. امیر تیمور در سال ۱۳۷۰ تقویم مشترک حکومت خود را در سمرقند تأسیس نمود و با فتوحات پیاپی، قلمرو خود را گسترش داد. پس از وفات او در سال ۱۴۰۵ تقویم مشترک، پسرش شاهرخ میرزا قدرت را بدست گرفت و پایتخت را به شهر هرات انتقال داد.
دوران حکومت شاهرخ و جانشینانش تا سال ۱۵۰۷ تقویم مشترک به طول انجامید. در این زمان، هرات تبدیل به مرکز تجمع دانشمندان، شاعران و معماران بزرگ شد. سرانجام این امپراتوری پس از بیش از یک قرن شکوفائی بی نظیر، به دلیل اختلافات داخلی میان شاهزاده گان تیموری و هجوم شیبانیان (ازبکها) فروپاشید، اما شاخه ئی از این خاندان (ظهیرالدین محمد بابر) به هند رفت و امپراتوری گورکانیان هند را بنیاد گذاشت.
کاوشهای باستانشناسی و پژوهشهای تأریخی در پایتختها و شهرهای تیموری، گنجینه های هنری و تعمیرات عظیمی را هویدا ساخته است که مهمترین آنها عبارتند از:
مصلای هرات و مناره های باستانی:
مجموعۀ بزرگی شامل مسجد و مدرسۀ گوهرشاد که امروز مناره های بلند آن بحیث شاهکار مهندسی آن زمان پابرجا میباشند.
شاهکارهای مینیاتور مکتب هرات:
نسخه های خطی مصور و بسیار نفیس به قلم استاد کمال الدین بهزاد که در موزیمهای بزرگ جهان نگهداری میشوند.
مجموعۀ شاه زنده و گوهرشاد:
کاشیکاریهای معرق و هفت رنگ با خطوط ثلث و کوفی بر دیوارهای مقبره ها و مساجد در هرات و سمرقند.
اسطرلابها و ابزارهای نجومی:
ادوات پیشرفته نجومی متعلق به رصدخانۀ الغ بیگ (نواسه امیر تیمور) در سمرقند که پیشرفت علمی آنان را نشان میدهد.
هنر و باستانشناسی دوره تیموری دارای ویژگیهای ساختاری متمایزی است که آنرا در صدر هنرهای اسلامی قرار میدهد:
معماری با گنبدهای پیازی و دوپوش:
ساختن گنبدهای بلند با کاشیهای فیروزه ئی و لاجوردی درخشان که از فرسنگها دور دیده میشدند.
شکوفائی خطاطی و کتاب آرائی:
رونق بی نظیر خط نستعلیق توسط سلطان علی مشهدی و تهیۀ کاغذهای مرغوب خانبالغ جهت نگارش کتب ادبی و علمی.
باغ سازی منظم (چهارباغ):
ایجاد باغهای مجلل با جویهای آب روان و تقسیمات هندسی دقیق در اطراف شهرهای هرات و سمرقند.
اهمیت فرهنگی امپراتوری تیموریان در ایجاد یک رنسانس بزرگ علمی و ادبی در منطقۀ خاورمیانه و آسیای مرکزی میباشد:
رونق زبان و ادبیات دری:
حمایت بی دریغ سلاطین تیموری از شاعران بزرگی چون نورالدین عبدالرحمان جامی و وزیر دانشمند، امیر علی شیر نوائی که سبب خلق آثار گرانسنگ ادبی گردید.
تأسیس مدارس و کتابخانه های بزرگ:
مدرسۀ گوهرشاد در هرات و مدرسۀ الغ بیگ در سمرقند به حیث بزرگترین پوهنتونهای زمان خود، فیلسوفان، ریاضی دانان و منجمان فراوانی را تربیه کردند.
تبادل فرهنگی گسترده:
هرات در این دوره به مرکز تلاقی هنرمندان فارس، آسیای مرکزی و چین تبدیل شده بود و سبک هنری مکتب هرات بر امپراتوریهای بعدی چون صفویان در ایران کنونی و مغولان در هند تأثیر عمیق گذاشت.
Source: Afghan Data Center (ADC)