کتیبهٔ صخره ئی دوزبانهٔ قندهار که با نام فرمان قندهار آشوکا و کمتر با عنوان فرمان چهل زینه نیز شناخته میشود، کتیبۀ به زبانهای یونانی باستان و آرامی است که به حدود ۲۶۰ پیش از تقویم مشترک بازمیگردد. این کتیبه به فرمان آشوکا، امپراتور مائوریا (فرمانروائی ۲۶۸ تا ۲۳۲ پیش از ت.م)، در چهل زینه، برون زده گی کوهستانی نزدیک قندهار در افغانستان، حک شده است.

این اثر از کهنترین فرمانهای شناخته شدهٔ آشوکا است و احتمالاً در حدود سال هشتم فرمانروائی او، نزدیک به ۲۶۰ پیش از ت.م، نوشته شده و از دیگر کتیبه های او، از جمله فرمانهای صخره ئی کوچک آشوکا، کتیبه های غارهای بارابار در هند و فرمانهای صخره ئی بزرگ آشوکا، قدیمی تر است.

این کتیبهٔ آغازین منحصراً به یونانی و آرامی نوشته شده است. در سال ۱۹۵۸، هنگام عملیات کاوش در پیرامون قندهار، زیر لایۀ از آوار به ضخامت حدود ۱-متر (۳٫۳-فوت) کشف شد و در مجموعهٔ KAI با شمارهٔ KAI 279 ثبت شده است.

این کتیبه گاه جزو فرمانهای صخره ئی کوچک آشوکا و با عنوان «فرمان صخره ئی کوچک شمارهٔ ۴» طبقه بندی میشود، در مقابل فرمانهای صخره ئی بزرگ آشوکا که بخشهائی یا تمامی فرمانهای شمارهٔ ۱ تا ۱۴ او را دربر میگیرند.

فرمان قندهار یکی از تنها دو کتیبهٔ باستانی یافت شده در افغانستان است که دارای متن یونانی است. دیگری فرمان یونانی قندهار آشوکا است که تماماً به زبان یونانی نوشته شده است. چهل زینه، محل کشف کتیبه، بخش غربی استحکامات طبیعی شهر باستانی اسکندریه رخج و نیز شهر کهنهٔ قندهار امروزی را تشکیل میدهد.

کتیبه همچنان در همان دامنهٔ کوهی که در آن کشف شد باقی مانده است. به گفتهٔ باستانشناس ایتالیائی اومبرتو شراتو، «سنگ در پای شرقی گردنهٔ کوچکی میان دو تپهٔ سنگی، پائین تر از قله ای قرار دارد که چهل زینهٔ مشهور بابر در آن تراشیده شده است».

نسخۀ قالبگیری شده از کتیبه در موزیم ملی افغانستان در کابل نگهداری میشود.

آشوکا که از حامیان بودیسم بود، در این فرمان مردم یونانی زبان افغانستان را به پذیرش پارسائی فرامی خواند و برای بیان مفهوم هندی دهرم از اصطلاح یونانی εὐσέβεια (اوسبیا، «پارسائی») استفاده میکند.

انتشار این فرمان در قندهار معمولاً شاهدی بر آن دانسته میشود که آشوکا بر این بخش از افغانستان فرمان میراند؛ احتمالاً پس از آنکه سلوکوس یکم در پیمان صلح سال ۳۰۵ پیش از تقویم مشترک، این سرزمین را به چاندراگوپتا مائوریا واگذار کرد.

کتیبه همچنین نشان دهندهٔ حضور جمعیتی قابل توجه از یونانیان در منطقه و تداوم اهمیت زبان آرامی است. در همان دوره، یونانیان در پادشاهی یونانی باختری تازه تأسیس در زمان دیودوت و بویژه در شهر مرزی آی خانم در شمال افغانستان حضور قدرتمندی داشتند.

متن:

نسخه های یونانی و آرامی تا حدی با یکدیگر تفاوت دارند و ظاهراً ترجمه های نسبتاً آزادی از یک متن اصلی به پراکریت بوده اند. در متن آرامی، اقتدار آشوکا آشکارا با عباراتی چون «سرور ما، شاه پریادارش» و «سرور ما، شاه» پذیرفته شده است؛ در حالی که نسخهٔ یونانی از تعبیر خنثی تر «شاه» استفاده میکند.

متن یونانی

متن  آرامی

متن دری

ΔΕΚΑ ΕΤΩΝ ΠΛΗΡΗ[ ... ]ΩΝ ΒΑΣΙΛΕΥΣΠΙΟΔΑΣΣΗΣ ΕΥΣΕΒΕΙΑΝ ΕΔΕΙΞΕΝ ΤΟΙΣ ΑΝ-ΘΡΩΠΟΙΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΥΤΟΥ ΕΥΣΕΒΕΣΤΕΡΟΥΣΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΕΠΟΙΗΣΕΝ ΚΑΙ ΠΑΝΤΑΕΥΘΗΝΕΙ ΚΑΤΑ ΠΑΣΑΝ ΓΗΝ ΚΑΙ ΑΠΕΧΕΤΑΙΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΩΝ ΕΜΨΥΧΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΛΟΙΠΟΙ ΔΕΑΝΘΡΩΠΟΙ ΚΑΙ ΟΣΟΙ ΘΗΡΕΥΤΑΙ Η ΑΛΙΕΙΣΒΑΣΙΛΕΩΣ ΠΕΠΑΥΝΤΑΙ ΘΗΡΕΥΟΝΤΕΣ ΚΑΙΕΙ ΤΙΝΕΣ ΑΚΡΑΤΕΙΣ ΠΕΠΑΥΝΤΑΙ ΤΗΣ ΑΚΡΑ-ΣΙΑΣ ΚΑΤΑ ΔΥΝΑΜΙΝ ΚΑΙ ΕΝΗΚΟΟΙ ΠΑΤΡΙΚΑΙ ΜΗΤΡΙ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΩΝ ΠΑΡΑΤΑ ΠΡΟΤΕΡΟΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΛΟΙΠΟΥ ΛΩΙΟΝΚΑΙ ΑΜΕΙΝΟΝ ΚΑΤΑ ΠΑΝΤΑ ΤΑΥΤΑΠΟΙΟΥΝΤΕΣ ΔΙΑΞΟΥΣΙΝ
𐡔𐡍𐡍 𐡉 𐡐𐡕𐡉𐡕𐡅 𐡏𐡁𐡉𐡃 𐡆𐡉 𐡌𐡓𐡀𐡍 𐡐𐡓𐡉𐡃𐡀𐡓𐡔 𐡌𐡋𐡊𐡀 𐡒𐡔𐡉𐡈𐡀 𐡌𐡄𐡒𐡔𐡈
𐡌𐡍 𐡀𐡃𐡉𐡍 𐡆𐡏𐡉𐡓 𐡌𐡓𐡏𐡀 𐡋𐡊𐡋𐡄𐡌 𐡀𐡍𐡔𐡍 𐡅𐡊𐡋𐡄𐡌 𐡀𐡃𐡅𐡔𐡉𐡀 𐡄𐡅𐡁𐡃
𐡅𐡁𐡊𐡋 𐡀𐡓𐡒𐡀 𐡓𐡀𐡌 𐡔𐡕𐡉 𐡅𐡀𐡐 𐡆𐡉 𐡆𐡍𐡄 𐡊𐡌𐡀𐡊𐡋𐡀 𐡋𐡌𐡓𐡀𐡍 𐡌𐡋𐡊𐡀 𐡆𐡏𐡉𐡓
𐡒𐡈𐡋𐡍 𐡆𐡍𐡄 𐡋𐡌𐡇𐡆𐡄 𐡊𐡋𐡄𐡌 𐡀𐡍𐡔𐡍 𐡀𐡕𐡄𐡇𐡎𐡉𐡍𐡍 𐡀𐡆𐡉 𐡍𐡅𐡍𐡉𐡀 𐡀𐡇𐡃𐡍
𐡀𐡋𐡊 𐡀𐡍𐡔𐡍 𐡐𐡕𐡉𐡆𐡁𐡕 𐡊𐡍𐡌 𐡆𐡉 𐡐𐡓𐡁𐡎𐡕 𐡄𐡅𐡉𐡍 𐡀𐡋𐡊 𐡀𐡕𐡄𐡇𐡎𐡉𐡍𐡍 𐡌𐡍
𐡐𐡓𐡁𐡎𐡕𐡉 𐡅𐡄𐡅𐡐𐡕𐡉𐡎𐡕𐡉 𐡋𐡀𐡌𐡅𐡄𐡉 𐡅𐡋𐡀𐡁𐡅𐡄𐡉 𐡅𐡋𐡌𐡆𐡉𐡔𐡕𐡉𐡀 𐡀𐡍𐡎𐡍
𐡀𐡉𐡊 𐡀𐡎𐡓𐡄𐡉 𐡇𐡋𐡒𐡅𐡕𐡀 𐡅𐡋𐡀 𐡀𐡉𐡕𐡉 𐡃𐡉𐡍𐡀 𐡋𐡊𐡋𐡄𐡌 𐡀𐡍𐡔𐡉𐡀 𐡇𐡎𐡉𐡍
𐡆𐡍𐡄 𐡄𐡅𐡕𐡉𐡓 𐡋𐡊𐡋𐡄𐡌 𐡀𐡍𐡔𐡍 𐡅𐡀𐡅𐡎𐡐 𐡉𐡄𐡅𐡕𐡓‎[۵]

پس از کامل شدن ده سال [از سلطنت]، شاه
آشوکا آموزهٔ
پارسائی (εὐσέβεια، اوسبیا) را به مردم شناساند؛ و از آن هنگام
مردم را پارساتر کرد و همه چیز در 
سراسر سرزمین رونق یافت. شاه از کشتن
جانداران پرهیز میکند و دیگر مردمان، و نیز
شکارچیان و ماهیگیران شاه، از
شکار دست کشیده اند. و اگر کسانی بیمهار بودند،
تا آنجا که در توانشان بود از بیمهاری
دست کشیده اند و از پدر و مادر و
سالخورده گان بیش از گذشته فرمان میبرند؛ و از این پس نیز
با عمل کردن به همهٔ این اصول،
زنده گی بهتر و خوشتری خواهند داشت.

ترجمهٔ دری از متن آرامی

ده سال سپری شده بود. چنین شد که سرور ما، شاه پریادارش، برقرارکنندهٔ راستی شد.

از آن پس بدی در میان همهٔ مردم کاهش یافت و همهٔ بدبختیها را از میان برد؛ و در سراسر زمین آرامش و شادی برقرار است.

افزون بر این، دربارهٔ خوراک نیز چنین است: برای سرور ما، شاه، تنها شمار اندکی

[از جانوران] کشته میشوند. با دیدن این امر، همهٔ مردم کشتن جانوران را ترک کرده اند؛ حتی ماهیگیران نیز از صید منع شده اند.

همچنین کسانی که بیمهار بودند، از بیمهاری دست کشیده اند.

فرمانبرداری از مادر و پدر و سالخورده گان نیز مطابق وظایفی که سرنوشت بر هرکس مقرر کرده، برقرار است.

و برای همهٔ مردمان پارسا داوری و مجازاتی وجود ندارد.

این [یعنی اجرای قانون] برای همهٔ مردم سودمند بوده و در آینده نیز سودمندتر خواهد بود.

دیگر کتیبه های یونانی قندهار

دیگر کتیبهٔ مشهور یونانی، یعنی فرمان یونانی قندهار آشوکا، در سال ۱۹۶۳ در فاصلهٔ حدود ۱٫۵ کیلومتر (۰٫۹۳ مایل) جنوب کتیبهٔ دوزبانه، در شهر باستانی قندهار کهنه که در پشتو «زور شار» و در دری «شهر کهنه» نامیده میشود کشف شد.

گمان میرود قندهار کهنه در سدهٔ چهارم پیش از میلاد بدست اسکندر مقدونی بنیان گذاشته شده و نام یونانی Αλεξάνδρεια Aραχωσίας، یعنی اسکندریه رخج، بر آن نهاده شده باشد. این کتیبه نسخۀ یونانی از پایان فرمان دوازدهم، دربارهٔ اصول اخلاقی، و آغاز فرمان سیزدهم، دربارهٔ پشیمانی شاه پس از جنگ کالینگا، است. برخلاف کتیبهٔ دوزبانه، در این متن هیچ زبان دیگری در کنار یونانی بکار نرفته است.

کتیبه بر لوحی از سنگ آهک نوشته شده که احتمالاً بخشی از یک ساختمان بوده و اندازهٔ آن حدود ۴۵ در ۶۹٫۵۳ سانتیمتر (۱۷٫۷۲ در ۲۷٫۳۷ اینچ) است. آغاز و پایان قطعه از میان رفته است؛ ازاین رو احتمال داده شده که متن اصلی بسیار طولانیتر بوده و شاید مانند برخی دیگر از نسخه های هندی، هر چهارده فرمان آشوکا را دربرمی گرفته است.

زبان یونانی این کتیبه از سطح ادبی و فلسفی بالائی برخوردار است و شناخت عمیقی از زبان سیاسی جهان هلنیستی در سدهٔ سوم پیش از میلاد نشان میدهد. این امر به حضور جامعۀ یونانی و از نظر فرهنگی پیشرفته در قندهار آن دوره اشاره دارد.

دو کتیبهٔ یونانی دیگر نیز از قندهار شناخته شده است: یکی وقف نامه ئی از مردی یونانی که خود را «پسر آریستوناکس» معرفی میکند و متعلق به سدهٔ سوم پیش از تقویم مشترک است؛ دیگری شعری مرثیه ئی از سوفیتوس، پسر ناراتوس، متعلق به سدهٔ دوم پیش از میلاد.