صديق وفا
به ادامه گذشته:
لويه جرگه ها در دهه مشهور قانون اساسی ودموکراسی:
بخش دوّم

4- لويه جرگه در دهه مشهور قانون اساسی ودموکراسی:

قانون اساسی سال 1964 ترکيب عضويت  لويه جرگه ها را نظر به لويه جرگه های قبلی تغيير وتکامل بخشيد، ماده 78 قانون اساسی جديد تصريح کرد که لويه جرگه مرکب از نماينده گان هردو مجلس شورا وروسأی جرگه های ولايات ميباشد، بدين ترتيب سيستم تازه جاگزين روش قبلی گرديد، که در آن حضور يابی متنفذين وصاحب رسوخان ارجيحت داشت وايشان بصورت دموکراتيک نمی توانستند از قاطبه ملت نماينده گی کنند، پس لويه جرگهء 1964 بدون شک از لويه جرگه های پيشين متفاوت بود.

- لويه جرگه  سال 1964 يا لويه جرگه قانون اساسی

  واقعيت عينی چنان بود، که افغانستان با طرح وتدوين قانون اساسی 1964وهمزمان تدويروگشايش لويه جرگهء همين سال برغم کاستی های ناشی ازتسلط سيستم نا کار آمد وفرسوده سلطنتی،تازه درقطارممالک متمدن ودموکراتيک گام نهاد،انتقال به دموکراسی نيم بند هم  با قربانی وفدا کاری قاطبه ملت افغانستان بويژه محصلان وجوانانی که در حادثه سوم عقرب فدا کارانه رزميدند وجانهای شرين شانرا فدا کردند توأم بود، البته بميان آمدن دموکراسی ثمره مبارزات گسترده مسالمت آميز سياسی همان دوره بود که پرداختن به ويژه گيهای آن مبحث جداگانه خواهد بود.

     اين لويه جرگه بتاريخ 9 سپتامبرسال 1964 دعوت شد، در ترکيب آن 454 نماينده انتخابی وانتصابی بشمول اعضای مشرانو جرگه، ولسی جرگه،اعضای ستره محکمه ( که درآنوقت بنام محکمه عالی تميز ناميده ميشد)،اعضای کميته تسويد وکميسيون مشورتی قانون اساسی وديگران شرکت داشتند، لويه جرگه با سخنرانی افتتاحيهء وخطابه  محمد ظاهرشاه در قصر گلخانه گشايش يافت، رياست اين جرگه را شاه ونيابت وی را داکتر محمد ظاهر صدراعظم دوره های بعدی به عهده داشت. 

  اين جرگه ده روز به درازا کشيد و موضوع آن بررسی و تصويب قانون اساسی جديد بود که شامل يازده فصل و128 ماده بود ودر آن قوه های سه گانه راازهم تفکيک نموده موضوعات ديگری مانند دموکراسی،حقوق وآزادی احزاب سياسی،آزادی مطبو عات و غيره را در بر می گرفت. قانون اساسی ای که در اين جرگه تصويب شد بتاريخ اول اکتوبر از طرف شاه توشيح گرديد، اين قانون اساسی برغم اينکه: محمد داؤود را از بازگشت در رأس يک حزب سياسی بازداشت وماده ای تصويب شد که خاندان شاهی را از رد عضويت شان از اين خاندان مانع ساخت وهردو اين مواد موجبات آشفته  گیهای بعدی را به سلطنت وخاندان شاهی ببار آورد، باآنهم از نگاه عمومی همين لويه جرگه وقانون اساسی مصوب آن  پايه تحولات دهه 60 ميلادی را که به "دهه دموکراسی" معروف است تشکيل داد.

بدينترتيب ظاهر شاه در همين آخرين لويه جرگه خويش قانون اساسی 1931 را که توسط نادر شاه پدرش نافذ شده بود منسوخ قرارداد ويک دوره دموکراسی نسبی را آزمايش کرد

5- لويه جرگه در نخستين نظام جمهوری افغانستان:

- لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل سال1976

  با روی کار آمدن نظام جمهوری اول افغانستان در سال 1352 (1973) محمد داوؤد نخستين رئيس جمهور کشور، در 15 فبروری 1977 جرگه ای را فرا خواند که منظور از آن کسب مشروعيت ملی بود. موضوع آن را تصويب قانون اساسی جديد و انتخاب رئيس جمهور تشکيل می داد. رياست اين جرگه را، که در مقر وزارت صحت عامه برگزار شد، محمد داوؤد به عهده داشت و عزيز الله واصفی نائب رئيس آن بود.

اين لويه جرگه قانون اساسی را در 13 فصل و136 ماده به تصويب رسانيد، بتاريخ 24 فبروری همين سال قانون اساسی توسط رييس جمهور توشيح گرديد.

6- لويه جرگه ها در دهه دموکراتيک وترقی خواهانه:

 - لويه جرگه يا جرگه بزرگ پوليتخنيک کابل سال 1985:  

پس از روی کار آمدن حزب دموکراتيک خلق افغانستان در سال 1357 (1978) جرگه بزرگی در تابستان 1364برابر به 23 اپريل  (1985) هنگام زعامت ببرک کارمل در تالار بزرگ پوليتخنيک کابل برای سه روز بر گزار شد و 1796 نفر در آن شرکت داشتند.

رياست جرگه را عبد الرحيم هاتف و نيابت آن را دکتر عبدالواحد سرابی به عهده داشتند. منظور آن جلب حمايت مردم بود و موضوعات شامل آن را مسأله صلح و سياست های خارجی و داخلی دولت افغانستان تشکيل می داد.

 - لويه جرگه يا جرگه بزرگ پوليتخنيک کابل 1987:

دومين جرگه در دوره حاکميت حزب دموکراتيک خلق افغانستان ( حزب وطن) تحت زعامت داکتر نجيب الله  بود و باز هم  در تالار پوليتخنيک  کابل برای دو روز در سال 1366برابربه 30 نوامبر 1987 با شرکت 1860 نفر برگزار شد که عبدالرحيم هاتف رياست آن را به عهده داشت. پيامد اين جرگه قانون اساسی جديد بود که در آن اسلام به عنوان دين مردم افغانستان مطرح شده برای فرقه های مذهبی آزادی قانونی داده شد، بر اساس اين قانون اساسی داکتر نجيب الله برای مدت هفت سال بحيث رئيس جمهور انتخاب گرديد و افغانستان منبعد ( جمهوری افغانستان) ناميده شد.

لازم به ياد آوری است که دو جرگه بزرگ قومی ديگر، يکی در تابستان 1986 به نام جرگه قبايل پشتون و ديگری به نام جرگه سراسری مردم هزاره در تابستان 1987 نيزدر کابل بر گزار شد.

- لويه جرگه يا جرگه بزرگ سينمای پامير کابل سال 1989

 آخرين لويه جرگه در دوران حاکميت حزب وطن در بهار 1368 برابر به 28 و29 جون 1989 با فراخوان داکتر نجيب الله رئيس جمهور وقت افغانستان برای دو روز بر گزار شد. اين جرگه 732 نفر عضو داشت و موضوع آن را بميان آوردن تعديلات در قانون اساسی سال 1987، آشتی ملی، مصالحه با مجاهدين و حل سياسی مسأله افغانستان تشکيل می داد؛ داکتر نجيب الله در خطابه افتتاحيه اين لويه جرگه در مورد برگذاری يک کنفرانس بين المللی شامل اشخاص مؤثر افغانی مقيم خارج جهت خاتمه دادن به جنگ افغانستان صحبت وتأکيد نمود.

نگارنده که در زمره مسوؤلين امنيتی  وبرگذار کننده های اين لويه جرگه نقشی داشت، ميخواهد خاطره ای را مبنی براينکه چرا اين جرگه بعوض تالار مشهور پوليتخنيک کابل به تالار نه چندان بزرگ سينمای پامير داير شد،خاطره ای را از زمره صد ها خاطرهء وظيفوی  با خواننده ها شريک سازد:

خاطره چنين است: تا يکروز قبل از تدوير لويه جرگه  علی الرغم بدست داشتن اطلاعات ابتدايی مبنی بر انداخت راکت بوسيله اپوزيسيون در روز گشايش لويه جرگه، همه ترتيبات از قبيل : آماده گی  طرح تعديل قانون اساسی، تعيين خط کاری لويه جرگه، پذيرايی وجابجايی مدعوين، تزهين وترتيب تالار پوليتخنيک کابل، نصب وسايل تخنيکی، مايک ها، شعارها، جايگاه هيأت اداره کننده وسکرتريت، حتا چک تخنيکی تالار تا ساعت 6 شام يکروز قبل انجام يافت وتالار برای فردا ( روز موعود) برگذاری لويه جرگه آماده شد،امّا با بدست آوردن اطلاع کنترول شده حوالی ساعت 9 شب تثبيت شد، که بروز خطر بطور کامل دفع نشده وتا فردا معلوم خواهد شد، همان بود که در تشريک مساعی با مقام رهبری قرارگاه اوپراتيفی تصميم اتخاذ گرديد که بايد محل ريزرف آماده شود، تالار سيمنای پامير را من ويکتن از مقامهای رهبری در حالی مورد مطالعه قرار داديم که نمايش فلم جريان داشت، ناگزير تا ختم فلم منتظر مانديم، بعد از ساعت 10:30 شب به ترتيب وتنظيم وآماده ساختن تالار تا فردا 9 صبح که مدعوين همراه با داکتر نجيب الله رييس جمهور حضور بهم ميرسانيدند، پرداختيم وتالار چنان آماده شد که توانستيم در نشرات مستقيم تلويزيون وراديو  آنرا به معرض ديد  وشنيد عامه قرار دهيم وهمه چيز سر براه بود، فردای آن ماهمه از مدعوين ورييس جمهور پذيرايی نموديم وجريان را منحيث مسوؤل امنيت لويه جرگه طور فشرده به رييس جمهور بيان داشتم، قابل تذکر است که ادارات اوپراتيفی مربوط توانسته بودند تا با اتخاذ تدابير معين سمت وفاصله راکت راتغيير دهند، چنانچه راکت بالای ساحه پوليتخنيک در روز مذکور فير شد، اما به تالار اصابت نه نمود، امّا ما در همان زمان نتوانستيم اين ريسک را بپذيريم، ناگزير محل سينمای پامير را انتخاب نموديم ولويه جرگه در فضای امن وآرامش کامل تدوير وموفقانه پايان يافت، ممکن همه جرگه ها ولويه جرگه ها از چنين خاطرات فراوان داشته باشد، امّا من در اينجا چشم ديد و نقش ناچيز خويشرا در خدمت گذاری به هم ميهنان وجلوگيری از يک فاجعه بيان داشتم 

 7- شورا ها و جرگه ها در مرحله حاکميت مجاهدين وطالبان:

     نخست قابل ياد آوری ايست که بخش قابل ملاحظه ای مجاهدين بنابر دوری از رسوم وعنعنات پسنديده ملی در بسا موارد به ماهيت اصلی جرگه ها ولويه جرگه ها معتقد نبوده وچسپيدن به جرگه را پديده قبيله يی وناسازگاربا اصول دينی ميدانند،روی همين دليل است که نخستين همايش بزرگ ملی دردوران حاکميت خويش را " لويه جرگه" نی بل" شورای اهل حل عقد نامگذاری نمودند.

 - شورای اهل حل و عقد سال 1993:

با تغيير رژيم در ثور سال 1371 برابر با اپريل (1992) و روی کار آمدن مجاهدين، جنگ های تنظيمی بخاطر احراز کرسی ها و جور نيامدن بالای "تقسيم بيت المال" وقدرت بالا گرفت و روز تا روز شدت يافت، برای يافتن يک راه حل سياسی و کسب مشروعيت نسبی، شورايی به نام اهل "حل وعقد" از سوی برهان الدين ربانی، رئيس جمهور وقت، تشکيل شد. محل برگزاری آن وزارت داخله و مولانا فضلی رياست آن را به عهده داشت. دراين شورا 1500 نفر شرکت کرده بودند.

شورای اهل حل وعقد الی 4 جنوری 1993 جلسه نمود، وبرهان الدين ربانی را با 916 رای موافق، 59 رای مخالف و 360 رای مستنکف برای مدت دوسال مجدداً در پست رياست جمهوری ابقاء داشت، در شورای مذکور تنها 1335 تن از چار تنظيم ( جمعيت اسلامی، اتحاد اسلامی، حرکت انقلاب اسلامی وحرکت اسلامی) شامل بودند، صرف 165 نفر از مامورين دولت، ژورنالستان، ديپلوماتهای خارجی واشخاص انگشت شماری از مردم نماينده گی مينمودند، کسانی که دررای دهی سهم داشتند رقم 1325 نفر راتشکيل ميداد، همچو فاکت ميرساند که از جهادی ها 10 تن واز نماينده های نسبی مردم هيچکس در رای دهی سهيم نبودند، اين شورا که حيثيت لويه جرگه را داشت، قانون اساسی جديد را تسويد وفيصله نمود تا انتخابات به نيمه اوّل سال 1994 برگزار شود.

قابل تذکر است که در دوران جهادی ها چون شيرازه دولتمداری برهم خورد وجای آنرا نوعی از انارشی وجنگسالاری گرفت، پس نام ورسم جرگه ها هم جايش را به شورا های قيادی وجهادی وغيره گذاشت،چنانچه در اوّل می سال 1993 حاجی قدير ومولوی خالص دو تن از سران جهادی بخاطر تشکيل حکومت، آتش بس دايمی وانتخاب وزير دفاع ( که در حقيقت ومطابق نورمهای پذيرفته شده اداره جزء صلاحيت رييس حکومت ميباشد) شورای جهادی جلال آباد را در باغ شاهی برای مدت 15 روز داير نمودند، اين شورا بعداً منحيث يک چالش در برابر حکومت مرکزی قرار گرفت.

همچنان با پيشکش نمودن شورا ها ومجالس ديگری چون مجلس پغمان به ابتکار سياف ومجلس غزنی به ابتکار اسمعيل خان و يا دههاچنين شورا ها ومجالسی چون " شورای عالی هرات" "شورای قيادی" و"شورا ی عالی همکاری" وغيره  خواستند جای لويه جرگه را پر کنند، اما چون از روند سنتی وقانونمند آن خارج  وعاری از محتوا و خصلت مردمی بود جايی را نگرفت، به چند نمونه آن در پايان توجه کنيد.

-  شورای عالی يا لويه جرگه هرات  سال1994:

اين شورا يا جرگه از سوی اسماعيل خان والی هرات به اشتراک بيش از 800 نفر مامورين، جنرالان، استادان واشخاص با نفوذ که بيشتر از صد نفر آن از کشور های اروپا وامريکا آمده ويا ازجمله  قوماندانهای جهادی بودند، بتاريخ 18 جولای 1994 داير وتا 27 جولای دوام کرد، ربانی به همکاران خود منجمله به احمد شاه مسعود تعهد کرده بود که در جلسات شورای عالی هرات که اجتماع بزرگ وتاريخی کشور ميباشد ودر آن پشتونها، تاجکها، ازبکها، هزاره ها وساير اقوام وقبايل افغانستان ومنورين وتحصيل کرده ها  از خارج کشور وقاره ها شرق وغرب حضور دارند، استعفای خود را از رياست جمهوری وحکومت آن در برابر هزاران افغان سر شناس اعلام ميدارد، اما چنين نکرد وحتا در تالار جلسات " شورای عالی" حاضر نشد، بل خطابه خود را که حاوی موضوعات عمومی بود در حضور شهريان هرات و شماری از سهم گيرنده گان شورای عالی در مسجد جامع اين شهر ايراد کرد ومتعاقب آن با هوا پيما عازم کابل گرديد، بدينترتيب شورای عالی که با مصارف هنگفت دعوت شده بود نتيجه ای که انتظار داشت بدست نياورد، بهر صورت در پايان جلسه های مذکور قطعنامه ای صادر شد که مفاد آن در ذيل فشرده ميشود

- لويه جرگه بتاريخ اول عقرب سالجاری ( 1373) داير شود.

- تصميم گيری در امور مهم وسرنوشت ساز کشور از صلاحيت نماينده گان ملت ميباشد.

- قطع مداخلات خارجی از افغانستان.

- هرگونه تبعيض در کشور مردود ميباشد

- تامين آتش بس.

- تشکيل ارودی اسلامی يکصدهزار نفری.

رويهمرفته اين شورا بمثابه يک جرگه عظيم بسا تصاميم عاقلانه را اتخاذ داشت، اينکه در ماهيت امر جهادی ها برای بميان آوردن صلح وثبات سياسی آماده  گی نداشتند وندارند، مطلب جداگانه وقابل بحث است.

 شورای هرات  بر خلاف شورای  اهل "حل و عقد"  که بيشتر محتوای مذهبی داشت، دارای کرکتر مردمی بود و در آن از شخصيت های سياسی و ملی افغانستان در خارج از کشور نيز دعوت شده بود. يکی از مهمترين چهره های برجسته اين جرگه شاد روان دوکتور محمد يوسف، صدر اعظم اسبق افغانستان بود.

- شورای سراسری علما وروحانيون مذهبی کندهارسال 1995

ميگويند  که ملاعمر رهبر طالبان را يک شورای هزار نفری  به اصطلاح عالمان دينی در کندهار تعيين کرده است واو مشروعيت خود را ازچنين شورايی بدست آورده است، امّا جزئيات چنين شورا يا جرگه يی در مطبوعات به نظر نخورد.

  8- لويه جرگه ها بعد از ترتيبات مؤقت، راندن طالبان و استيلای امريکا:

- لويه جرگه اضطراری:

نظر به موافقتنامهء ترتيبات مؤقت در افغانستان که از جانب ملل متحد صحه گذاشته شد، يک لويه جرگه اضطراری بايد در ظرف شش ماه بعد از تأسيس حاکميت مؤقت داير ميشد، اين  لويه جرگه که تدارک آن از 29 اپريل 1999 از جانب محمد ظاهر شاه با توظيف گروپ کاری آغاز يافته بود و در نوامبر ودسامبر 2000 با اعزام هيأت تدارک به کشورهای ازبکستان، تاجکستان، ايران، عربستان سعودی وهمچنان در 25 جون 2001 با ايالات متحده امريکا مشوره وپيرامون آن تبادل نظر شده بود، از 11-20  جون سال 2002 با تشکيل حکومت انتقالی انعقاد يافت.

اين لويه جرگه طوری که پيش بينی شده بود با بيانيه محمد ظاهر پادشاه سابق در خرگاه ويژه در صحن پوليتخنيک کابل افتتاح گرديد.

در لويه جرگه اضطراری بيش از 1600 نماينده بشمول 180 زن با 81 در صد آراء حامد کرزی را در رأس اداره انتقالی برای مدت 18 ماه انتخاب کرد

در روز اخير لويه جرگه اضطراری به پيشنهاد رييس اداره انتقالی برای محمد ظاهر شاه لقب " بابای ملت" منظور وعلاوتاً او بر رعايت قانون اساسی نظارت وحافظ وحامی صلح درکشور محسوب شد (ممکن روی همين دليل بوده باشد که "شورای قانون اساسی" بمثابه ارگان نظارت از مطابقت قانون اساسی با ساير قوانين ونظارت از تحقق آن نفی شد وتا امروز هم چنين شورايی که برمبنای تجارب تاريخی دهه هشتاد حل کنندهء بسا دشواری های قانونی بود، بميان نيامده است) برعلاوه در لويه جرگه مذکور فيصله بعمل که بابای ملت  در مراسم دينی ومذهبی در مقام برجسته حضور خواهد داشت.

- لويه جرگه قانون اساسی دوران حامد کرزی

در حاليکه  منحيث مقدمات  تدارک لويه جرگه بتاريخ 15 مارچ 2003 مسوده ابتدايی قانون اساسی جديد توسط کميسيون تدوين قانون اساسی تکميل وبتاريخ 17 جولای سال مذکور ابلاغ شد که لويه جرگه 500 عضو شامل 450 انتخابی و50 انتصابی خواهد داشت، قرار بود که اين لويه جرگه در ماه اکتوبر تدوير يابد، امّا بنابر نا جور آمد ها ورايزنی ها بالاخر بتاريخ 14 دسامبر سال 2003 با پيام محمد ظاهر شاه بابای ملت در محل معروف پوليتخنيک کابل در خرگاه موعود گشايش يافت، پير سيد احمد گيلانی از سوی بابای ملت بحيث رييس مؤقت معرفی شد، بعداً صبغت الله مجددی با کسب 252 رای از جمله 6 کانديد بعنوان رييس اين مجلس کبير انتخاب شد، چار معاون وسه منشی هم اضافه شدند، لويه جرگه بعد سپری نمودن جار وجنجالهای داخلی ناشی از اعتراض دوشيزه ملالی جويا نماينده منتخب ولايت فراه که هيأت رييسه لويه جرگه را جنايت کاران وکسانی که دستان شان به خون ملت آلوده است خواند وگفت که در کميسيون های دهگانه  به چنين کسان جای داده شده و سرنوشت مردم به بازی گرفته شده به تشنج کشانيده شد ورييس مجلس در تقابل شديد با نماينده ولايت فراه قرار گرفت، بعد از همچو ناملايمات لويه جرگه در پنجمين روز توانست به بحث وبررسی پيش نويس قانون اساسی آغاز کند وکميته های ده گانه اختصاصی به کار شروع کردند، در ششمين روز لويه جرگه بيشتر بحثها بر سر مسايلی مانند زبان، سرود ملی وتحصيلات رايگان در دورهای متوسط وعالی بود،  کار کميته های ده گانه پايان يافت ونتيجه به کميته تفاهم  ارايه شد، در روز شانزدهم لويه جرگه، کار کميته تفاهم هم تمام شد وپيش نويس قانون اساسی به همه نماينده گان لويه جرگه توزيع گرديد، از جمله موضوعات جنجال برانگيز در مورد اين پيش نويس نوع نظام آينده افغانستان، رسميت زبان ترکی در مناطق ترک زبان، نقش زنان در دولت، زبان سرود ملی، حذف پسوند اسلامی از نام دولت، کاهش اختيارات رييس جمهور وتشکيل شورای نظارت بر اجرای قانون اساسی بود.

بعد از تأخير چند روزه ، تهديدها وپافشاری ها بالاخر متن آخری پيش نويس قانون اساسی در بيست ودومين روز کار لويه جرگه منحيث اصل پذيرفته و به تصويب رسيد.