چگونه نقشهٔ سیاسی منطقه را برای ابد تغییر داد!

این مقاله را به مناسبت تجلیل از ۳۱۷مین سالگرد قیام پیروزمند ۲۱ اپریل سال ۱۷۰۹ ت.م میرویس خان هوتکی که تهداب افغانستان مستقل را بنیاد نهاد تقدیم میکنم.

متاسفانه برای سالهای طولانی نقش میرویس خان هوتکی در ایجاد پایه های دولت افغانستان کمرنگ نشان داده شده است. بعضیها که داد از وطن دوستی نیز میزنند و ادعای تحقیق در تأریخ این سرزمین را دارند قیام میرویس خان را با برچسپهای "قیام محلی" کوچک جلوه میدهند. اما کوشش برای کم کردن و بی اهمیت نشان دادن نقش میرویس خان هوتکی در طرد سلطهٔ بیگانگان از این سرزمین، کسب استقلال واقعی این خاک، و مقام والای ایشان در ایجاد پایه های یک دولت مستقل ملی افغانان که بالاخره به قیادت احمد شاه ابدالی به افغانستان معاصر منجر گردید، یک خیانت عظیم در تأریخنویسی ملی افغانان خواهد بود. علاوتاً این اشخاص با ایجاد ابهام در موضوع ساعت، روز، ماه و سال قیام میرویس خان و مسایلی از این قبیل، در یک کوشش مذبوحانه برای تخریب این روز تأریخی در حافظهٔ تأریخی افغانان و تخریب مقام میرویس خان استند. 

حقایق تأریخی کدامها اند؟

تأریخ کشته شدن گرگین خان

    • گرگین خان (جورج یازدهم)، والی گرجی تبار صفوی در قندهار، در ۲۱ اپریل ۱۷۰۹ تقویم مشترک کشته شد (سر جان ملکم، تأریخ ایران (The History of  این کتاب در سال 1815ت.م در لندن چاپ شد) .

نحوه کشته شدن او دقیقاً مطابق با نقشه ئی بود که میرویس خان چیده بود. در آن روز، اکثر نیروهای گرجی تحت فرماندهی برادرزاده گرگین خان، الکساندر، برای سرکوب شورشیان از قندهار خارج شده بودند. میرویس خان از این فرصت استفاده کرده و گرگین خان را به یک ضیافت در اقامتگاه شخصی خود در کوکران، در حومه قندهار، دعوت کرد. در همین ضیافت بود که میرویس خان و یارانش، گرگین خان را به قتل رساندند.

نقش میرویس خان در این واقعه

نقش میرویس خان در این پیروزی، فراتر از یک اقدام نظامی ساده بود و او را بعنوان یک رهبری مدبر و هوشمند نشان میدهد:

• رهبری مدبرانه: میرویس خان از نارضایتی عمیق قبایل افغان از ظلم و تعدیات والی گرجی، از جمله مالیاتهای سنگین، مصادره اموال، و توهین به مقدسات مذهبی استفاده کرد. او با درایت، این خشم پراکنده را به یک اراده جمعی برای قیام تبدیل کرد.
• دیپلماسی و فریب هوشمندانه: او در ابتدا با تظاهر به وفاداری، اعتماد گرگین خان را جلب کرد. سفر او به اصفهان و مکه نیز بخشی از همین راهبرد بود تا ضمن ارزیابی اوضاع، فتوای شرعی لازم برای مشروعیت بخشیدن به قیام را کسب کند.
• استفاده از فرصت طلائی: میرویس خان با آگاهی کامل از تحرکات نظامی دشمن، دقیقاً لحظه ئی را برای شورش انتخاب کرد که قشلۀ دشمن در ضعیفترین حالت ممکن بود.
• معمار یک دولت نوپا: پس از پیروزی، میرویس خان به ساده گی به یک شورشگر محلی تبدیل نشد، بلکه حکومت مستقلی را در قندهار بنیان نهاد و بنیانگذار دودمان هوتکیان گردید.
• 
  

  اهمیت قیام میرویس خان در تأریخ سیاسی منطقه

اهمیت این قیام را میتوان به شرح زیر خلاصه کرد

• پایان سلطه ۲۰۰ ساله صفویان: این قیام بطور عملی به سلطه طولانی مدت امپراتوری صفوی بر قندهار و مناطق اطراف آن پایان داد و برای اولینبار در دوره معاصر، یک دولت مستقل بومی را در این منطقه ایجاد کرد.
• نقطه عطفی در فروپاشی صفویان: این رویداد، نقطه شروعی برای زوال نهائی امپراتوری صفوی بود. پیروزی میرویس خان، الهام بخش دیگر شورشها شد و در نهایت، پسرش محمود هوتکی در سال ۱۷۲۲ تقویم مشترک، اصفهان، پایتخت صفویان را فتح کرد.
• بنیانگذار هویت ملی نوین افغانستان: میرویس خان با اتحاد قبایل و ایجاد یک دولت مستقل، سنگ بنای دولت-ملت مدرن افغانستان را گذاشت. به همین دلیل، او در میان پشتونها بعنوان «میرویس نیکه» (میرویس پدرکلان) شناخته میشود و او را یکی از پدران بنیانگذار افغانستان امروزی میدانند.
•    ایجاد یک مدل حکومتی: او نشان داد که میتوان بر پایه مشورت (جرگه)، میثاق ملی و مشروعیت حقوقی یک نظام سیاسی پایدار ایجاد کرد، نه صرفاً بر اساس زور.

در یک کلام، قیام میرویس خان هوتک در ۲۱ اپریل ۱۷۰۹، یک رویداد تعیین کننده در تأریخ منطقه بود که نه تنها به سلطه یک امپراتوری قدرتمند پایان داد، بلکه مسیر تأریخ را برای شکلگیری یک هویت و دولت جدید در قلب آسیا هموار ساخت.

پیروزی قیام ۲۱ اپریل ۱۷۰۹ تقویم مشترک میرویس خان، تنها پایان اشغال گرجیها نبود، بلکه آغاز تولد یک نهاد حقوقی جدید در نقشه سیاسی منطقه بود. میرویس خان با درکی فراتر از زمانه خود، بلافاصله اقدامات زیر را برای تثبیت حاکمیت ملی انجام داد:

۱. تأسیس نظام امارت ملی (National Emirate)

او از پذیرش لقب «شاه» در ابتدا خودداری کرد تا بر جنبه مردمی و انتخابی بودن حاکمیت خود تأکید کند. این اقدام، دولت او را از سلطنتهای مطلقه صفوی و مغولی متمایز کرد و پیوند میان دولت و ملت (قبایل) را مستحکم ساخت. اما بعد از مطمئن شدن از این موضوع سکه بنام خود ضرب زد و اعلان پادشاهی کرد که جان ملکم دیپلومات انگلیسی آنرا در کتاب خود تائید کرده است.

۲. دیپلماسی فعال با قدرتهای منطقه ئی

میرویس خان بلافاصله مکاتباتی را با امپراتوری مغولی هند (دولت دهلی) آغاز کرد. او با تکیه بر سوابق تأریخی پشتونها در هند (لودیها و سوریها)، تلاش کرد تا قندهار را بعنوان یک «دولت حایل» (Buffer State) مستقل و متحدِ دهلی معرفی کند تا از فشار نظامی صفویان بکاهد.

۳. مشروعیت حقوقی و مذهبی

استفاده از فتوای مکه در سطح بین المللی، پاسخی محکم به ادعاهای دربار اصفهان بود. این اقدام نشان داد که حاکمیت هوتکی بر پایه «حق تعیین سرنوشت» و دفاع از ارزشهای دینی بنا شده است، نه شورش غیرقانونی.

۴. ضرب سکه و استقلال اقتصادی

او با الگوبرداری از «روپیه شیرشاهی»، تلاش کرد تا نظام پولی مستقلی را پیریزی کند. ضرب سکه در آن زمان، مهمترین نشانه حقوقی استقلال یک دولت در نظام بین الملل بشمار میرفت. متعاقبا شاه اشرف هوتکی در اصفهان سکهٔ طلای اشرفی را معرفی نمود که تا امروز این سکه های طلا به همین نام "اشرفی" در ایران معروف اند.

پشتونها تجربه حکمرانی در هند (لودیها و سوریها) را در حافظه تأریخی خود داشتند. میرویس خان از این «میراث جهانداری» برای ایجاد وفاق استفاده کرد. اقوام دیگر در آن مقطع فاقد یک رهبری سیاسی واحد بودند که بتواند فراتر از دفاع محلی، طرحی برای «تأسیس دولت» ارائه دهد.

پشتونها در منطقه ما یک «توده جمعیتی پیوسته» (Contiguous Population) را تشکیل میدادند که تا امروز پا برجاست. برخلاف سایر اقوام که ممکن بود در واحات (Oases) یا شهرهای محصور و جدا از هم زنده گی کنند، پشتونها در سراسر این مسیر جغرافیائی حضور داشتند.

این پیوستگی به میرویس خان اجازه داد تا یک «شبکه ارتباطی قبیله ئی» ایجاد کند که از قندهار تا مناطق قبایلی هم مرز با هند گسترش داشت. این یعنی قیام میتوانست از یک نقطه شروع شود و به سرعت در یک پهنه وسیع انسانی تکثیر یابد.

اشاره به نکته جمعیتی تحلیلهای فوق را از یک نگاه صرفاً سیاسی به یک تحلیل «ژئوپولیتیک و دموگرافیک» ارتقا میدهد. این نشان میدهد که میرویس خان با درک درست از «قدرت عدد و نفوس»، توانست انرژی نهفته در این توده انسانی را در مسیر استقلال ملی هدایت کند.

میرویس خان نه بعنوان یک رهبر قومی، بلکه بعنوان تنها رهبرِ دارای «ابزار قدرت» و «مشروعیت مذهبی» توانست خلأ قدرت را پر کند و دولتی بسازد که در نهایت چتر حمایتی برای تمام اقوام منطقه گردید.

نقش میرویس خان و نقش شاه امان الله خان در تأریخ افغانستان

این پندار که تجلیل از میرویس خان هوتک، نقش شاه امان الله خان را کمرنگ میکند، درست نیست. این دو شخصیت، هر کدام در جایگاه خود، نقشی بینظیر و مکمل در تأریخ افغانستان ایفا کرده اند. یکی نماد «آغاز» هویت ملی و دیگری نماد «تثبیت» آن در عرصهٔ بین المللی است.

برای روشن تر شدن موضوع، بهتر است نقش هر یک را جداگانه بررسی کنیم:

 میرویس خان هوتک: معمارِ استقلالِ سرزمین

میرویس خان هوتک (نیکه) را باید بنیانگذارِ نخستین دولتِ مستقلِ بومی در جغرافیای امروز افغانستان دانست.

• دستآورد تأریخی: او در سال ۱۷۰۹ تقویم مشترک با رهبری یک قیام موفق، به بیش از دو قرن سلطهٔ امپراتوری صفوی بر قندهار پایان داد و یک حکومت مستقل را پایه گذاری کرد.
•    اهمیت نمادین: به دلیل این نقش بنیادین، او در میان مردم به «میرویس نیکه» (میرویس پدرکلان) و «پدربزرگ ملت» (Grandfather of the Nation) شهرت یافته است. در واقع، او سنگبنای هویت سیاسی مستقل افغانان را گذاشت.
• 
  

  شاه امان الله خان: معمارِ استقلالِ بین المللی

نقش شاه امان الله خان در جایگاهی دیگر، اما به همان اندازه حیاتی است. اگر میرویس خان «میهن» را ساخت، امان الله خان «حاکمیتِ» آن میهن را در سطح جهان برسمیت شناختاند.

•  دستآورد تأریخی: مهمترین اقدام او، برسمیت شناسی یا تسجیل استقلال کامل افغانستان در امور داخلی و امور خارجی توسط وزیر خارجه بریتانیا در هشتم آگست در سال ۱۹۱۹ تقویم مشترک در معاهدهٔ راولپندی است. این پیروزی دیپلماتیک و نظامی، افغانستان را بعنوان یک کشور کاملاًً مستقل در جامعهٔ جهانی تثبیت کرد.
• اهمیت نمادین: او بعنوان «غازی» (جنگجوی پیروز در راه اسلام) و یک پادشاه مدرنیست شناخته میشود که اصلاحات گسترده ئی را برای پیشرفت کشور آغاز کرد.
• 
  

  نتیجه گیری: دو حلقه از یک زنجیر

به عبارت ساده تر، میرویس خان هوتک و شاه امان الله خان، هر کدام یک فصل از کتاب استقلال افغانستان را رقم زده اند؛ فصل اولی با عنوان «تولد یک ملت» و فصل دومی با عنوان «بلوغ یک دولت».

منابع:

    • سر جان ملکم، تأریخ ایران (The History of Persia):

        ◦ توضیح: این کتاب که در سال ۱۸۱۵ در لندن منتشر شده، یکی از معتبرترین و جامع ترین تواریخ نوشته شده به زبان انگلیسی دربارهٔ ایران است. سر جان ملکم، دیپلمات و تأریخ نگار بریتانیائی، در این اثر به وقایع قندهار و نقش میرویس خان پرداخته است. منبع اصلی او برای این وقایع، گزارشهای یوناسهانوی، بازرگانی است که معاصر میرویس خان بوده است.

        ◦ ارجاع دقیق: The History of Persia, from the Most Early Period to the Present Time, چاپ لندن، ۱۸۱۵م، جلد اول، صفحه ۶۰۶.

    • یوناسهانوی، سفری به سواحل بحر خزر (An Historical Account of the British Trade Over the Caspian Sea):

        ◦ توضیح: این کتاب که در سال ۱۷۵۳ منتشر شده، روایتهای دست اولی از منطقه و وقایع آن دوران ارائه میدهد. هانوی خود در زمان وقوع قیام در منطقه بوده و گزارشهای او دربارهٔ میرویس خان و ضرب سکه، جزو دست اول ترین منابع غربی محسوب میشود.

    • پدر جوداس تادئوس کراسینسکی، تأریخ انقلابات اخیر ایران (The History of the late Revolutions of Persia):

        ◦ توضیح: کراسینسکی یک کشیش یسوعی لهستانی بود که در جریان سقوط اصفهان در سال ۱۷۲۲ تقویم مشترک در آن شهر حضور داشت. گزارش او از رویدادها، جزئیات ارزشمندی را ارائه میدهد.

 منابع معتبر تأریخی و پژوهشی مدرن

این دسته شامل کتابها و مقالاتی است که توسط تأریخ نگاران برجستهٔ معاصر نوشته شده اند.

    • لارنس لاکهارت، سقوط سلسلهٔ صفوی (The Fall of the Safavi Dynasty):

        ◦ توضیح: این کتاب (چاپ ۱۹۵۸) یکی از دقیق ترین و جامع ترین پژوهشهای مدرن دربارهٔ علل و نتایج سقوط صفویان است و به طور مفصل به نقش هوتکیان و قیام میرویس خان پرداخته است.

    • جورج بروس مالیسون، تأریخ افغانستان (History of Afghanistan):

        ◦ توضیح: این کتاب که در سال ۱۸۷۸ منتشر شده، به عنوان یکی از نخستین تواریخ جامع غربی دربارهٔ افغانستان شناخته میشود. مالیسون در این اثر، میرویس خان را با عنوان «واشنگتن افغانستان» میستاید.

    • میر غلام محمد غبار، افغانستان در مسیر تأریخ:

        ◦ توضیح: این کتاب یکی از مهمترین و جامع ترین منابع تأریخی به زبان فارسی دربارهٔ تأریخ افغانستان است و به تحلیل دقیق ساختارهای سیاسی و اجتماعی دوران هوتکیان میپردازد.

 دانشنامه ها و دایرة المعارفهای معتبر

    • دانشنامهٔ ایرانیکا (Encyclopædia Iranica):

        ◦ توضیح: این دانشنامه یکی از معتبرترین منابع علمی دربارهٔ تأریخ و فرهنگ ایران و سرزمینهای همجوار است. مدخلهای تخصصی آن دربارهٔ «میرویس خان هوتک»، «دودمان هوتکیان» و «صفویان» از منابع کلیدی برای پژوهش استند.

    • ویکیپدیای فارسی و انگلیسی:

        ◦ توضیح: مدخلهای مرتبط با «شورش هوتکیان» و «میرویس خان هوتک» در این دانشنامه ها، با استناد به منابع معتبر علمی، به تفصیل به این وقایع پرداخته اند.

        ◦ شواهد: در ویکیپدیای فارسی به صراحت به قیام در تأریخ ۲۱ آوریل ۱۷۰۹ اشاره شده است و در ویکیپدیای انگلیسی نیز این تأریخ بعنوان روز وقوع شورش ثبت شده است.