افغانستان در يک نگاه
                                       بخش اول

ص.وفا
موقعيت چغرافيايی ونفوس:
افغانستان در قارۀ آسيا موقعيت داشته وکشور محاط به خشکه است، این کشور حدفاصل آسیای شرقی و آسیای غربی می‌باشد. همسایه گان افغانستان، ایران در غرب با مسافه 750 کيلومتر، پاکستان در جنوب و شرق با مسافه 2000 کيلومتر، تاجیکستان ، اوزبيکستان و ترکمنستان  درشمال با مسافه 1200 کيلومتر و چین در شمال شرقی با مسافه 96 کيلومتر  هم سرحد ميباشد.
 مساحت آن طبق نقشه های توپوگرافی رياست عمومی جيودوزی وکارتوگرافی وقت 652225  (1) کيلومتر مربع ميباشد، هرگاه طی نيم قرن اخير در نتيجه جنگهای خانمانسوز داخلی همسايه ها بخصوص ايران وپاکستان برخی تخطی های سرحدی نموده باشند و پلير های سرحدی سابق تغير نموده باشد در اين محاسبه نيز تغير رونما خواهد شد، اما غرض سهولت کار در محاسبات احصاييوی اين رقم تا استقرار  نظام ملی که ممثل اراده مردم وحافظ تماميت خاک باشد مورد قناعت و پذيرش خواهد بود.
بلندترین قلهٔ در افغانستان قلۀ نوشاخ  ميباشد که 7492 متر بالاتر از سطح بحر واقع شده‌است.
طبق آخرين احصاييه (2) در سال 2024 نفوس افغانستان به 34.9 مليون نفر می رسد، در اين صورت در هر کيلو متربع اين کشور حدود  54نفر زنده گی مينمايد. حدود 51 درصد نفوس افغانستان را مردان و 49 درصد دیگر را زنان تشکیل می‌دهند.
اهمیت استراتيژیک افغانستان:

سرزمین افغانستان به دلیل این که بین آسیای مرکزی، ایران، پاکستان، شبه قارۀ هند و چین واقع شده است، همواره از اهمیت استراتيژیکی برخوردار است. در زمان های قدیم سه تمدن بزرگ آريايی ، هندی و چینی عمدتاً از طریق سرزمین افغانستان به یکدیگر وصل می گردید و بخاطر این که این سرزمین گذرگاه شبه قارۀ  هند به شمار می رفت، در قرن نوزدهم میلادی به عنوان کشور حایل ( بوفر) بین امپراتوری های استعماری انگلیس و روسیه قرار داشت. افغانستان، در دوران جنگ سرد هم نقش کشور حایل را بین شوروی سابق و مناطق تحت نفوذ غرب در شبه قارۀ  هند به عهده داشت.

در حال حاضر، افغانستان نزدیک ترین راه اتصال آسیای مرکزی به بحر آزاد و شبه قارۀ  هند به شمار می رود و به همین دلیل مورد توجه جدی پاکستان و کمپنی های نفتی و شرکت های حمل و نقل غربی و به خصوص امریکا می باشد. مهمتر ازهمه موقعیت ژيوپولتيک  افغانستان سبب شد که امریکا و پیمان ناتو برای سلطه بر شرقميانه  و تحت نظر داشتن روسیه و چین به این کشور لشکر کشی نمایند.
کوههای افغانستان:
افغانستان کشوری کوهستانی است که سلسله کوه هندوکش ستون فقرات آن را تشکیل می‌دهد. بلندترین قلهٔ آن  قلۀ نوشاخ  ميباشد که 7492 متر بالاتر از سطح بحر ارتفاع دارد.
سلسله کوه مهم دیگر در افغانستان سلسله کوه بابا است که بلندترین نقطهٔ آن شاه فولادی می‌باشد و 5140  متر از سطح بحر ارتفاع دارد. رشته‌کوه‌های بزرگ دیگر در افغانستان، سلیمان، فیروزکوه، سیاه‌کوه ، سفيده کوه، سیاه‌کوه (شرقی)، پامیرو غيره ميباشد. (3)
آب و هوا  :

 آب و هوای افغانستان متغیر و در بسیاری از نقاط زمستان بسیار سرد و طولانی (حدود شش ماه)و در برخی نقاط تابستان خیلی گرم و سوزان می‏باشد. اما در عین حال جلگه‏ها و دره‏های فراوان دارای خاک و آب‏ و هوای مساعد، نيز در آن نهفته است که برای زراعت ، مالداری و دامداری بسیار مناسب می‏باشند. حدود 01/0 خاک كشور را جنگل‏ها پوشانده است.هوای افغانستان درمجموع معتدل خوانده شده است.

میزان بارنده گی در افغانستان کم است و مهمترین دريا های آن عبارتند از: آمودریا، رود کابل، هریرود، رود هلمند و رود مرغاب و طویل‏ترین دريا ها، آمودریا (2620کیلومتر)، هلمند( 1400کیلومتر)، هریرود(1230 کیلومتر) ميباشد. اکثر این دريا ها ‏ناشی از برف‏های زیادی است که در زمستان در نقاط مرتفع‏ می‏بارد و در بهار و تابستان به تدریج آب می‏شود. (4)

معادن و منابع طبیعی
افغانستان برخی از پیچیده‌ترین و متنوع‌ترین زمین‌شناسی را در خود دارد. در این کشور قدیمی‌ترین سنگ‌ها از میلیون سال پیش {دورهٔ پروتوزوئیک proterozoic (که هنوز زيست در روی زمين نبود) }و {فنیروزوئیک Phanerozoic) (پيدا زيستی که جانوران، ماهيان، حشرات وگياهان پديدشدند)} اينان تا امروز دیده می‌شوند. (5)
در این اواخر گروهی از ناسا آمریکا با وسایل اشعهٔ لیزر توانستند معادن عمق کوه‌ها و زمین‌های افغانستان را کشف، عکسبرداری و تثبیت تقریبی نمایند. تا فعلاً 286 معدن فلزات، 5 میدان گازی در شمال، تیل مایع وسایر معدنیات کشف شده‌است.
معادن مانند: مس عينک لوگر، معدن بزرگ آهن حاجیگک باميان،معدن طلا در زرکشان غزنی، بدخشان، خاکريزکندهار وتخار،معدن کروميت درحصارک لوگر و ولسوالی زنه خان غزنی، معدن ذغال سنگ در 11 محل ، معدن لاجورد درسرسنگ بدخشان، معدن سرب و روی در8 محل، معدن مرمر سفيد ورنگه، معدن يورانيم درخانشين هلمند، تيتانيوم ، ليتيوم درنمکسار هرات، کنر وتخار، المونيم درولايت زابل و نقره وقلعی در اين سرزمين کشف شده است. 
منرال ها ازقبيل کورندوم، توپاز،ياقوت ،لعل درشغنان بدخشان،عقيق سياه ورنگه ، گراميت ، فيروزه ، زمرد ، بيرايت، تورمالين ( شاه مقصود) در ولايت پنجشير.
هکذا نمک دراندخوی وفارياب، دولت آباد، تالقان، هرات ،گچ ومعدن باروت وگوگرددر کوه البرز بلخ وجود دارد.(6)
مواد خام سمنت درکوه جبل السراج و غوربند، تلک درننگرهار، ابرک، گانزيت، برليم، نيوسيوم، روپيدوم، سنگ سليت وبيروج در نورستان، بيرايت درغوربند وپروان، موليدين در زابل، بغلان ولوگر، معدن بيريل کنر، معدن تنتال درنورستان، معدن بارايت هرات، شاه مقصود درماهيپر کابل وساير معادن که تاهنوز کشف نشده در زير زمين وطن ما نهفته است. (7)
ضخامت زمين درنواحی پامير تا 75 کيلومتر ودرمناطق هموار تا 50 کيلومتر محاسبه شده است.

 به هرقدم اين کشور ثروتی نهفته، ولی مردم افغانستان با شکم گرسنه بالای آن خوابيده اند.
اما بادريغ که ازبهترين منابع طبعيی ومعادن  افغانستان کمتر يا هيچ استفاده نشده است.

محیط زیست:

شاید مهمترین مشکل زیست محیطی افغانستان انقراض حیواناتی چون پلنگ، سمور، آهوان وحشی ، قوچ و غيره باشد .این حیوانات بیشتر برای استفاده از پوست شان کشته میشوند. از شاخص ترین محدودیت‌های محيط زيست  این کشور می‌توان به محدودیت در دسترسی به منابع آب (مصرف زراعت و آشامیدنی)، چراگاههای بیش از حد دام  ها، آلوده گی هوا و آب ، عدم دسترسی به آب‌های آزاد و آلوده گی هوا  اشاره کرد. تقریبا در افغانستان سیستم چگونگی دفع زباله به روش مدرن وجود ندارد. فقدان کاناليزاسيون بخصوص درشهر های مشکل جدی آلوده گی محيط زيست ميباشد.(8)
تقسیمات ملکی:

تقسیمات اداری برميگردد به سال  (1773) درست زمانی که تیمور شاه کابل را پایتخت خود قرار داد. از آن به بعد اين شهر  همیشه مرکز پادشاهی و پايتخت افغانستان بوده است. شهزاده گان هر  ولایت را کم و بیش خودمختاری داده بودند. مهم‏ترین ولایات تحت کنترو ل شهزاده گان و امیران، کابل، کندهار، هرات، ترکستان افغانستان،قطغن و بدخشان بودند. امیر عبدالرحمن خان که از سوی بریتانیا به عنوان امیر  افغانستان به رسمیت شناخته شد دامنه قلمرو سلطنتی‏اش ازکابل را به ولایات هرات، ترکستان ، هزاره‏جات، نورستان و بدخشان گسترش داده بود. در زمان نادرشاه  افغانستان به پنج ايالت(زون) اصلی و یا عمده و چهار ایالت (زون) فرعی تقسیم گردید. بعد از حکومت مشروطه و تصویب قانون اساسی در سال 1964 افغانستان به 26 ولایت تقسیم شده که هر کدام به دلیل اهمیت و چگونگی انکشاف آن به درجه های  یک، دو و سه تقسیم گردیده بودند. کابل،غزنی،گردیز، ننگرهار ( جلال آباد)، بلخ(مزار شریف)،هرات و کندهار جزء مراکز و ولایات درجه يک در تقسیمات ملکی قرار گرفتند. هر کدام از این ولایات به وسیله والی اداره می‏شد که در برابر وزارت داخله در کابل مسئولیت داشتند. مضافاً نماینده‏هایی در هر ولایت وجود داشت که روند اجرایی کار را مستقیماً به کابل گزارش می‏دادند. هر ولایت  دارای چندین ولسوالی بود که به وسیله «ولسوال» يا حاکم اداره می‏شدند ، ولسوالی‏ها در برابر والی مسئولیت داشته و می‏بایست گزارش کار را به آنها می‏دادند، البته هر ولسوال امکان داشت چندین علاقه‏داری را نیز اداره کند. علاقه‏داری‏ها در قريه های  مهم مستقر و در قبال ولسوالی‏ها مسئولیت مستقیم داشتند، علاقه‏داری‏ها به تناسب جمعیت آنان به چهار گروه تقسیم می‏شدند. در سال 1970 افغانستان به359 واحد اداری 26 ولایت، 6 لوی ولسوالی، 175 ولسوالی و 118 علاقه‏داری تقسیم شده بودند. طبق معلومات امورمقدماتی نخستين سرشماری افغانستان که شخصاً به ياد دارم 35000 قريه درافغانستان وجود داشت که توسط قريه داران اداره می شد. طی پنجاه سال اخير به تناسب رشد نفوس تعداد قريه ها نيز حدود 80 درصد ارتقا نموده باشد .
شهر های به ناحيه ها تقسيمبندی شده است که توسط شهردار يا شاروال ورئيسان ناحيه ها اداره شده است. 
برمبنای ارقام سال 2021  اداره احصاييه ومعلومات افغانستان دارای422 واحد اداری شامل  34 ولایت و365 ولسوالی و 23 علاقداری می‌باشد.
نام شناسی:

واژه افغانستان از دو بخش "افغان" و " ستان" تشکیل شده است.
در طول تاریخ، نام‌های مختلفی به سرزمینی که کشور کنونی افغانستان است(9) اطلاق شده است؛ از جمله آریانا، باختر، خراسان و افغانستان. در کتاب افغانستان در مسیر تاریخ اثر میر غلام‌محمد غبار از کلمهٔ «آریانا» به عنوان نام تاریخی افغانستان نام برده شده است. از جملهٔ شانزده ایالت آریانای کبیر، دوازده ولایت آن در افغانستان کنونی تثیت شده‌اند از جمله: هری (هرات)، درنکیانا (زرنج یا نیمروز) ستاکیدیا (وردک و غزنی) هریوتی (دهراوت و ارغنداب،باکتريا (بلخ) (10)
تاريخ :
افغانستان سرزمينی است که از آغاز زيست انسانی بطور منظم حیات بشری در اين خطه استمرار داشته است. پروفيسر لوئی دوپری پژوهشگر امريکايی  قدامت تمدن انسانی در این سرزمین را به استناد آثار بدست آمده تا پنج هزار سال قبل از میلاد رقم زده است و گفته است تاریخ همزاد با مهاجرت آریائی ها در حدود دو هزار سال قبل از میلاد مسیح از همین نقطه آغاز می شود.

اکتشافات باستان‌شناسی انجام شده در قرن بیستم نشان می‌دهد که منطقه جغرافیایی افغانستان از طریق فرهنگ و تجارت با همسایگان خود در شرق، غرب و شمال ارتباط تنگاتنگی داشته است. وسایل انسان‌های اولیه مربوط به دوره‌های پارینه سنگی، مزولیت، نوسنگی، برونز و آهن در افغانستان یافت شده است. اعتقاد بر این است که تمدن شهری از اوایل سال‌های 3000 قبل از میلاد آغاز شده است و شهر اولیه مندیگک (نزدیک کندهار و در جنوب کشور) مرکز فرهنگ در کنار رود هلمند بوده است. یافته‌های اخیر نشان داد که تمدن دره سند به سمت افغانستان امروزی نیز گسترش یافته است، و تمدن باستان بخشی امروزی پاکستان، افغانستان و هند بوده است. این تمدن، از شمال غربی پاکستان تا شمال غربی هند و شمال شرق افغانستان گسترش یافته است. نظر به کاوشهای باستانشناسی از منديگک کندهار و لشکرگاه  هلمند  و آزمایش کاربنی مجسمه های بدست آمده، بخصوص پیکرهٔ هيکل زیبای زنان که برخی موی های آرایش شده و نگاه پُٰر اثر دارند، حد اقل قدامت 4000 سال پيش از  ميلاد را نشان ميدهد(11) . اين کاوش  موقعيت جيو پولتيک وجيو استراتيژيک افغانستان را با داشتن قدامت تاريخی بيش از  6 هزار ساله در رديف دومين کانون تمدن جهانی  بعد از بين النهرين وسرزمين کلده قرار داده است.
يکی از مشخصات تاريخی افغانستان آنست که با بيشترين مدنيت های جهان آشنا وبا مدنيت های هندو چين داخل داد وستد مدنی  و اقتصادی بوده است.
ادامه دارد...
----------
منابع:
1- يادداشت های دوره کاری ام در ادارۀ مرکزی احصاييه افغانستان وقت.
2- اداره ملی احصاييه ومعلومات
3- جغرافيای طبعيی افغانستان پوها‌ند غلام‌ جیلانی‌ (عا‌رض‌)
4- همانجا
5- دانشنامه آزاد
6- گزارش سروی جيولوژی امريکا درمورد ارزش معادن افغانستان PDF   اکتوبر 2012
7-گزارش وزارت معدن  افغانستان pdf  26 می 2012
8- جغرافيای طبعيی افغانستان پوها‌ند غلام‌ جیلانی‌ (عا‌رض‌)
9- نام‌های تاریخی افغانستان مهدی زاده کابلی
10_ مدنيت های اوليه افغانستان
11- کتاب  باستانشناسی افغانستان از کهن ترين روزگار  تا دوران تيموريان نوشته فرانک ريايموند اليسين )ترجمه صديق رهپو طرزی)

The archaeology of Afghanistan : from earliest times to the Timurid period / Frank Raymond Allchin; Norman Hammond. London [u.a.] : Academic Pr., 1978