تأریخ بلعمی که با نامهای ترجمۀ تأریخ طبری و تاریخنامۀ طبری نیز شناخته میشود، یکی از کهنترین آثار باقی ماندۀ نثر دری است. این اثر در دورۀ سامانیان و به فرمان منصور بن نوح سامانی پدید آمد و اساس آن تأریخ الرسل و الملوک اثر محمد بن جریر طبری بود.

اهمیت آن برای تحقیق زبان دری بسیار زیاد است، زیرا از نخستین نمونه های بزرگ و پیوستۀ نثر دری پس از اسلام است و زبان آن به مرحلۀ بسیار قدیمی دری نو تعلق دارد.

۲. تأریخ تألیف

فرمان تهیه اثر در ۳۵۲ق / ۹۶۳ تقویم مشترک صادر شد. منصور بن نوح، از طریق ابوالحسن فایق خاصه، به وزیر خود ابوعلی بلعمی دستور داد تأریخ طبری را به دری درآورد.

تأریخ دقیق پایان اثر با قطعیت معلوم نیست. برخی شواهد نشان میدهد که رویدادهای متأخرتر نیز در بعضی نسخه ها یا روایتهای اثر وجود داشته و احتمالاً کار در چند سال بعد تکمیل شده است. ازاین رو بهتر است تأریخ آن را حدود ۹۶۳–۹۶۵ تقویم مشترک دانست، نه یک سال قطعی برای پایان.

۳. نویسنده و مترجم

نام او در منابع به صورت:

ابوعلی محمد بن محمد بن عبیدالله بلعمی آمده است. او از خاندان معروف بلعمی و از وزیران سامانی بود.

با این حال، دربارۀ میزان دخالت شخص بلعمی در ترجمه، یک مسئلۀ علمی وجود دارد. عنوان سنتی اثر آن را به بلعمی نسبت میدهد، اما برخی محققان احتمال داده اند که منشیان و مترجمان دیوان سامانی نیز در کار ترجمه و تدوین نقش مهمی داشته اند. بنابراین از نظر پژوهشی بهتر است اثر را «ترجمه و بازپرداخت بلعمی و دستگاه دیوانی سامانی» تلقی کرد، نه الزاماً ترجمه ئی که تمام جملات آن شخصاً بقلم بلعمی نوشته شده باشد.

۴. آیا «تأریخ بلعمی» ترجمه است؟

به معنای دقیق، صرفاً ترجمه نیست.

بلعمی از تأریخ الرسل و الملوک طبری استفاده کرد، اما ساختار و محتوای آن را تغییر داد:

• بسیاری از اسناد و سلسله راویان حذف شد.
• روایتهای متعدد و تکراری طبری کاهش یافت.
• برخی مطالب حذف یا خلاصه شد.
• بعضی مطالب از منابع دیگر افزوده شد.
• ترتیب برخی مطالب تغییر کرد.

روایت تاریخی بصورت نثر پیوسته و روان دری درآمد.

در مواردی اطلاعاتی درباره تأریخ خراسان و سرزمینهای اطراف آن دیده میشود که در متن طبری به همان شکل وجود ندارد.

به همین دلیل، محققان جدید آن را بیشتر از یک ترجمۀ لفظ به لفظ میدانند؛ یک بازنویسی، تلخیص، تکمیل و اقتباس تاریخی به زبان دری است.

۵. محتوای تاریخی

دامنۀ تاریخی اثر بسیار گسترده است و از:

آفرینش جهان → پیامبران → پادشاهان بلخی و اقوام باستانی → تأریخ ساسانیان → ظهور اسلام → پیامبر اسلام → خلفا → فتوحات → تأریخ امویان و عباسیان

را دربرمی گیرد.

بنابراین تنها تأریخ اریانا یا خراسان نیست، بلکه یک تأریخ عمومی جهان باستان و جهان اسلام است.

برای تحقیق افغانستانشناسی اهمیت خاص دارد، زیرا روایتهای مربوط به خراسان، ماوراءالنهر، سیستان، بلخ، هرات و دیگر مناطق در سنت تاریخی آن جایگاه مهمی دارند.

۶. اهمیت آن برای افغانستان

برای تحقیق دربارۀ تأریخ افغانستان، ارزش تأریخ بلعمی بیشتر در این بخشها است:

• سیستان
• خراسان
• بلخ
• مرو
• هرات
• تخارستان
• ماوراءالنهر
• دولتهای پیش از اسلام
• ساسانیان
• ورود اسلام به افغانستان قدیم
• حکومتهای نخستین اسلامی
• نام شهرها و مناطق
• نام اقوام و گروه های سیاسی
• نام اشخاص و خاندانها

البته باید توجه داشت که «خراسان» در متون قرون نخستین الزاماً برابر با مرزهای افغانستان امروزی نیست. بنابراین هنگام استفاده از آن برای تأریخ افغانستان باید جغرافیای تاریخی هر نام را جداگانه بررسی کرد.

۷. اهمیت زبانی

تأریخ بلعمی یکی از منابع اساسی برای تحقیقات زبانشناسی، هم است. دلیل اصلی آن این است که متن مربوط به قرن چهارم هجری / قرن دهم تقویم مشترک است؛ یعنی در مرحلۀ بسیار مهم شکلگیری نثر دری.

ویژه گیهای زبانی را که در آن میتوان بررسی کرد:

• کلمات فارسی کهن
• ساخت کلمه
• ترکیبات اسمی
• افعال و صرف آنها
• نحو فارسی قدیم
• کلمه های مربوط به حکومت
• کلمه های نظامی
• اصطلاحات دینی
• کلمات اجتماعی
• نام ابزارها
• نام جانوران و گیاهان
• نام مکانها
• کلمه های عربی واردشده به دری
• تفاوت کاربرد کلمه های دری و عربی
• شکلهای قدیمی کلمه هائی که بعدها تغییر کرده اند.

۸- متن دارای عناصر گوناگون است

دری کهن + عربی + کلمه های تاریخی و دینی + نامهای خاص + کلمه های دخیل

همچنین، چون اثر در طول قرنها با نسخه های متعدد منتقل شده، نسخه شناسی و مقایسۀ نسخه ها برای تعیین صورت اصیل کلمه ها اهمیت اساسی دارد. سنت نسخه ای تأریخ بلعمی بسیار پیچیده است و پژوهشهای جدید نیز بر این مسئله تأکید دارند.

نتیجه

تأریخ بلعمی باید در گروه منابع درجه اول قرن چهارم هجری قرار گیرد. ارزش اصلی آن تنها در قدمت نیست؛ بلکه در این است که یک متن نسبتاً بزرگ و پیوسته از دری قرن چهارم هجری در اختیار ما میگذارد و در کنار آن، اطلاعات تاریخی و جغرافیائی فراوانی از افغانستان قدیم و خراسان ارائه میکند.