سیمینارها

ویدیوهای آموزشی

افغانستان در سیر تسلسل زمان
د افغانستان د تاریخ د لاری پړاونه

ترجمهٔ تفسیر طبری

دوره تاریخی :	عصر امپراتوریهای دودمانی \| Dynastic Imperial Era \| 821 CE (ت.م) - 1709 CE (ت.م)
تاریخ تقویم مشترک :	Friday 6 October 947 CE
تاریخ هجری شمسی :	چهارشنبه، ۱۹ میزان، ۳۲۶
تاریخ هجری قمری :	چهارشنبه ۱۹ ربیع‌الاول ۳۳۶ ه‍.ق.
مکان :	خراسان بزرگ
رویداد :	اثر مکتوب
جوانب :	دستوردهنده: امیر منصور بن نوح سامانی

ترجمهٔ تفسیر طبری کهنترین ترجمه و تفسیر رسمی و جامع قرآن کریم به زبان دری است که بعنوان یکی از مهمترین شاهکارهای نثر کهن دری و سند تاریخی ارزشمند زبان و ادب دری شناخته میشود.

۱. زمان، جغرافیا و حامی اثر

زمان نگارش: نیمهٔ دوم قرن چهارم هجری قمری (بین سالهای ۳۵۰ تا ۳۶۶ هجری قمری / حدود ۹۶۱ تا ۹۷۶ تقویم مشترک).

حامی و دستوردهنده: امیر منصور بن نوح سامانی (از پادشاهان سلسلهٔ سامانی).

جغرافیا: این کار بزرگ علمی در پایتخت سامانیان صورت گرفت.

۲. پدیدآورنده گان و شیوهٔ کار

این اثر حاصل یک کار دسته جمعی و گروهی است. امیر سامانی ابتدا به دلیل عدم آشنائی عموم مردم به زبان عربی، از علمای ماوراءالنهر برای جواز ترجمهٔ قرآن به دری فتوا گرفت. پس از صدور فتوا، گروهی از برجسته ترین فقها و دانشمندان خراسان بزرگ و ماوراءالنهر (از شهرهائی چون بخارا، بلخ، سمرقند، فرغانه و اسپیجاب) گرد هم آمدند و کتاب عظیم «جامع البیان عن تأویل آی القرآن» نوشتهٔ محمد بن جریر طبری را از عربی به دری روان ترجمه و تهذیب (خلاصه نویسی) کردند.

۳. وضع نسخه های خطی و قدمت آنها

اصل ترجمه در ۱ challenge /جلد اول اولیه یا ۱۴ مجلد دستنویس شده بود که در سده های بعد در ۷ جلد بازنویسی شد. نسخهٔ واحدی از عصر سامانی بر جای نمانده و مجلدات کهن آن در گنجینه های مختلف پراکنده اند:

کهنترین مجلد تأریخ دار: مجلد سوم اثر با تأریخ صریح ۵۵۶ هجری قمری (۱۱۶۱ تقویم مشترک) در کتابخانهٔ بریتانیا (London) نگهداری میشود.

نسخه های ایران و جهان: بخشها و مجلدات دیگر (از جمله مجلدات اول و دوم حاوی مقدمه) در کاخ موزهٔ گلستان (تهران)، کتابخانهٔ مجلس (تهران)، آستان قدس رضوی (مشهد) و کتابخانهٔ ملی پاریس قرار دارند.

قدمت تخمینی: تمام این نسخه ها بر اساس ویژه گیهای خطشناسی، کاغذشناسی و رسم الخط کهن (مانند رعایت «ذ» معجمه) متعلق به سدهٔ ۱۲ تقویم مشترک (قرن ۶ ه.ق) استند. تا کنون هیچ یک از نسخه ها آزمایش تأریخ گذاری رادیوکربن (Carbon-14) نشده اند.

۴. احیا و چاپ امروزی

در دههٔ ۱۳۳۰ شمسی (۱۹۵۰ تقویم مشترک)، حبیب یغمائی با همکاری گروهی از فرهنگیان فارس، نسخه های پراگندهٔ لندن، پاریس، تهران و مشهد را جمعآوری، مقابله و تصحیح کرد و متن کامل آن در ۵ جلد توسط انتشارات دانشگاه تهران به چاپ رسید.

۵. اهمیت ادبی و تاریخی

این کتاب علاوه بر ارزش تفسیری و دینی، از اصیل ترین ذخایر کلمه گان و نثر مرسل (ساده و روان) دری است و ساختار دستوری و کلمه گانی آن الگوئی بینظیر از زبان فارسی در قرن چهارم هجری بشمار میرود.

منابع :

مقدمهٔ تاریخی کتاب «ترجمهٔ تفسیر طبری» (دستنویس اصیل) شامل گزارش کاتبان قرن چهارم هجری در سالهای ۹۶۱ تا ۹۷۶ تقویم مشترک دربارهٔ فتوا و دستور امیر منصور بن نوح سامانی و اسامی علمای ماوراءالنهر.
کتاب «ترجمهٔ تفسیر طبری» (دورهٔ ۵ جلدی، تصحیح حبیب یغمائی)
انتشارات دانشگاه تهران، سالهای ۱۹۵۶ تا ۱۹۶۵ تقویم مشترک (۱۳۳۵ تا ۱۳۴۴ شمسی)؛ منبع اصلی مقدمه، متن مقابله شده و توضیحات نسخه شناسی.
کاتالوگ نسخه های خطی شرقی کتابخانهٔ بریتانیا (British Library Manuscripts Catalog)
بخش ثبت اسناد دست نویسهای ادبیات فارسی، کدفهرست Or. 1838 مربوط به مجلد سوم تأریخ دار مؤرخ ۱۱۶۱ تقویم مشترک (۵۵۶ ه.ق).
«تأریخ ادبیات در ایران» — ذبیح الله صفا
جلد اول (از آغاز تا اواسط قرن پنجم هجری)، انتشارات ابن سینا / امیرکبیر، ۱۹۵۹ تقویم مشترک؛ بررسی تأریخ ترجمه و نثر دورهٔ سامانیان.
«سبک شناسی» (تأریخ تطور نثر فارسی) — محمدتقی بهار (ملک الشعراء)
جلد اول، ۱۹۴۲ تقویم مشترک؛ تحلیل ویژه گیهای دستوری، لغوی و رسم الخطی نثر ترجمهٔ تفسیر طبری.
فهرست نسخه های خطی کتابخانهٔ کاخ موزهٔ گلستان و آستان قدس رضوی
مجلدات ارزیابی و بررسی نسخه شناسی حبیب یغمائی و مجتبی مینوی، سالهای ۱۹۵۰ تا ۱۹۶۰ تقویم مشترک؛ بررسی قدمت تخمینی نسخه های تهران و مشهد (سدهٔ ۱۲ تقویم مشترک).