باز هم میشنویم که میگویند باید در افغانستان نظام دیکتاتوری برقرار باشد چون برای برقراری نظام دموکراسی شرایط آماده نیست! میگویند دموکراسی باید بعد از گسترش سواد همگانی، تأمین رشد اقتصادی و آمادگی مردم از نظر فرهنگی، بطور تدریجی معرفی گردد!

میگویند افغانستان در دههٔ دموکراسی ظاهرشاه ( 1963-1973)، و دورهٔ جمهوری اسلامی (2001-2021) آمادهٔ دموکراسی، نبود! بر اساس این محک زیر سایهٔ حاکمیت طالبان، شاید رشد اقتصادی و زیربناهای اقتصادی حاصل گردد، اما گسترش سواد همگانی و آماده گی مردم از نظر فرهنگی برای بیست سال آینده هم میسر نخواهد شد. بنابرآن ما باید محکوم به نظامهای خود کامه باشیم.

اینها تراوشات ذهنی کسانی اند که منطقی فکر نمیکنند! علل و معلول را گم کرده اند. درختان را میبینند اما جنگل را نه. در مصیبت حادثات بد خوب و خراب نمیتوانند تشخیص کنند. برای نابودی یک ستون چوبی آفت رسیده، تمام خانه را آتش میزنند! متاسفانه اگر در افغانستان سالهای دههٔ دموکراسی ترسی از نتایج دموکراسی وجود نمیداشت به یقیین دموکراسی با گامهای استوار به مرور زمان در جامعه به پختگی لازم میرسید.

مشکل این است که دیکتاتوران به زور تفنگ به قدرت میرسند، ونظامهای خودکامه را همیشه دیکتاتوران "دلخواه" ما رهبری نمیکنند. بطور مثال اگر داوود خان را به عنوان یک دیکتاتور "دلخواه" که معتقد به آزادیهای انسانی فردی (غیر سیاسی) و با خیالات ایجاد یک جامعهٔ پیشرفته معاصر در افغانستان بود قبول داشته باشیم، با دیکتاتوران "غیر دلخواه" مانند حفیظ الله امین، ملاعمر و ملا هیبت الله چه کنیم؟

مردم افغانستان تا چه زمانی منتظر ایجاد شرایط دموکراسی باشند؟ بسیاری کشورها منتظر نشدند مردم شان همه مرفه و باسواد شوند تا دموکراسی را معرفی کنند و امروز ثمر آن را در نهادینه شدن دموکراسی در تار و پود این کشورها به چشم سر مشاهده می‎کنیم. این راهی بود که اکثریت کشورهای دموکراتیک مانند بریتانیا، فرانسه و امریکا آن را تجربه کردند.

آنها منتظر نشدند مردم شان همه مرفه و باسواد شوند تا دموکراسی را معرفی کنند. در عوض نهادهای دولت و نهادهای دموکراتیک را تقویت کردند و به نتایج و دست آوردهای دموکراسی احترام گذاشتند. وقتی در امریکا دموکراسی معرفی شد هنوز نظام بردگی رواج داشت، هنوز زنان حقوق مساوی به مردان نداشتند. آیا هندوستان سال 1947 دارای سواد همگانی بود؟ آیا فقر را ریشه کن کرده بود؟ آیا رشد اقتصادی و آمادگی مردم از نظر فرهنگی تأمین شده بود؟ نخیر. حتی میزان فقر هندوستان در سال 1980 که من به آن کشور سفر کردم ده برابر بیشتر از افغانستان بود. اما حکومتها بر اساس ارادهٔ مردم تغییر مییافتند و احزاب سیاسی با قبول شکست انتخاباتی قدرت را تحویل حریفان خود میکردند.

اما دو مشکل عمیق در مفهوم غربی دموکراسی وجود دارد. اولی فقدان بستر جدی تاریخی و دوم عدم درک و احترام به تفاوتهای فرهنگی ملتها. در ذهن غربیها، دموکراسی از شکل سیاسی خاص زمان و مکان خود بشکل جهانی برای همه زمانها و در همه کشورها ارتقا یافته است. چنین طرز فکری عمیقاً ناقص است. هیچ شکل سیاسی ابدی نیست. همه محصول زمان و شرایط خود استند. دموکراسی غربی نیز از این قاعده مستثنی نیست. آینده دموکراسی حتی در خود غرب، نه قطعی است و نه تضمین شده است. امروز دموکراسی در خود ایالات متحده هرگز ضعیف تر یا بیشتر در معرض تهدید نبوده است، البته نه از زمان جنگ داخلی به اینطرف. تقریباً چنین وانمود شد که گویا شورش در کاپیتول هیل در اوایل سال 2021 هرگز رخ نداده بلکه فقط یک رویای بد بوده است.

باید به خود یادآوری کنیم که دموکراسی تنها از سال 1945 به این سو در غرب حاکم بوده است. در طول دوره بین دو جنگ، دموکراسی، حداقل در اروپا، به تعداد بسیار کمی از کشورها محدود بود. تنها کشورهای اروپائی که دارای نهادهای سیاسی دموکراتیک فعال بودند که توانستند در تمام دوره بین سالهای 1918 و 1939 دوام بیاورند، انگلستان، فنلند، دولت آزاد آیرلند، سویدن و سوئیس بودند. دموکراسی فرصتیست برای تکامل ذهنی و سیاسی جامعه. تمام سیاست مداران پنجاه سال اخیر افغانستان در دهۀ دموکراسی ۱۳۴۳ تا ۱۳۵۲ پرورده شدند. اگر به تجربه دموکراسی ظاهرشاه اجازه تکامل داده میشد، هرگاه از یکجانب نهادهای دولتی، سیستم اداره دولت (Public Service)، اردو، پولیس، قوۀ مقننه از طریق مسلکی ساختن این نهادها (غیر سیاسی ساختن) آنها، تعلیمات بهتر، تجهیزات بهتر و دادن آگاهی بهتر و با معرفی قوانین لازمه تقویت میگردید و از جانب دیگر قانون احزاب نافذ میشد و نهادهای دموکراتیک حمایت و تقویت میگردید و ترسی از نتایج دموکراسی وجود نمیداشت به یقیین دموکراسی با گامهای استوار به مرور زمان در جامعه به پختگی لازم میرسید و به یک نهاد اساسی اخلاق سیاسی جامعه مبدل میگردید. برای من یک دموکراسی غرق در گل و لای که ضامن آزادی بیان و آزادی سهمگیری مردم در پروسه های دموکراتیک گرفتن قدرت دولت باشد و تطبیق قانون در آن اولیت داشته باشد، هزار بار از یک دیکتاتوری که برای مردم پل و تونل بسازد ارزش دارد. اگر دموکراسی ظاهر شاهی بخاطر ترس از نتایج دموکراسی نابود شد، دموکراسی جمهوری اسلامی (2001-2021) را فساد و عدم قبول نتایج دموکراسی نابود کرد. هرگاه تمام آرزوی ما تأمین امنیت باشد، فراموش نکنیم که یک دموکراسی لنگ لنگان هم قادر است امنیت مردم را تأمین کند طوری که از همچو امنیت و مصونیت در دهۀ دموکراسی ظاهرشاهی مستفید بودیم! در نهایت امر وظیفهٔ اساسی و ابتدائی حکومت، از هرنوع، محتوا وشکلی که باشد، باید حقوق و آزادیهای اساسی مردم خودرا حفاظت کند، به مردم خود رفاه اقتصادی و اجتماعی و امنیت را فراهم نماید. این نتیجه نهائی است. اگر نتواند فراهم کند، دیر یا زود جایگزین خواهد شد.

 (پادشاهی، جمهوری، امارتی) 

پیشگفتار

در دو فصل پیشین، با مفاهیم بنیادین دولت و حاکمیت و نیز ساختارهای عنعنوی قدرت در افغانستان آشنا شدیم. اکنون نوبت به آن رسیده است که نظامهای حکومتی  را بررسی کنیم که در طول یک قرن اخیر بر این کشور حاکم بوده اند. افغانستان در کمتر از یک سده، هفت نوع نظام سیاسی را تجربه کرده و صاحب ده قانون اساسی شده است. این تنوعِ بی سابقه در نظامهای سیاسی، نشان دهندهٔ ناپایداریِ مزمن ساختار قدرت در این کشور است.

نظامِ سیاسی در علوم سیاسی، به مجموعهٔ اصول، قواعد و رویه هائی گفته میشود که بر اساس آنها، قدرت در یک جامعه توزیع، اعمال و منتقل میگردد. در این فصل، سه نوع بزرگ نظامِ حکومتی را که افغانستان تجربه کرده است، بررسی میکنیم: 

    1. پادشاهی (مطلقه و مشروطه) ؛

    2. جمهوری (در گونه های مختلف آن) ؛ و

    3. امارت (در دو دورهٔ طالبان) . 

این بررسی، با تکیه بر کتابِ مکتبِ حکومت داریِ پشتونها  (خالدی، ۲۰۲۶) و تأریخ مستند افغانستان  (خالدی، ۲۰۲۶) و با بهره گیری از چهارچوبِ الگوهایِ تأریخیِ حکومت داریِ پشتونها  (لودی، سوری و درانی) صورت خواهد گرفت.

۱. پادشاهی  (سلطنت):  از مطلقه تا مشروطه

نظامِ پادشاهی، کهن ترین نظامِ حکومتی در تأریخِ افغانستان است. این نظام، از زمانِ احمدشاه درانی  (۱۷۴۷م) تا کودتای محمد داوودخان  (۱۹۷۳م) ، یعنی به مدت ۲۲۶ سال، بر افغانستان حاکم بود. با این همه، خودِ نظامِ پادشاهی، در طول این مدت، دستخوشِ تحولاتِ اساسی شد و از پادشاهیِ مطلقه به پادشاهیِ مشروطه گذار کرد.

۱.۱ پادشاهیِ مطلقه  (۱۷۴۷–۱۹۶۴م) 

در نظامِ پادشاهیِ مطلقه، تمامِ قدرتِ سیاسی، نظامی، قضائی و مذهبی، در دستِ پادشاه متمرکز است و هیچ نهادِ مستقلی نمیتواند ارادهٔ او را محدود کند. در این الگو، پادشاه، ظل الله  (سایهٔ خدا بر زمین) و حافظِ ملت و دین است.

الگویِ پادشاهیِ مطلقه در چهارچوبِ مکتبِ حکومت داریِ پشتونها

اگرچه همهٔ پادشاهانِ افغانستان  (از احمدشاه تا ظاهرشاه) به طورِ رسمی، دارای قدرتِ مطلق بودند، اما در عمل، سبکِ حکومت داریِ آنان، با یکدیگر تفاوتِ اساسی داشت: 

    • الگویِ درانی  (تلفیقِ قبیله و دولت): احمدشاه درانی  (۱۷۴۷–۱۷۷۲م) و جانشینانِ نخستینِ او، با تلفیقِ اقتدارِ شاهانه و اجماعِ قبیله ای، الگوئی از پادشاهیِ مطلقه را پدید آوردند که در آن، شاه با جرگه مشورت میکرد و به سنتهایِ قبایل احترام میگذاشت. این الگو، که در حقیقت تداومِ سنتزِ درانی بود، به نظامِ پادشاهیِ افغانستان، برای نزدیک به یک قرن  (تا پایانِ حکومتِ تیمورشاه) ثبات بخشید  (خالدی،مکتبِ حکومت داریِ پشتونها، فصل ۱۲) .

    • الگویِ سوری  (تمرکزِ قدرتِ شاهانه): امیرِ عبدالرحمن خان  (۱۸۸۰–۱۹۰۱م) ، که به امیرِ آهنین معروف است، با سرکوبِ قبایل، حذفِ نقشِ جرگه و ایجادِ یک اردوی متمرکز و بوروکراسیِ مرکزی، الگوئی از پادشاهیِ مطلقه را پیاده کرد که بیش از هر چیز، به الگویِ سوری  (شیر شاه سوری) شباهت داشت  (خالدی،تأریخ مستند افغانستان، ج۲، ص ۱۰۷–۱۰۹) . این الگو، اگرچه به تحکیمِ دولتِ مرکزی انجامید، اما هزینهٔ سنگینی  (سرکوبِ هزاره ها، ایجادِ شکافِ قومی و تحمیلِ خطِ دیورند) را نیز به همراه داشت  (بارفیلد،افغانستان، ص ۱۹۰–۲۰۰) .

۱.۲ پادشاهیِ مشروطه  (۱۹۶۴–۱۹۷۳م) 

در سال ۱۹۶۴م، با تصویبِ قانونِ اساسیِ جدید، نظامِ پادشاهیِ مطلقه بهپادشاهیِ مشروطهتبدیل شد. در این نظام، قدرتِ پادشاه محدود شد و قوایِ سه گانه  (مقننه، اجرائیه و قضائیه) از یکدیگر تفکیک گردیدند. برای نخستین بار در تأریخِ افغانستان، اعضایِ خانوادهٔ سلطنتی از احرازِ پستهایِ کلیدیِ دولتی منع شدند و انتخاباتِ آزاد برایِ پارلمان برگزار گردید.

دههٔ دموکراسی  (۱۹۶۳–۱۹۷۳م): این دهه، که با نامِ دههٔ دموکراسی نیز شناخته میشود، نقطهٔ اوجِ نظامِ پادشاهیِ مشروطه در افغانستان بود. در این دوره، احزابِ سیاسی  (از چپ تا راست) فعالیت کردند، مطبوعاتِ آزاد ظهور یافتند و زنان، برایِ نخستین بار، واردِ عرصهٔ سیاست شدند. برخی از محققان، این دوره را بهترین قانون اساسی در صد سال اخیر ارزیابی کرده اند. با این همه، این تجربهٔ دموکراتیک، با کودتایِ محمد داوودخان در سال ۱۹۷۳م، به پایان رسید.

درسِ تأریخی: نظامِ پادشاهیِ مشروطه، اگرچه کوتاه بود، اما نشان داد که افغانستان، ظرفیتِ پذیرشِ دموکراسی و مشارکتِ سیاسی را دارد. با این حال، این نظام، به دلیلِ نبودِ نهادهایِ مدنیِ قوی، وابستگی به رهبریِ عنعنوی و مداخلاتِ خارجی، نتوانست دوام آورد و با اولین کودتای نظامی، فروپاشید.

۲. جمهوری:  آزمونهایِ نافرجام

پس از سقوطِ نظامِ سلطنتی در سال ۱۹۷۳م، افغانستان، دو تجربهٔ اساسی از نظامِ جمهوری داشت: جمهوریِ یک حزبیِ داوودخان  (۱۹۷۳–۱۹۷۸م) وجمهوریِ دموکراتیکِ خلق  (۱۹۷۸–۱۹۹۲م) . در دورانِ پساطالبان  (۲۰۰۱–۲۰۲۱م) ، نیز نظامِجمهوریِ اسلامی، با الگویِ نیمه ریاستی، بر افغانستان حاکم بود.

۲.۱ جمهوریِ یک حزبی  (داوودخان، ۱۹۷۳–۱۹۷۸م) 

محمد داوودخان، با کودتای ۲۶ سرطان ۱۳۵۲  (۱۷ ژوئیه ۱۹۷۳م) ، به نظامِ سلطنتی پایان داد و جمهوری را اعلام کرد. اما جمهوریِ او، در عمل، یکدیکتاتوریِ یک نفرهبود. او قانونِ اساسیِ ۱۳۴۳ را لغو کرد، پارلمان را منحل نمود و با ایجادِ حزبِ انقلابِ ملی  (به عنوانِ تنها حزبِ مجاز) ، یک نظامِ یک حزبی را به وجود آورد  (خالدی،تأریخ مستند افغانستان، ج۲، ص ۱۸۰–۱۸۵) .

۲.۲ جمهوریِ دموکراتیکِ خلق  (۱۹۷۸–۱۹۹۲م) 

کودتایِ هفتِ ثور  (۲۷ اپریل ۱۹۷۸م) ، نظامِ داوودخان را سرنگون کرد وحزبِ دموکراتیکِ خلقِ افغانستان (پرچم و خلق) را به قدرت رساند. این نظام، که با اندیشهٔ مارکسیستی-لنینیستی بر سر کار آمده بود، در عمل، یکدیکتاتوریِ حزبیبود که تمامِ قدرت را در دستِ کمیتهٔ مرکزیِ حزب متمرکز کرد. اصلاحاتِ شتابزدهٔ این رژیم  (مانند اصلاحاتِ ارضی و مبارزه با بیسوادی) ، با مقاومتِ شدیدِ روحانیت و قبایل روبرو شد و به جهاد و در نهایت، به مداخلهٔ نظامیِ شوروی  (۱۹۷۹م) انجامید  (همان، ص ۲۱۳–۲۴۰) .

۲.۳ جمهوریِ اسلامی  (۲۰۰۱–۲۰۲۱م) 

پس از سقوطِ طالبان در سال ۲۰۰۱م، با برگزاریِ کنفرانسِ بن و تصویبِ قانونِ اساسیِ جدید  (۱۳۸۲) ، نظامِ جمهوریِ اسلامیِ افغانستان تأسیس شد. این نظام، بر اساسِ الگویِنیمه ریاستی (تلفیقی از نظامِ ریاستی و پارلمانی) طراحی شده بود و در آن، رئیسجمهور، از طریقِ انتخاباتِ مستقیم، و پارلمان، از طریقِ انتخاباتِ آزاد، انتخاب میشدند.

نقدِ نظامِ ریاستی در افغانستان: بسیاری از صاحبنظران، انتخابِ نظامِ ریاستی را برای افغانستان یک خطایِ اساسی خوانده اند. به عقیدهٔ آنان، نظامِ ریاستی، قدرت را در دستِ یک نفر متمرکز میکند و با توجه به تنوعِ قومیِ افغانستان، زمینهٔ انحصارِ قدرت را فراهم میآورد. در مقابل، نظامِ پارلمانی  (یا مشروطه پادشاهی) میتوانست با ایجادِ توازنِ قدرت میانِ اقوام و گروه هایِ سیاسی، به ثباتِ بیشتر کمک کند. وزیرِ داخلهٔ پیشین افغانستان، محمدعمر داوودزی، صراحتاً اعلام کرده است که نظامِ ریاستی نوع امریکائی، برای افغانان تحمیل شده بود. گفته میشود مقام پیشنهادی صدراعظم در مشوره میان حآمد کرزی و قسیم فهیم  (رهبر نظامی شورای نظار) از میان برداشته شد و به عوض آن معاونین ریاست جمهوری درج گردید.

نظامِ جمهوریِ اسلامی در آئینهٔ مکتبِ حکومت داریِ پشتونها: 

نظامِ جمهوریِ اسلامی، اگرچه ظاهراً بر اساسِ الگوهایِ مدرن  (نظامِ ریاستی، انتخابات، تفکیکِ قوا) طراحی شده بود، اما در عمل، به دلیلِ نادیده گرفتنِ ساختارهایِ عنعنوی قدرت  (قبیله، قوم و روحانیت) ، به تکرارِ الگوهایِ کهن انجامید: 

    • رقابتِ قومی  (الگویِ لودی): در انتخابات، مردم به کاندیدهایِ هم قومِ خود رأی میدادند و احزابِ سیاسی، به جایِ ارائهٔ برنامه، بر اساسِ وابستگیِ قومی، ائتلاف میبستند. این روش، نه تنها به بی اعتمادیِ ملی دامن زد، بلکه به طالبان فرصت داد تا از این شکافها بهره برداری کند  (خالدی،تأریخ مستند افغانستان، ج۲، ص ۳۱۲–۳۱۶) .

    • انحصارِ قدرت  (الگویِ سوری): در دورانِ جمهوری اسلامی، قدرتِ واقعی، عملاً در دستِ یک گروهِ خاص  (ائتلافِ شمال/شورایِ نظار) متمرکز شد و سایرِ اقوام  (به خاص پشتونها) از سهمِ مناسپ در قدرت محروم ماندند. این انحصار، زمینۀ فساد گسترده و نهایثأ نارضایتیِ عمیقی را فراهم کرد که طالبان به خوبی از آن بهره برداری کردند  (همان، ص ۲۸۴–۲۸۶) .

۳. امارت  (طالبان):  بازگشت به الگویِ قبیله گریِ مذهبی

نظامِامارت، که کهن ترین نظامِ حکومتیِ اسلامی  (پس از پیامبر) است، در افغانستان، در دو دورهٔ طالبان  (۱۹۹۶–۲۰۰۱م و ۲۰۲۱م تا امروز) تجربه شده است. طالبان، این نظام را با الهام از مکتبِ دیوبند و آموزه هایِ سلفیِ عربی، طراحی کرده اند و در آن امیرالمؤمنین به عنوانِ رهبرِ مطلقِ مذهبی و سیاسی، در رأسِ هرمِ قدرت قرار دارد.

۳.۱ امارتِ اسلامی  (۱۹۹۶–۲۰۰۱م و ۲۰۲۱م تا امروز) 

طالبان، نظامِ امارت را در تقابل با جمهوریت تعریف میکنند. از دیدگاهِ آنان، جمهوریت، نظامی مبتنی بر ارادهٔ مردم است، در حالی که امارت، نظامی مبتنی بر ارادهٔ خدا و شریعتِ محمدی است. در نظامِ امارت، انتخابات برگزار نمیشود، احزابِ سیاسی وجود ندارند، و پارلمان، نقشی در تصمیمگیریهایِ کلان ندارد. تمامِ قدرت، در دستِ امیرالمؤمنین و شورایِ رهبریِ او متمرکز است. اما در افغانستان امروزی حتی این شورای رهبری امارت اسلامی نیز تعریف و معرفی نشده است و یک ترتیبات مخفی میباشد.

خصوصیتهایِ نظامِ امارتِ طالبان: 

    • تئوکراسیِ تمامیت خواه: نظامِ طالبان، یکتئوکراسی (حکومتِ دینی) است که در آن  میان دین و دولت هیچ جدائیِ وجود ندارد. قانون، همان شریعت است و تفسیرِ آن، در انحصارِ رهبرانِ مذهبی  (ملاها) است.

    • انکارِ مشارکتِ سیاسی: طالبان، به دموکراسی و حقوقِ مدنیِ مدرن، به عنوانِ بدعت نگاه میکنند و هرگونه مشارکتِ سیاسیِ مستقل از ارادهٔ امیر را ممنوع میدانند.

    • اپارتایدِ جنسیتی: یکی از برجسته ترینِ خصوصیتهایِ نظامِ امارت، سلبِ حقوقِ اساسیِ زنان  (تحصیل، کار و مشارکتِ اجتماعی) است که در تأریخِ افغانستان، بی سابقه است.

نظامِ امارت در چهارچوبِ مکتبِ حکومت داریِ پشتونها: 

جالب اینجا است که نظامِ امارتِ طالبان، با هیچ یک از الگوهایِ کلاسیکِ حکومت داریِ پشتونها  (لودی، سوری و درانی) سازگاری ندارد و در واقع، یک نوآوریِ افراطی است: 

    • تضاد با الگویِ لودی  (جرگه و اجماع): در الگویِ لودی، قدرت از طریقِ جرگه و اجماعِ قبایل مشروعیت مییافت. اما طالبان، جرگه را به حاشیه رانده اند و قدرت را در دستِ یک حلقهٔ بسته از ملاها متمرکز کرده اند.

    • تضاد با الگویِ سوری  (کارآمدی و بوروکراسی): در الگویِ سوری، قدرت از طریقِ کارآمدی و بوروکراسی مشروعیت مییافت. اما طالبان، نه تنها کارآمدیِ چندانی از خود نشان نداده اند، بلکه بوروکراسیِ دولتی را نیز با ملاهایِ بی تجربه پر کرده اند.

    • تضاد با الگویِ درانی  (تلفیق): در الگویِ درانی، قدرت از طریقِ تلفیقِ اقتدارِ شاهانه و اجماعِ قبایل مشروعیت مییافت. اما طالبان، هردو عنصر را نادیده گرفته اند و یک نظامِ قبیله گریِ مذهبی را جایگزینِ آن ساخته اند.

نتیجه: 

نظامِ امارتِ طالبان، در واقع، یک بازگشت به گذشته نیست، بلکه یک نوآوریِ افراطی است که ریشه در مدارسِ دینیِ دیوبندیِ پاکستان  (و نه در سنتِ تأریخیِ افغانستان) دارد. این نظام، به دلیلِ نادیده گرفتنِ ساختارهایِ عنعنوی  (جرگه) و ارزشهایِ مدرن  (حقوقِ بشر) ، با بحرانِ مشروعیت و انزوایِ بین المللی روبروست.

۴. جدولِ تطبیقیِ نظامهایِ حکومتی در افغانستان

الگویِ تأریخی  (مکتبِ پشتون) 

نقشِ مردم

ساختارِ قدرت

منبعِ مشروعیت

دوره

نظامِ حکومتی

درانی  (تلفیق) وسوری  (تمرکز) 

رعیت

متمرکزِ شاهانه  (با مشورتِ جرگه) 

الهی  (ظل الله) + اجماعِ قبایل

۱۷۴۷–۱۹۶۴م

پادشاهیِ مطلقه

نیمه درانی  (تلفیقِ ناقص) 

باشنده

تفکیکِ قوا، پارلمان، دولتِ مسئول

قانونِ اساسی + ارادهٔ ملت

۱۹۶۴–۱۹۷۳م

پادشاهیِ مشروطه

سوری  (تمرکزِ افراطی) 

حاشیه ای

دیکتاتوریِ یک نفره  (داوودخان) 

کودتا + اردو

۱۹۷۳–۱۹۷۸م

جمهوریِ یک حزبی

سوری  (تمرکزِ افراطی) 

توده ای  (تحتِ رهبریِ حزب) 

دیکتاتوریِ حزبی  (پرچم و خلق) 

ایدئولوژیِ مارکسیستی

۱۹۷۸–۱۹۹۲م

جمهوریِ دموکراتیک

لودی  (رقابتِ قومی) +سوری  (انحصار) 

باشنده  (با محدودیت) 

نظامِ نیمه ریاستی

قانونِ اساسی + انتخابات

۲۰۰۱–۲۰۲۱م

جمهوریِ اسلامی

هیچ کدام  (نوآوریِ افراطی) 

اتباع  (مکلف به اطاعت) 

دیکتاتوریِ مذهبی  (تئوکراسی) 

شریعت + بیعت با امیر

۱۹۹۶–۲۰۰۱م و ۲۰۲۱م تا امروز

امارتِ اسلامی

 (برگرفته از:  خالدی،تأریخ مستند افغانستان، ج۲، فصلهای ۵ تا ۱۰؛ خالدی،مکتبِ حکومت داریِ پشتونها، فصلهای ۴، ۹ و ۱۲) 

۵. جمع بندی: چرخه یِ پادشاه گردشی

بررسیِ نظامهایِ حکومتیِ افغانستان در یک صد سالِ اخیر، نشان میدهد که این کشور، در یکچرخه یِ پادشاه گردشی گرفتار آمده است. در این چرخه، هر نظامِ جدید، با شعارِ اصلاحات و نظامِ بهتر بر سرِ کار میآید، اما در عمل، به تکرارِ الگوهایِ کهن  (استبداد، انحصارِ قدرت، نادیده گرفتنِ تنوعِ قومی) میانجآمد و سرانجام، با یک کودتا یا شورشِ مسلحانه، سرنگون میشود.

ریشه هایِ این چرخه: 

    • نادیده گرفتنِ ساختارهایِ عنعنوی: تمامِ نظامهایِ سیاسیِ افغانستان  (به جز الگویِ درانی نخستین) ، یا ساختارهایِ عنعنوی قدرت  (قبیله، قوم و روحانیت) را نادیده گرفته اند و یا آنها را به طورِ کامل سرکوب کرده اند.

    • تحمیلِ الگوهایِ بیرونی: بسیاری از نظامهایِ سیاسیِ افغانستان  (جمهوریِ دموکراتیک، جمهوریِ اسلامی و حتی امارتِ طالبان) ، الگوهایِ وارداتی  (از شوروی، غرب یا پاکستان/عربستان) بوده اند که با بافتِ اجتماعی و تأریخیِ افغانستان، سازگاری نداشته اند.

    • انحصارِ قدرت: در تمامِ این نظامها  (به جز دورهٔ کوتاهِ مشروطه) ، قدرت در دستِ یک فرد، یک حزب یا یک قومِ خاص متمرکز بوده است.

راهِ برونرفت: همان گونه که در فصلهایِ پیشین اشاره شد، تنها راهِ برونرفت از این چرخه، بازگشت به الگویِ درانی و یافتنِ ترکیبی نوین ازجرگه  (مشارکتِ قبیله ای) و دولتِ مدرن  (قانونِ اساسی و نهادهایِ فراگیر) است. الگوئی که در آن، قدرت، نه در دستِ یک فرد، یک قوم یا یک حزب، بلکه در چارچوبِ یک توافقِ ملی  (میانِ همهٔ اقوام، مذاهب و گروه هایِ سیاسی) توزیع شود.

گذار از امارت مذهبی به نظام مذهبی-سیاسی

بررسی نظامهای حکومتی در افغانستان نشان میدهد که هیچ کدام از نظامهای گذشته، به طور پایدار، نتوانسته اند امنیت، پیشرفت اقتصادی، انکشاف زیربناهای ملی، دفاع از هویت ملی و جلوگیری از فعالیتهای تخریبی گروه های ضد ملی را تأمین کنند. در مقابل، امارت اسلامی طالبان در پنج سال اخیر با تمرکز بر پروژه های زیربنائی و شهرسازی، توانسته است بخشی از نیازهای عینی مردم را پاسخ دهد و ثبات نسبی را در برخی مناطق برقرار کند. این موفقیت، هرچند محدود، نشان دهندهٔ کارآمدی نسبی یک الگوی حکومتی است که بر تمرکز قدرت و اجرای پروژه های اقتصادی استوار است.

با این حال، پایداری بلندمدت این نظام، در گرو تحولی بنیادین است: گذار از یک گروه مذهبی صرف به یک گروه مذهبی-سیاسی. این گذار، نیازمند پذیرش دو اصل اساسی است:

۱. تطبیق با عرف و عنعنات مردم افغانستان: نظام سیاسی باید به ساختارهای عنعنوی قدرت (قبیله، قوم، جرگه و روحانیت) احترام بگذارد و آنها را در چارچوب یک نظام فراگیر تلفیق کند. نادیده گرفتن این ساختارها، همان گونه که در فصل دوم این درس بررسی شد، به بی ثباتی و فروپاشی میانجآمد. الگوی درانی (تلفیق جرگه و اقتدار شاهانه) میتواند به عنوان یک راهنمای تأریخی مورد توجه قرار گیرد.

۲. تطبیق با نیازمندیهای عصر حاضر: نظام سیاسی باید خود را با مقتضیات دنیای مدرن، از جمله حقوق بشر، آزادیهای مدنی، مشارکت سیاسی و تعامل با جامعه جهانی، هماهنگ سازد. در این زمینه، تفسیرهای معتبر و پذیرفته شده از سوی جامعهٔ کشورهای اسلامی و مراکز مهم علوم اسلامی، مانند جامعهٔ الازهر، میتواند راهگشا باشد. این مراکز، با تکیه بر اجتهاد و اصول مقاصدی شریعت، میتوانند تفسیری ارائه دهند که هم به سنتهای اصیل اسلامی وفادار باشد و هم با نیازهای دنیای معاصر سازگار.ی نماید.

تجربهٔ جمهوری اسلامی ایران، که بیش از چهار دهه دوام آورده است، نشان میدهد که تلفیق نهادهای مذهبی با ساختارهای سیاسی مدرن (مانند پارلمان، انتخابات و قانون اساسی) میتواند به پایداری نظام کمک کند. هرچند این الگو بدون نقد نیست، اما نشان دهندهٔ امکان پذیری یک نظام مذهبی-سیاسی است که در آن، نهادهای دینی در چارچوب یک قانون اساسی مدرن فعالیت میکنند.

در غیر این صورت، یعنی اگر طالبان بر قرائت متحجرانه و انحصاری خود پافشاری کند و از پذیرش تنوع قومی، مذهبی و سیاسی امتناع ورزد، دایرهٔ پادشاه گردشی که در این فصل تحلیل شد، بار دیگر تکرار خواهد شد: استبداد، انحصار قدرت، شورش، و سرنگونی. تأریخ یک صد سال اخیر افغانستان، گواهی بر این دائرهٔ شوم است.

بنابراین، آیندهٔ افغانستان در گرو گذار از یک «امارت مذهبی» به یک «نظام مذهبی-سیاسی فراگیر» است؛ نظامی که در آن، شریعت اسلامی با تفسیری معتبر و پذیرفته شده از سوی جامعهٔ جهانی اسلام، با عرف و سنت مردم افغانستان و با نیازهای عصر حاضر تلفیق شود. تنها در این صورت است که میتوان از تکرار دائرهٔ بحران، جنگ و فروپاشی جلوگیری کرد و به یک ثبات پایدار دست یافت.

سخن پایانی

در این فصل، سه نوع نظام حکومتی را که افغانستان در یک صد سال اخیر تجربه کرده است (پادشاهی، جمهوری و امارت) بررسی کردیم. دیدیم که هر یک از این نظامها، به رغم تفاوتهای ظاهری، در دایرهٔ پادشاه گردشی گرفتار آمده اند؛ زیرا هیچ کدام نتوانسته اند میان اقتدار مرکزی و مشارکت اقوام و ساختارهای عنعنوی تعادل برقرار کنند. الگوی سوری (تمرکز افراطی) به استبداد و فروپاشی انجامید، الگوی لودی (رقابت قومی) به بی ثباتی و شکاف ملی دامن زد، و الگوی درانی (تلفیق) اگرچه به ثبات نسبی دست یافت، اما در طول تأریخ به فراموشی سپرده شد.

نظام امارت اسلامی طالبان، که از سال 2021 به اینطرف تطبیق میگردد از یک سو با تکیه بر تمرکز قدرت و اجرای پروژه های زیربنائی، توانسته است بخشی از نیازهای عینی مردم را پاسخ دهد و ثبات نسبی را برقرار کند. اما از سوی دیگر، با نادیده گرفتن ساختارهای عنعنوی قدرت (قبیله، قوم و جرگه)، انحصار قومی و مذهبی، انکار حقوق اساسی مردم در عصر حاضر و انکار تنوع، با بحران مشروعیت و انزوای بین المللی روبروست. این وضعیت، پایداری بلندمدت آنرا با تردید جدی مواجه کرده است.

درس تأریخی این فصل آن است که موفقیت هر نظام سیاسی در افغانستان، در گرو توانائی آن در برقراری تعادل میان سه ساختار عنعنوی قدرت (قبیله، قوم و روحانیت) و نهادهای مدرن سیاسی است. نظامی که بتواند این تعادل را برقرار کند، میتواند از دائرهٔ شوم بحران، جنگ و فروپاشی خارج شود.

آیندهٔ افغانستان در گرو گذار از یک «امارت مذهبی» به یک «نظام مذهبی-سیاسی فراگیر» است؛ نظامی که در آن، شریعت اسلامی با تفسیری معتبر و پذیرفته شده از سوی جامعهٔ کشورهای اسلامی و مراکز مهم علوم اسلامی (مانند جامعهٔ الازهر)، با عرف و سنت مردم افغانستان و با نیازمندیهای عصر حاضر تلفیق شود. تجربهٔ جمهوری اسلامی ایران، که بیش از چهار دهه دوام آورده است، نشان میدهد که تلفیق نهادهای مذهبی با ساختارهای سیاسی مدرن (پارلمان، انتخابات و قانون اساسی) میتواند به پایداری نظام کمک کند. هرچند این الگو بدون نقد نیست، اما امکان پذیری یک نظام مذهبی-سیاسی را به نمایش میگذارد.

در غیر این صورت، اگر طالبان بر قرائت متحجرانه و انحصاری خود پافشاری کند و از پذیرش تنوع قومی، مذهبی و سیاسی امتناع ورزد، دایرهٔ پادشاه گردشی بار دیگر تکرار خواهد شد: استبداد، انحصار قدرت، شورش، و سرنگونی. تأریخ یک صد سال اخیر افغانستان، گواهی بر این چرخهٔ شوم است.

بنابراین، راه برونرفت از این دائره، نه بازگشت به الگوهای کهن (لودی، سوری) و نه تحمیل یک الگوی وارداتی، بلکه احیای سنتز درانی در قالبی نوین است؛ سنتزی که در آن، قدرت مرکزی با مشارکت اقوام، مشروعیت دینی با تساهل مذهبی، و هویت ملی با احترام به تنوع تلفیق شود. تنها در این صورت است که افغانستان میتواند از چهارراه تمدنها به چهارراه همزیستی مسالمت آمیز تبدیل شود و یک نظام سیاسی پایدار، فراگیر و مردمی بنا نهد.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

۱.خالدی، نوراحمد (۲۰۲۶) .تأریخ مستند افغانستان، جلد دوم:  روند ظهور و تکامل دولت ملی  (۱۷۰۹–۲۰۲۱) ، بریزبن:  انجمن تأریخ افغانستان.

۲.خالدی، نوراحمد (۲۰۲۶) .مکتبِ حکومت داریِ پشتون:  هفتقرنِ تکاملِ سیاسی  (قرنِ ۱۱–۱۸ تقویم مشترک) ، بریزبن:  انجمن تأریخ افغانستان.

۳.بارفیلد، توماس (۲۰۱۰) .افغانستان:  تأریخِ فرهنگی و سیاسی، پرینستون:  انتشارات دانشگاه پرینستون.

۴.لی، جاناتان (۲۰۱۸) .افغانستان:  تأریخ از ۱۲۶۰ تا امروز، لندن:  ریکشن بوکس.

۵.داوودزی، محمدعمر (۲۰۲۵) .وزیر داخلهٔ پیشین افغانستان در کمیسیون بررسی جنگ افغانستان.

۶.یورونیوز فارسی (۲۰۲۱) .برگشت مشروطیت به جای جمهوریت؛ آیا قانون اساسی چهارم افغانستان جایگزین قانون اساسی دهم میشود؟.

۷.بی بی سی فارسی (۲۰۲۰) .افغانستان، امارت یا جمهوریت؟.

۸.پایگاه تخصصی تحلیلی جامعه و فرهنگ ملل (۲۰۲۶) .افغانستان؛ بحران پایان ناپذیر.

۹.قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان (مصوب ۱۳۸۲) .

۱۰.قانون اساسی پادشاهی مشروطه افغانستان (مصوب ۱۳۴۳) .

۱۱.دانشنامۀ بریتانیکا، مدخلهای نظام سیاسی، جمهوریت و امارت.

پیشگفتار

درکِ هر نظام سیاسی، نیازمندِ شناختِ دقیقِ مفاهیمِ بنیادینی است که ستونِ فقراتِ آن نظام را تشکیل میدهند. «دولت»، «حکومت» و «حاکمیت» سه مفهومِ کلیدی در علمِ سیاست و حقوقِ اساسی استند که متأسفانه در گفتارهایِ عمومی و حتی برخی متونِ تخصصی، به اشتباه به جای یکدیگر به کار میروند (خالدی، تأریخ مستند افغانستان، ج۲، فصل چهارم، ص ۸۸). این خلطِ مفاهیم، نه تنها به درکِ نادرست از ساختارِ قدرت میانجآمد، بلکه امکانِ ارزیابیِ دقیقِ کارآمدیِ نظامهایِ سیاسی را نیز از میان میبرد.

برای نمونه، در تأریخِ معاصرِ افغانستان، هرگاه از «سقوطِ دولت» سخن به میان میآید (مانند سقوطِ جمهوری اسلامی در سال ۲۰۲۱)، در حقیقت مراد «سقوطِ حکومت» (یعنی نظامِ اجرائیِ موجود) است، نه «از میان رفتنِ دولت» به عنوانِ یک نهادِ حقوقیِ پایدار. این تمایز، از آن رو اهمیت دارد که دولتِ افغانستان، با همۀ فراز و نشیبهایِ تأریخی، همچنان به عنوانِ یک واحدِ سیاسیِ مستقل در عرصۀ بین المللی شناخته میشود، حتی اگر حکومتِ آن دستخوشِ تغییر شود (خالدی، تأریخ مستند افغانستان، ج۲، ص ۸۹).

در این فصل، با تکیه بر منابعِ معتبرِ علومِ سیاسی و نیز قانونِ اساسیِ افغانستان (مصوب ۱۳۸۲) و همچنین کتابِ «مکتبِ حکومت داریِ پشتونها» (خالدی، ۲۰۲۶)، به تبیینِ این سه مفهوم و نسبتِ آنها با یکدیگر میپردازیم. همچنین، با بهره گیری از تجاربِ تأریخیِ حکومت داریِ پشتونها در هند (از خلجیان تا سوریان)، نشان خواهیم داد که چگونه این مفاهیمِ انتزاعی، در عمل، در قالبِ الگوهایِ مختلفِ حکومت داری (لودی، سوری، درانی) تجلی یافته اند (خالدی، مکتبِ حکومت داریِ پشتون، مقدمه و فصل ۴).

۱. دولت (State)

دولت، بنیادی ترین مفهوم در علومِ سیاسی و حقوقِ بین الملل است. بر اساسِ تعاریفِ کلاسیک، دولت یک نهادِ حقوقی-سیاسیِ پایدار است که دارای چهار عنصرِ اساسی میباشد (بارفیلد، افغانستان: تأریخِ فرهنگی و سیاسی، ص ۱۵):

۱. نفوس دائم: گروهی از مردم که به طورِ مستمر در یک قلمرو سکونت دارند.

۲. قلمرو مشخص: سرزمینی با مرزهایِ معیّن که دولت بر آن حاکمیت دارد.

۳. حکومت: نهادِ اجرائیِ قدرت که ادارهٔ امورِ کشور را بر عهده دارد (این عنصر، موضوعِ بخشِ بعدیِ این فصل است).

۴. حاکمیت: اقتدارِ عالی و نهائیِ دولت بر مردم و قلمرو خود (که در بخشِ جداگانه ای بدان خواهیم پرداخت).

مطابقِ مادهٔ ۱ کنوانسیونِ مونته ویدئو (۱۹۳۳)، هر موجودیتِ سیاسیِ واجدِ این چهار شرط، یک «دولت» محسوب میشود. دولت، مفهومی عام و انتزاعی است که مستقل از افراد و گروه هایِ خاصِ حاکم، تداوم مییابد. برای نمونه، »دولتِ افغانستان» به عنوانِ یک نهادِ حقوقی، با تغییرِ رؤسایِ جمهور و کابینه ها، همچنان پابرجا میماند (لی، افغانستان: تأریخ از ۱۲۶۰ تا امروز، ص ۴۵۰).

در قانونِ اساسیِ جمهوریِ اسلامیِ افغانستان (مصوب ۱۳۸۲)، که اگرچه اکنون به طورِ کامل اجرا نمیشود، اما به عنوانِ یک سندِ معتبرِ حقوقی، «دولت» به وضوح تعریف شده است. بر اساسِ مادهٔ ۱ این قانون، «افغانستان دولت جمهوری اسلامی، مستقل، واحد و غیر قابل تجزیه میباشد». همچنین، مطابقِ مادهٔ ۴، «حاکمیتِ ملی در افغانستان به ملت تعلق دارد» که مردمِ افغانستان (شاملِ تمامِ اقوام) آنرا به صورتِ مستقیم یا از طریقِ نماینده گانِ خود اعمال میکنند (قانون اساسی، مواد ۱ و ۴). این ماده، به روشنی منشأِ حاکمیت را ملت میداند و دولت را به عنوانِ نهادی که در خدمتِ ارادهٔ ملت است، تعریف میکند.

دولت در آئینهٔ «مکتبِ حکومت داریِ پشتونها»:

از منظرِ تأریخی، مفهومِ «دولت» در میانِ سلسله هایِ پشتونِ هند (خلجیان، لودیان و سوریان) همواره دستخوشِ تحول بوده است. در الگویِ »لودی« (نظامِ «اولینِ میانِ برابرها»)، دولت بیشتر یک «اتحادیهطی قبایلی» بود تا یک نهادِ حقوقیِ انتزاعی. در مقابل، در الگویِ »سوری« (شیرشاه سوری)، دولت به عنوانِ یک «نهادِ متمرکزِ بوروکراتیک» ظهور کرد که فارغ از وفاداریهایِ قبیله ای، بر اساسِ قوانینِ مدنی و اردوی حرفه ای اداره میشد (خالدی، مکتبِ حکومت داریِ پشتون، فصل ۴ و ۹). این دوگانه، تا امروز نیز در تأریخِ سیاسیِ افغانستان ادامه دارد و هرگونه تلاش برایِ دولتسازی، در واقع، کشمکشی میانِ این دو الگو است.

۲. حکومت (Government)

«حکومت»، برخلافِ دولت، یک نهادِ اجرائیِ متغیر است که در یک بازهٔ زمانیِ مشخص، قدرتِ سیاسی را در دست میگیرد (بارفیلد، افغانستان، ص ۱۸). حکومت، همان «هیئتِ دولت» یا «کابینه» است که وظیفهٔ ادارهٔ روزمرهٔ کشور، اجرایِ قوانین و تعیینِ خط مشیهایِ کلی را بر عهده دارد. اگر دولت، چارچوبِ حقوقی و ساختارِ پایدارِ کشور باشد، حکومت، مجموعهٔ افرادی (رئیسجمهور، وزرا و سایرِ مقامات) است که این چارچوب را در یک دورۀ خاص به حرکت در میآورند.

مهمترین تفاوتهایِ دولت و حکومت را میتوان در جدولِ زیر خلاصه کرد (خالدی، تأریخ مستند افغانستان، ج۲، ص ۹۰):

دولت (State)حکومت (Government) خصوصیتنهادِ حقوقیِ انتزاعینهادِ اجرائیِ عینیماهیتپایدار و دائمیموقتی و متغیرپایداریبا تغییرِ رهبران تغییر نمیکندبا تغییرِ رهبران و کابینه عوض میشودتغییر«دولتِ افغانستان» به عنوانِ یک واحدِ سیاسی«حکومتِ حآمد کرزی» یا «حکومتِ اشرف غنی»مثال

در نظامِ جمهوریِ اسلامیِ افغانستان (مطابقِ قانونِ اساسیِ سال ۱۳۸۲)، قوۀ اجرائیه (حکومت) متشکل از وزرائی است که تحتِ ریاستِ رئیسجمهور انجامِ وظیفه میکنند (قانون اساسی، ماده ۶۰). مادهٔ ۷۵ قانونِ اساسی، هفت وظیفهٔ اساسی برایِ حکومت تعیین کرده است که از جملهٔ آنها میتوان به: «تعمیل احکام قانون اساسی»، «حفظ استقلال، دفاع از تمامیت ارضی»، «تأمین نظم و امن عامه»، «ترتیب بودجه و تنظیمِ وضعِ مالی دولت» و «طرح و تطبیق برنامه های انکشافی» اشاره کرد. همچنین، مطابقِ موادِ ۶۰ و ۶۱ قانونِ اساسی، رئیسجمهور به عنوانِ رأسِ قوۀ اجرائیه، با رأیِ مستقیمِ مردم و با کسبِ اکثریتِ بیش از ۵۰ درصدِ آرا انتخاب میشود و دارای دو معاونِ اول و دوم میباشد.

حکومت و «مکتبِ حکومت داریِ پشتونها»:

در تأریخِ پشتونها، مفهومِ «حکومت» همواره با مشکل «مشروعیت» روبرو بوده است. در الگویِ »لودی« (بهلول لودی)، حکومت از طریقِ «جرگه» و «اجماعِ قبایل» مشروعیت مییافت. در الگویِ »سوری «(شیرشاه سوری)، حکومت از طریقِ «کارآمدی» و «تمرکزِ قدرت» مشروعیت میگرفت. اما در الگویِ »درانی« (احمدشاه درانی)، حکومت با »تلفیقِ جرگه و اقتدارِ شاهانه»  مشروعیت یافت؛ به گونه ای که شاه، هم «اولینِ میانِ برابرها» بود و هم «پادشاهِ مطلق» (خالدی، مکتبِ حکومت داریِ پشتون، فصل ۷ و ۱۲). این الگویِ «درانی»، تا امروز به عنوانِ یک ایده آلِ ملی در ذهنِ بسیاری از افغانان باقی مانده است و شکستِ دولتِ جمهوری اسلامی (۲۰۲۱) را میتوان تا حدی به ناتوانیِ آن در بازتولیدِ این «تلفیقِ تأریخی» نسبت داد.

۳. حاکمیت (Sovereignty)

«حاکمیت» (Sovereignty) یکی از پیچیده ترین و بنیادی ترین مفاهیمِ علومِ سیاسی است که از کلمهٔ لاتین «Superanus» به معنای «برتر» ریشه گرفته است (بدیعی ازنداهی و حسینی، بررسی مفهوم حاکمیت، ص ۴۵). به بیانِ ساده، حاکمیت، »اقتدارِ عالی و نهائی» و حقِّ انحصاریِ یک دولت برای اعمالِ قدرت بر مردم و قلمرو خود است. این اقتدار به گونه ای است که ارادۀ دولت، از نظرِ حقوقی، بر همۀ گروه ها و افرادی که در درونِ قلمرو آن استند، لازم الاجرا میباشد (بارفیلد، افغانستان، ص ۲۰).

حاکمیت دارای دو بُعدِ اساسی است:

۱. حاکمیتِ داخلی: اقتدارِ مطلق و نهائیِ دولت بر تمامِ سازمانها، نهادها و افرادِ ساکن در مرزهایِ جغرافیائی خود. این بُعد، به دولت اجازه میدهد که قانون وضع کند، عدالت را اجرا نماید و نظمِ عمومی را برقرار سازد.

۲. حاکمیتِ خارجی: استقلالِ دولت از سایرِ دولتها و برابریِ آن در عرصۀ روابطِ بین الملل. این بُعد، که ریشه در نظامِ «وستفالی» (پس از جنگهایِ سی ساله در اروپا) دارد، به معنایِ عدمِ دخالتِ سایرِ دولتها در امورِ داخلیِ یکدیگر است (بدیعی ازنداهی و حسینی، همان، ص ۴۸).

نظریه هایِ حاکمیت در گذرِ تأریخ:

مفهومِ حاکمیت، دست خوشِ تحولاتِ عمده ای شده است. در دورانِ باستان و قرونِ وسطی، حاکمیت عمدتاً الهی بود و پادشاهان، قدرتِ خود را از خداوند دریافت میکردند. در قرنِ ۱۶ تقویم مشترک، ژان بودن، نظریه پردازِ فرانسوی، حاکمیت را به عنوانِ «قدرتِ کامل، مطلق و دائمی» تعریف کرد که در شخصِ پادشاه تجلی مییابد. اما با وقوعِ انقلابِ کبیرِ فرانسه (۱۷۸۹)، تحولی بنیادین رخ داد و نظریۀ »حاکمیتِ ملی« مطرح شد. بر اساسِ این نظریه، حاکمیت نه در شخصِ پادشاه، بلکه در «ملت» (مجموعۀ باشندهان) نهفته است و مردم، منشأ و مرجعِ اصلیِ مشروعیتِ قدرت استند (لی، افغانستان، ص ۴۶۰).

در عصرِ مدرن، حاکمیت، نسبی شده و با مفاهیمی مانندِ حقوقِ بشر، دموکراسی و دولتِ قانون (Rechtsstaat) گره خورده است؛ به گونه ای که امروزه «حاکمیتِ مشروط» در برابرِ «حاکمیتِ مطلق» قرار گرفته است.

حاکمیت در قانونِ اساسیِ افغانستان و «مکتبِ پشتون«:

در قانونِ اساسیِ افغانستان، اصلِ «حاکمیتِ ملت» به صراحت پذیرفته شده است. مادهٔ ۴ این قانون، منشأِ حاکمیت را ملت میداند. همچنین، در مقدمۀ قانونِ اساسی و در مادهٔ ۵۹، تأکید شده است که هیچ کس نمیتواند از حقوقِ خویش برایِ تضعیفِ «استقلال، تمامیتِ ارضی، حاکمیت و وحدتِ ملی» سوءاستفاده کند. این مواد، نشان میدهد که در نظامِ سیاسیِ افغانستان، «حاکمیتِ ملی» نه تنها به عنوانِ یک اصلِ حقوقی، بلکه به عنوانِ یک ارزشِ بنیادینِ سیاسی تلقی میشود که چارچوبِ فعالیتِ دولت و حکومت را تعیین میکند.

از منظرِ تأریخی، مفهومِ حاکمیت در میانِ سلسله هایِ پشتون، همواره با »دوگانگیِ مشروعیت« روبرو بوده است: از یک سو، حاکمیت از طریقِ «فتوحاتِ نظامی» (غزوه و جهاد) کسب میشد و از سوی دیگر، از طریقِ «اجماعِ قبایل» (جرگه). در الگویِ »سوری«، شیر شاه سوری کوشید تا با تمرکزِ قدرت و حذفِ نقشِ قبایل، حاکمیت را به «اقتدارِ مطلقِ شاهانه» تبدیل کند. اما این الگو، تنها پانزده سال دوام آورد. در مقابل، الگویِ »درانی« با تلفیقِ «اقتدارِ شاهانه» و «اجماعِ قبیله ای»، حاکمیتی را پدید آورد که برای بیش از هفتاد سال (تا مرگِ تیمورشاه) پایدار ماند (خالدی، مکتبِ حکومت داریِ پشتون، فصل ۱۲). شکستِ جمهوری اسلامی (۲۰۲۱) را میتوان تا حد زیادی به ناتوانیِ آن در حلِ این «دوگانگیِ تأریخیِ حاکمیت» نسبت داد.

۴. نسبتِ دولت، حکومت و حاکمیت

برای درکِ بهترِ ساختارِ قدرت، باید به رابطۀ این سه مفهوم نیز توجه کرد:

    • دولت، ظرف و چارچوبِ حقوقی و جغرافیائی قدرت است.

    • حکومت، موتورِ اجرائیِ این ظرف و کارگزارِ دولت است.

    • حاکمیت، جوهرِ قدرتِ دولت و مبنایِ مشروعیتِ آن است که در نهایت به ارادهٔ ملت پیوند میخورد.

بدین ترتیب، حاکمیت، وجهِ تمایزِ دولت از سایرِ سازمانهاست و حکومت، وسیله ای برایِ اجرایِ حاکمیت در درونِ چارچوبِ دولت به شمار میرود. این سه، در کنارِ یکدیگر، پیکرۀ نظامِ سیاسی را تشکیل میدهند (خالدی، تأریخ مستند افغانستان، ج۲، ص ۹۲).

در تأریخِ پشتونها، این سه مفهوم، همواره در قالبِ الگوهایِ مشخصی تجلی یافته اند:

الگودولتحاکمیتحکومتنمونۀ تأریخیلودیاتحادیۀ قبایلی اجماعِ قبایلشورایِ سرانِ قبایل (جرگه)بهلول لودی (۱۴۵۱–۱۴۸۹م)سورینهادِ متمرکزِ بوروکراتیکاقتدارِ مطلقِ شاهانه اردوی حرفه ای و دیوانسالاریشیر شاه سوری (۱۵۴۰–۱۵۴۵م) درانیتلفیقِ دولت و قبیله تلفیقِ اجماع و اقتدارتلفیقِ جرگه و دربار احمدشاه درانی (۱۷۴۷–۱۷۷۲م)

(برگرفته از: خالدی، مکتبِ حکومت داریِ پشتون، فصل ۴، ۹ و ۱۲)

جمهوری اسلامی (۲۰۰۱–۲۰۲۱) در عمل، ترکیبی از الگویِ «لودی» (در تقسیمِ قدرتِ قومی) و الگویِ «سوری» (در تمرکزِ قدرت در دستِ یک گروهِ خاص) بود، اما نتوانست به الگویِ «درانی» دست یابد که در آن، هم «اجماعِ ملی» و هم «اقتدارِ کارآمد» وجود داشته باشد (خالدی، تأریخ مستند افغانستان، ج۲، فصل نهم).

سخن پایانی

در این فصل، با سه مفهومِ اساسیِ علومِ سیاسی یعنی «دولت»، «حکومت» و «حاکمیت» آشنا شدیم. دیدیم که دولت، نهادیِ پایدار و حقوقی است؛ حکومت، ابزارِ اجرائیِ متغیرِ این نهاد است؛ و حاکمیت، اقتدارِ عالی و مشروعِ دولت است که در نظامِ سیاسیِ افغانستان، به ملت تعلق دارد. همچنین، با بهره گیری از چهارچوبِ «مکتبِ حکومت داریِ پشتون»، نشان دادیم که این مفاهیمِ انتزاعی، در تأریخِ افغانستان، در قالبِ الگوهایِ مشخصی (لودی، سوری و درانی) تجلی یافته اند و ناکامیِ دولتِ جمهوری اسلامی (۲۰۲۱) را میتوان تا حد زیادی به ناتوانیِ آن در تلفیقِ این الگوها (یعنی دستیابی به «سنتزِ درانی جدید») نسبت داد.

درکِ این مفاهیم، برای تحلیلِ هرگونه موضوعِ سیاسی، از جمله بررسیِ روندِ دولت سازی، نهادینه شدنِ دموکراسی و مشکلات سیاسیِ افغانستان، ضروری است. در فصلِ بعدی، به بررسیِ «ساختارهایِ عنعنوی قدرت» در افغانستان (قبیله، قوم و روحانیت) خواهیم پرداخت.

------------------------------------------------------------

۱. خالدی، نوراحمد (۲۰۲۶). تأریخ مستند افغانستان، جلد دوم: روند ظهور و تکامل دولت ملی (۱۷۰۹–۲۰۲۱)، بریزبن: انجمن تأریخ افغانستان، فصل چهارم.

۲. خالدی، نوراحمد (۲۰۲۶). مکتبِ حکومت داریِ پشتون: هفتقرنِ تکاملِ سیاسی (قرنِ ۱۱–۱۸ تقویم مشترک)، بریزبن: انجمن تأریخ افغانستان، مقدمه و فصلهای ۴، ۹ و ۱۲.

۳. بارفیلد، توماس (۲۰۱۰). افغانستان: تأریخِ فرهنگی و سیاسی، پرینستون: انتشارات دانشگاه پرینستون.

۴. لی، جاناتان (۲۰۱۸). افغانستان: تأریخ از ۱۲۶۰ تا امروز، لندن: ریکشن بوکس.

۵. بدیعی ازنداهی، مرجان و حسینی، سید حسن (۱۳۹۱). «بررسی مفهوم حاکمیت»، فصلنامهٔ مطالعات سیاسی، شماره ۱۴، صص ۴۳–۶۲.

۶. قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان (مصوب ۱۳۸۲)، مواد ۱، ۴، ۶۰، ۶۱، ۷۵ و ۸۴.

۷. وزارت عدلیهٔ افغانستان (۱۳۸۲). قانون اساسی نافذ افغانستان، کابل: وزارت عدلیه.

۸. دانشنامۀ بریتانیکا، مدخلهای «دولت»، «حاکمیت» و «نظام سیاسی».

نقطهٔ عطف در تأریخ معاصر افغانستان: 

پیش گفتار

در فصلهای پیشین این درس، مفاهیم بنیادین دولت، حاکمیت، ساختارهای عنعنوی قدرت و نظامهای حکومتی در افغانستان را بررسی کردیم. دیدیم که چگونه الگوهای تأریخی حکومت داری (لودی، سوری و درانی) در طول قرنها، سرنوشت سیاسی این سرزمین را رقم زده اند. اکنون در این فصل، به یکی از حساس ترین و سرنوشت سازترین مقاطع تأریخ معاصر افغانستان میپردازیم: به قدرت رسیدن «شورای نظار» (ربانی-مسعود) در سال ۱۹۹۲ و تداوم آن پس از سال ۲۰۰۱.

استدلال اصلی این فصل آن است که این دوره، نه تنها یک جابه جائی سادهٔ قدرت، بلکه آغاز یک پروسهٔ سیستماتیکِ شکستن سمبولهای ملی، تضعیف هویت فراگیر «افغانی» و ایجاد شکاف عمیق قومی در جامعهٔ افغانستان بود. این پروسه، که با مشورهٔ برخی مشاورین خارجی و با هدف مقابله با «دولت پشتون محور» آغاز شد، در نهایت به اضمحلال اردوی ملی، فروپاشی دولت و ایجاد یک «حکومت موازی» انجامید که زمینه ساز سقوط جمهوری در سال ۲۰۲۱ گردید. هدف این فصل، ارزیابی مستند این رخدادها و استخراج درسهای لازم برای حال و آیندهٔ افغانستان، به خصوص برای نسل جوان و دیاسپورای افغان است.

۱. زمینه های تأریخی: فروپاشی دولت نجیب الله و توافقنامهٔ پشاور

پس از خروج نیروهای شوروی در سال ۱۹۸۹، دولت داکتر نجیب الله با تکیه بر حزب دموکراتیک خلق و سازمان امنیت دولتی (خاد)، کوشید تا بقای خود را تضمین کند. اما فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱، این دولت را از حامی اصلی خود محروم ساخت. در چنین شرایطی، گروه های مجاهدین که سالها در خارج از کشور سازماندهی شده بودند، با حمایت پاکستان و عربستان، برای تسلط بر کابل آماده میشدند.

در ۲۴ اپریل ۱۹۹۲، نماینده گان گروه های مجاهدین در پشاور، تحت فشار پاکستان، »موافقتنامهٔ پشاور« را امضأ کردند. بر اساس این موافقتنامه، قرار بود یک دولت موقت به رهبری صبغت الله مجددی تشکیل شود و سپس قدرت به برهان الدین ربانی منتقل گردد. اما این توافقنامه از ابتدا با نقصهای ساختاری جدی روبرو بود:

    • حذف نیروهای میانه رو: این توافقنامه، تنها گروه های جهادی را در بر میگرفت و هیچ جایگاهی برای نیروهای سیاسی میانه رو، روشنفکران و یا خود دولت نجیب الله در نظر نگرفته بود.

    • نادیده گرفتن ساختارهای عنعنوی: توافقنامهٔ پشاور، برخلاف سنت تأریخی افغانستان (مانند الگوی درانی)، هیچ مکانیسمی برای مشارکت قبایل و اقوام مختلف در قدرت پیشبینی نکرده بود.

    • تقسیم ناعادلانهٔ قدرت: قدرت عملاً در دست یک حلقهٔ محدود از رهبران جهادی، بخصوص برهان الدین ربانی (تاجیک) و احمدشاه مسعود (تاجیک) متمرکز شد و سایر اقوام، بخصوص پشتونها، از سهم مناسپ در قدرت محروم ماندند (خالدی، تأریخ مستند افغانستان، ج۲، ص۲۸۴).

۲. به قدرت رسیدن شورای نظار و آغاز پروسهٔ تخریب

با ورود نیروهای مسعود به کابل در ۲۵ اپریل ۱۹۹۲، »شورای نظار« که در حقیقت شاخهٔ نظامی و سیاسی حزب جمعیت اسلامی به رهبری ربانی و مسعود بود، کنترل پایتخت را به دست گرفت. این گروه، اگرچه در ظاهر بخشی از دولت اسلامی انتقالی بود، اما در عمل، قدرت واقعی را در دست خود متمرکز کرد و به عنوان یک «دولت درون دولت» عمل مینمود.

بر اساس گزارشهای معتبر، از همان روزهای نخست، پروسهٔ سیستماتیکِ تخریب سمبولهای ملی و تضعیف هویت فراگیر «افغان» آغاز شد. این پروسه، که به گفتهٔ برخی منابع، با مشورهٔ مشاورین خارجی (از جمله ویلیام میلی و داکتر امین صیقل) طراحی شده بود، استدلال میکرد که «اقوام غیرپشتون دیگر نمیخواهند مانند گذشته دولت پشتون محور را ادامه دهند» (خالدی، مکتب حکومت داری پشتون، فصل ۹ و ۱۲).

۳. پیآمدهای مخرب پروسهٔ شورای نظار

۳.۱. اضمحلال اردوی ملی و دولت

یکی از نخستین اقدامات شورای نظار، انحلال تدریجی اردوی ملی افغانستان بود. اردوئی که در دوران عبدالرحمن خان بنیانگذاری شده و در دوران جمهوری دموکراتیک، به عنوان یک نهاد ملی و نسبتاً منسجم شناخته میشد، با سیاستهای «پاکسازی قومی» و بی توجهی، به شدت تضعیف شد. بسیاری از افسران مجرب و غیرتاجیک، از اردو اخراج یا مجبور به ترک کشور شدند. این اقدام، خلای قدرت نظامی عظیمی ایجاد کرد که بعدها گروه های مسلح غیرمسئول و در نهایت طالبان از آن بهره برداری کردند.

۳.۲. هجوم فرهنگی و تضعیف زبان دری

دورهٔ جمهوری اسلامی (۲۰۰۱-۲۰۲۱) شاهد «هجوم فرهنگی گسترده» از سوی ایران بود. هدف این هجوم، «تسحیل» (ادغام) زبان دری افغانستان در فارسی مروج ایران بود. این عمل با سرمایه گذاری وسیع در رسانه های افغانستان توسط ایرانیها صورت گرفت. به عنوان مثال، تلویزیونهائی مانند «طلوع» تنها افراد فارغ شده از مؤسسات تعلیمات عالی در ایران را استخدام میکردند و گفته میشود که فرهنگستان زبان دولت ایران رسماً بیش از ده هزار واژهٔ ساخته شده را به وزارت فرهنگ افغانستان پیشنهاد کرد (شجاع، ۲۰۲۶).

این سیاست، نه تنها به استحالهٔ زبان دری انجامید، بلکه هویت فرهنگی مشترک افغانستان را نیز تضعیف کرد. زبان دری، که همواره به عنوان «زبان وصل» و میراث مشترک خراسان بزرگ شناخته میشد، به تدریج به ابزاری برای »فارسی سازی«  با میراث پشتو و سایر اقوام تبدیل شد.

۳.۳. انحصار قدرت و زراندوزی توسط یک حلقهٔ خاص

در طول بیست سال حاکمیت جمهوری اسلامی، رهبران شورای نظار و ائتلاف شمال به »دارائیهای قارونی«  دست یافتند. این ثروت اندوزی، نتیجهٔ غضب اهرمهای دولتی، اقتصادی، تجارتی و مالی کشور بود. خانواده های ربانی، مسعود، فهیم، عطا محمد نور، اسماعیل خان و قانونی، با ایجاد صدها شرکت خصوصی، شهرکهای رهایشی، بلندمنزلها، شرکتهای ترانسپورتی، انحصار تجارت مواد نفتی، انحصار قرادادهای اکمالاتی با قوای امریکائی و ناتو، و دستگاه های تلویزیونی، اقتصاد کشور را در بست در اختیار خود گرفتند (خالدی، تأریخ مستند افغانستان، ج۲، ص۳۰۲-۳۰۵).

این انحصار قدرت و ثروت، حس بی اعتمادی عمیقی در میان سایر اقوام، بخصوص پشتونها، ایجاد کرد. آنها خود را در ساختار قدرت، تصمیمگیری ملی و سرنوشت کشور شریک نمیدیدند.

۳.۴. رشد گفتمان «خراسان طلبی» و «من افغان نیستم«

یکی از پیآمدهای مستقیم سیاستهای قوم محورانهٔ شورای نظار، رشد گفتمان «خراسان طلبی«  در میان برخی روشنفکران و سیاستمداران غیرپشتون بود. لطیف پدرام، از رهبران این جریان، در سال ۲۰۱۵ علناً از رهبران اقوام غیر پشون تقاضا کرد که در مناطق خود »خودمختاری «اعلام کنند. او گفت»: زبان من فارسی است و کشور من خراسان نام دارد«.

این اظهارات، پروسهٔ «من افغان نیستم«  را آغاز کرد و «خراسان طلبی« اوج گرفت. این گفتمان، که ریشه در مشکلات تأریخی و نارضایتیهای قومی داشت، به جای تقویت هویت ملی فراگیر، به تجزیهٔ بیشتر جامعه دامن زد. این در حالی بود که مفهوم «افغان«  در طول تأریخ، به  خصوص از دوران احمدشاه درانی، به عنوان »ملیت رسمی تمام اتباع کشور«  تعریف شده بود و هویت فراگیر برای تمام اقوام محسوب میشد (خالدی، خراسان در آئینهٔ افغانستان، فصل هشتم).

۳.۵. ایجاد «حکومت موازی» و سقوط جمهوری

شاید بارزترین نمونهٔ تضعیف نهادهای دولتی و قوم محوری، رفتار عبدالله عبدالله در سه دورهٔ انتخابات ریاست جمهوری (۱۳۸۸، ۱۳۹۳ و ۱۳۹۸) بود. او در هر سه دوره، نتایج انتخابات را نپذیرفت و در نهایت در سال ۱۳۹۸، »حکومت موازی«  ایجاد کرد. این حکومت موازی، عملا در تمام زمینه های دولت—اردو، پولیس، ادارهٔ دولت، مطبوعات و غیره—به میان آمد دست آویز او برای این کار عدم پذیرفتن "حکومت تقلبی" بود. در حالیکه نه حآمد کرزئ و نه داکتر اشرف غنی در حضور شورای نظاریها در کمیسیونهای انتخاباتی و در ادارهٔ ولایات چنین قدرتی نداشتند تا نتایج انتخابات را به نفع خود تغییر دهند. پیروزی آنها در انتخابات تنها و تنها ناشی از تفوق عددی نفوس پشتونها در یک جامعهٔ عنعنوی بود که بزرگترین قوم در افغانستان از نظر عددی میباشد و این تفوق را نتایچ تمام انتخاباتها تأیید کردند.

این اقدام عبدالله عبدالله و شورای نظار، مشروعیت نظام انتخاباتی را به شدت تخریب کرد و حس بی اعتمادی ملی را عمیق تر ساخت. در نهایت، این شکافها و ناکامیها بود که زمینه ساز سقوط سریع دولت جمهوری اسلامی در اگست ۲۰۲۱ و بازگشت مجدد طالبان شد (خالدی، تأریخ مستند افغانستان، ج۲، ص۳۱۶-۳۲۰).

۴. واکنش قوم پشتون و پیروزی مجدد طالبان

پیروزی مجدد طالبان در سال ۲۰۲۱ را، همانند پیروزی سال 1996، میتوان تا حدی واکنش قوم پشتون در برابر این پروسهٔ «پشتون ستیزی»، «افغان ستیزی»، «افغانستان ستیزی» و هرج مرج داخلی دولت دانست. طالبان، که عمدتاً از پشتونهای غلجائی و مناطق جنوبی تشکیل شده اند، توانستند از نارضایتی عمیق پشتونها از انحصار قدرت توسط تاجیکها و هرج مرج داخلی دولت و نیروهای مسلح بهره برداری کنند و خود را به عنوان »مدافع حقوق پشتونها« و »یک نیروی متحد کنند و با ثبات«  معرفی نمایند.

این در حالی بود که سیاستهای قوم محورانهٔ شورای نظار، به جای تقویت همبستگی ملی، به تضعیف هویت مشترک افغان و تقویت واگرائی قومی انجامیده بود.

۵. درسهای تأریخی برای حال و آینده

۵.۱. برای افغانستان

۱. خطر قوم محوری: تجربهٔ شورای نظار نشان داد که هرگونه انحصار قدرت توسط یک قوم یا گروه خاص، نه تنها به تضعیف هویت ملی می انجآمد، بلکه زمینه ساز بحران، جنگ و فروپاشی می شود. آیندهٔ افغانستان در گرو توزیع منصفانهٔ قدرت و مشارکت همهٔ اقوام در چارچوب یک نظام فراگیر است.

۲. حفاظت از سمبولهای ملی: پرچم، سرود ملی، نام کشور و زبان مشترک، سمبولهای هویت ملی استند و تضعیف آنها به تجزیهٔ جامعه می انجآمد. هرگونه تغییر در این سمبولها باید با اجماع ملی و با احترام به میراث مشترک تمام اقوام صورت گیرد.

۳. تقویت نهادهای ملی: اردوی ملی، پولیس و ادارات دولتی باید فراگیر، حرفه ای و غیرسیاسی باشند و به جای وفاداری به یک قوم یا گروه، به قانون اساسی و ملت افغانستان وفادار باشند.

۴. پرهیز از تحریکات قومی: گفتمانهای تفرقه افکن مانند «من افغان نیستم» و «خراسان طلبی» که ریشه در نارضایتیهای تأریخی دارند، باید با گفت وگوی ملی و رفع تبعیض جایگزین شوند. تقویت هویت فراگیر «افغان» که همهٔ اقوام را در بر بگیرد، ضروری است.

۵.۲. برای دیاسپورای افغان

۱. پرهیز از دامن زدن به شکافهای قومی: دیاسپورای افغان، به  خصوص در کشورهای غربی، باید به جای بازتولید شکافهای قومی، به تقویت همبستگی ملی و گفتمان مشترک افغانی بپردازد. پیروزیهای فردی (مانند انتخاب عایشه وهاب به کانگرس آمریکا) باید مایهٔ افتخار تمام افغانان باشد، نه موضوع رقابت و تحقیر قومی.

۲. نقش رسانه ها و روشنفکران: رسانه های دیاسپورا و روشنفکران افغان باید به جای تشدید تنشهای قومی، به ترویج فرهنگ گفت وگو، مدارا و همزیستی مسالمت آمیز بپردازند. نقد سازنده باید جای تخریب و تحقیر را بگیرد.

۳. حمایت از نهادهای مدنی: نهادهای مدنی دیاسپورا باید بر تقویت جامعهٔ مدنی فراگیر، حمایت از حقوق بشر و مبارزه با همه گونه تبعیض متمرکز شوند. اتحاد ملی و همبستگی فراگیر، تنها راه نجات افغانستان از بحران کنونی است.

۶. جمع بندی

دورهٔ شورای نظار (۱۹۹۲-۱۹۹۶) و تداوم آن در جمهوری اسلامی (۲۰۰۱-۲۰۲۱)، یکی از تلخ ترین و عبرت آموزترین مقاطع تأریخ معاصر افغانستان است. در این دوره، به نام مبارزه با «دولت پشتون محور»، پروسه ای آغاز شد که به تضعیف سمبولهای ملی، اضمحلال اردوی ملی، انحصار قدرت و ثروت توسط یک حلقهٔ محدود، و رشد گفتمانهای تفرقه افکن انجامید. این پروسه، در نهایت به فروپاشی دولت جمهوری و بازگشت مجدد طالبان منجر شد.

درس بزرگ این دوره برای افغانستان و دیاسپورای افغان آن است که هیچ قوم، مذهب یا گروهی نمیتواند به تنهائی سرنوشت افغانستان را تعیین کند. هویت ملی افغانستان، یک هویت متکثر و فراگیر است که تمام اقوام، زبانها و مذاهب را در بر میگیرد. آیندهٔ افغانستان در گرو احترام به این تنوع، توزیع منصفانهٔ قدرت، تقویت نهادهای ملی و پرهیز از هرگونه قوم محوری و تفرقه افکنی است. تنها در این صورت است که میتوان از "چرخهٔ شوم بحران، جنگ و فروپاشی"  رهائی یافت و به "ثبات، توسعه و همزیستی مسالمت آمیز"  دست یافت.

---------------------------------------------------------------------------------------

مراجع و منابع

۱. خالدی، نوراحمد. (۲۰۲۶). تأریخ مستند افغانستان، جلد دوم. بریزبن: انجمن تأریخ افغانستان.

۲. خالدی، نوراحمد. (۲۰۲۶). مکتب حکومت داری پشتون: هفت قرن تکامل سیاسی (قرن ۱۱ تا ۱۸ تقویم مشترک). بریزبن: انجمن تأریخ افغانستان.

۳. خالدی، نوراحمد. (۲۰۲۵). خراسان در آئینهٔ افغانستان: کاوشی در هویت تأریخی و واقعیتهای جغرافیائی. بریزبن: انجمن تأریخ افغانستان.

۴. شجاع، ر. (۲۰۲۶) . زبان به مثابه قدرت: ملیگرائی زبانی طالبان و به حاشیه راندن دری در افغانستان پس از ۲۰۲۱. مطالعات قومیت و ملیگرائی.

۵. بارفیلد، توماس. (۲۰۱۰). افغانستان: تأریخ فرهنگی و سیاسی. پرینستون: انتشارات دانشگاه پرینستون.

۶. لی، جاناتان. (۲۰۱۸). افغانستان: تأریخ از ۱۲۶۰ تا امروز. لندن: ریکشن بوکس.

۷. گزارشهای دیده بان حقوق بشر (HRW) و عفو بین الملل (Amnesty International) در مورد وضعیت اقلیتهای قومی و مذهبی در افغانستان (۲۰۲۱-۲۰۲۶).

۸. قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان (مصوب ۱۳۸۲).

۹. ویلیام میلی و امین صیقل: Saikal, Amin, and William Maley. Regime Change in Afghanistan: Foreign Intervention and the Politics of Legitimacy. Boulder: Westview Press, 1991.

طبق ماده شانزدهم قانون اساسی سال ۲۰۰۴ افغانستان، زبانهای پشتو و دری زبانهای رسمی دولت شناخته شده اند و در کنار آن، سایر زبانها (مانند ازبکی، ترکمنی، بلوچی، پشه یی، نورستانی، پامیری و قرغزی) در مناطقی که اکثریت مردم به آنها تکلم میکنند، بعنوان زبان سوم رسمی (برای اداره و آموزش ابتدائی) جایگاه قانونی داشتند. اما از نظر حقوقی و اصطلاحشناسی قانون اساسی، تفکیک روشنی میان «زبان رسمی» و عنوان «زبان ملی» وجود داشت:

۱. جایگاه اصطلاح «زبان ملی» در قانون اساسی ۲۰۰۴

در متن قانون اساسی سال ۲۰۰۴ از اصطلاح «زبانهای رسمی» و «سایر زبانهای کشور» استفاده کرده است. با این حال، 

از نظر ادبی، فرهنگی و حقوق عمومی، تمام زبانهای بومی و رایج در یک کشور که بخشی از هویت تأریخی و فرهنگی ملت استند، در مفهوم عام زبانهای ملی محسوب میشوند.

۲. دیدگاه حقوقی و ساختاری قانون اساسی

زبانهای رسمی (پشتو و دری): زبانهای استند که تمام مکاتبات رسمی دولت، فرمانها، نشرات دولتی، قانون گذاری و کابینه منحصراً یا به دو زبان پشتو و دری در آنها جریان دارد.

زبانهای منطقه ئی / سوم (ازبکی، ترکمنی و غیره): قانون اساسی به آنها حق داده است که در حوزه های محلی و مناطق سکونت گویشورانشان، بعنوان زبان تدریس در مکاتب ابتدائی و زبان نشر مطبوعات و رسانه های محلی استفاده شوند. همچنین در مناطق یادشده، این زبانها در کنار پشتو و دری بعنوان زبان رسمی سوم برای ادارات دولتی و شوراهای محلی اعتبار داشتند.

نتیجه گیری

اگر منظور از «زبان ملی»، زبانهای باشد که هویت فرهنگی و تأریخی اتباع یک کشور را بازتاب میدهند و ریشه در تأریخ و جغرافیا دارند، بله؛ تمامی زبانهای نام برده (پشتو، دری، ازبکی، ترکمنی، بلوچی، پشه یی، نورستانی، پامیری و قرغزی) بخش تفکیک ناپذیری از میراث فرهنگی و زبانی افغانستان و در نتیجه زبانهای ملی کشور بشمار میروند. اشاره به زبان ملی پشتو در قانون اساسی سال ۲۰۰۴ نیز از همین جا منشأ میگیرد.

اما از منظر صلاحیتهای اداری و حکومتی در سطح سراسری، فقط پشتو و دری بعنوان زبانهای رسمی سراسری شناخته میشدند و سایر زبانها دارای جایگاه رسمی محلی و منطقه ئی بودند.

۱. ریشه های تأریخی اصطلاح «زبان ملی»:

در قوانین اساسی پیشین افغانستان (مانند قانون اساسی سال ۱۳۴۳/۱۹۶۴)، صراحتاً زبان پشتو علاوه بر زبان رسمی، بعنوان «زبان ملی» نیز شناخته شده بود. در قانون اساسی ۲۰۰۴، طراحان قانون برای جلوگیری از تنشهای سیاسی و قومی، تلاش کردند تا میان زبانهای مختلف تعادل ایجاد کنند و به همین دلیل اصطلاح کلی «زبانهای رسمی» را برای پشتو و دری بکار بردند و سایر زبانها را نیز در حوزه محلی برسمیت شناختند. با این حال، عبارت مربوط به حفظ «مصطلحات علمی و اداری ملی» در واقع نوعی تداوم و بازتاب دهنده همان جایگاه تأریخی و سنت اداری بود که بیشتر بر محور زبان پشتو (بعنوان منبع اصلی تولید مصطلحات نوین اداری و نظامی در ساختار دولتهای سنتی افغانستان) استوار بود.

کدام درست است: دری، فارسی دری، فارسی؟

پاسخ مختصر

نام اصلی و تأریخی این زبان«دری» است. این زبان در خراسان و ماوراءالنهر (افغانستان امروزی و بخشهائی از آسیای مرکزی) از تلفیق زبانهای بلخی، تخاری و سغدی با عربی شکل گرفت و سپس به فارس و سایر مناطق ایران امروزی گسترش یافت . اما اینکه چرا به «فارسی» شهرت یافت، پرسشی است که پاسخ آن در سه نظریهٔ اصلی خلاصه میشود.

نظریهٔ اول: نام گذاری توسط اعراب

دیدگاه استاد محمد محمدی ملایری و استاد عبدالحی حبیبی

بر اساس این نظریه، اعراب تمام مناطق «عجم» (غیرعرب) در شرق را به «فارس» نسبت میدادند و به همین دلیل، زبان اهالی این مناطق را «فارسی» نامیدند. این نام گذاری، یک برچسپ بیرونی (برون نام) بود که از سوی اعراب بر زبان مردم خراسان و ماوراءالنهر نهاده شد .

از نظر تأریخی، این دیدگاه با شواهد زیر تأیید میشود:

    • منابع عربی قرن چهارم هجری (مانند آثار ابن مقفع و مقدسی) نخستین بار از لفظ «دری» به عنوان زبان یاد کرده اند .

    • در همان منابع، اشاره شده است که «دری» زبان دربار و شهرهای خراسان و ماوراءالنهر بوده است .

مزیت این نظریه: با واقعیت تأریخی همخوانی دارد که اعراب به همهٔ غیرعربها در عجم «فارس» میگفتند و زبان آنها را «فارسی» مینامیدند، حتی اگر خود مردم خراسان زبان خود را «دری» مینامیدند.

نظریهٔ دوم: نسبت به فارس به عنوان مرکز ساسانیان

دیدگاه استاد محمد محمدی ملایری

بر اساس این نظریه، اهالی خراسان زبان خود را «فارسی» معرفی کردند، زیرا زبان اداری و دیوانی ساسانیان به عنوان یک زبان معیار در سراسر امپراتوری رواج داشت و فارس مرکز این امپراتوری بود. بنابراین، مردم خراسان زبان خود را که صورت تکامل یافتهٔ همان زبان بود، به نام مرکز آن (فارس) نامیدند .

مزیت این نظریه: با این واقعیت همخوانی دارد که زبان پهلوی ساسانی (پارسیک) زبان رسمی و اداری امپراتوری بود و در خراسان نیز رواج داشت.

نقد وارد بر این نظریه: تحقیقات زبانشناسی تطبیقی نشان میدهد که رابطهٔ فارسی دری با زبان پهلوی اشکانی (پارتی/پهلوانی) بسیار نزدیک تر است تا با پهلوی ساسانی (پارسیک) . بنابراین، نسبت دادن مستقیم زبان دری به فارس، از لحاظ زبانشناسی دقیق نیست.

نظریهٔ سوم: تغییر تلفظ «پارتی» به «پارسی» و «فارسی»

دیدگاه استاد محمدحسین یمین

بر اساس این نظریه، نام «فارسی» از تغییر تلفظ «پارتی» به «پارثی» و سپس به «پارسی» و بالاخره «فارسی» به وجود آمده است.

استاد یمین معتقد است که:

    • زبان فارسی دری ادامهٔ پهلوی اشکانی (پارتی) است، نه پهلوی ساسانی.

    • این زبان با مهاجرت پارتیها به شرق، به خراسان و ماوراءالنهر منتقل شد.

    • نام «پارتی» به مرور به «پارسی» و سپس به «فارسی» تبدیل شده است.

مزیت این نظریه: با یافته های زبانشناسی تطبیقی همخوانی دارد که نشان میدهد فارسی دری به پهلوی اشکانی نزدیک تر است تا پهلوی ساسانی .

نقد وارد بر این نظریه: این نظریه فرض میکند که مهاجرت گسترده ای از پارت به خراسان صورت گرفته است، اما مدارک تأریخی برای چنین مهاجرت گسترده ای وجود ندارد. همچنین، تغییر آوائی «پارتی» به «پارسی» نیازمند تبیین زبان شناختی دقیق تری است.

نظریهٔ چهارم: نام «دری» به معنی «درباری»

دیدگاه جمعی از محققان (ابوالفرج، مقدسی، شمس قیس رازی، ذبیح الله صفا)

بر اساس این نظریه، «دری» از کلمهٔ «در» و «دربار» گرفته شده است و به زبانی اشاره دارد که در دربار پادشاهان و دولتها به عنوان زبان معیار، رسمی و ادبی رواج داشته است .

مزیت این نظریه: با کاربرد تأریخی «دری» در منابع قرن چهارم و پنجم هجری همخوانی دارد و نشان میدهد که «دری» در اصل یک گونهٔ ادبی و معیار از زبان بوده است، نه یک زبان جداگانه .

نظریهٔ پنجم: «دری» برگرفته از «دره»

دیدگاه برخی محققان (نگهت سعیدی، مؤلف فرهنگ نظام)

بر اساس این نظریه، «دری» به «دره» نسبت داده میشود و به زبان مردمان کوه پایه های بلخ، بدخشان، مرو و بخارا اشاره دارد . برخی نیز «دری» را منسوب به «دره» (به معنای دره و کوهستان) دانسته اند و آنرا زبان ساکنان مناطق کوهستانی خراسان بزرگ معرفی کرده اند.

نقد: این نظریه کمتر مورد پذیرش قرار گرفته و بیشتر جنبهٔ حدسی دارد.

نظریهٔ ششم: «دری» برگرفته از «تخاری» (دهاری)

دیدگاه ملک الشعرا بهار، واصف باختری، و برخی زبان شناسان اروپائی (کرسینین، هیننگ)

بر اساس این نظریه، واژهٔ «دری» از «دهاری» (تخاری) گرفته شده است . «دهار» نام سرزمینی بوده که امروز به «تخار» معروف است. زبان «دهاری» بر اثر قانون فونتیکی به «دهری» و سرانجام به «دری» تبدیل شده است .

مزیت این نظریه: با یافته های زبانشناسی تطبیقی همخوانی دارد و نشان میدهد که زبان دری یکی از زبانهای شرقی ایران باستان بوده است. همچنین با این واقعیت همخوانی دارد که زبان دری در خراسان و ماوراءالنهر شکل گرفته است .

تحلیل نهائی جمع بندی یافته ها

تحقیقات زبانشناسی و تأریخی به  در مورد نام زبان دری مواردزیر اشاره دارند:

نظریهطرفداران اصلینقاط قوتنقاط ضعفنامگذاری توسط اعراباستاد ملایری، استاد حبیبیهمخوانی با منابع تأریخی عربیتوضیح نمیدهد چرا خود مردم خراسان زبان خود را «فارسی» نمینامیدندنسبت به فارس ساسانیاستاد ملایریهمخوانی با واقعیت امپراتوری ساسانیاز نظر زبانشناسی، دری به پهلوی اشکانی نزدیک تر است تا ساسانی تغییر تلفظ پارتیاستاد یمینهمخوانی با یافته های زبانشناسینیازمند اثبات مهاجرت گسترده از پارت به خراسان«دری» به معنی درباریابوالفرج، مقدسی، صفاپشتیبانی از منابع کهن«دربار» کدام دربار؟ نامشخص است«دری» برگرفته از «دره»گروهی از محققان-کمتر مورد پذیرش قرار گرفته«دری» برگرفته از «تخاری»ملک الشعرا بهار، واصف باختری همخوانی با زبانشناسی و جغرافیای تأریخینیازمند شواهد بیشتر

پاسخ به پرسشها

۱. «اگر این موضوع حقیقت تأریخی است چرا به نام فارسی شهرت یافته است؟»

به دلیل سه عامل اصلی:

    • برچسپ عربی: اعراب به همهٔ غیرعربهای شرق «فارس» میگفتند و زبان آنها را «فارسی» مینامیدند .

    • ادامهٔ سنت ساسانی: زبان اداری ساسانیان «پارسیک» (پهلوی) نام داشت و زبان دری ادامهٔ آن به شمار میرفت .

    • شهرت ادبی: پس از ظهور شعرای بزرگ خراسان (رودکی، فردوسی و...)، این زبان به عنوان «فارسی» در سراسر جهان اسلام شناخته شد و خود فردوسی نیز در شاهنامه از آن به عنوان «پارسی» یاد کرده است .

۲. «جهانگردان و نویسنده گان اولیه عرب در این مورد چه گفته اند؟»

    • ابوالفرج (ابن ندیم) در الفهرست: اشاره کرده که «دری» زبان دربار و شهرهای مدائن بوده است .

    • مقدسی در احسن التقاسیم: «دری» را گویش صاحب منصبان بخارا دانسته است .

    • ابن حوقل: از «پارسی دری» به عنوان زبان رایج خراسان یاد کرده است .

    • یاقوت حموی: اشاراتی به واژهٔ «دری» و کاربرد آن دارد .

    • ابوریحان بیرونی در التفهیم: به صراحت گفته است: «لغت پارسی دری است، و آن زبان شهرهای مرو و بلخ و بخارا و بدخشان و هرات و...» .

۳. جهانگردان اولیه عرب قبل از حمله به فارس و بعد از حمله چه گفته اند؟

پس از حمله اعراب به فارس، ارتباط با خراسان بیشتر شد و در قرن چهارم هجری، اصطلاح «دری» به عنوان نام زبان خراسان و ماوراءالنهر در منابع عربی ظاهر شد . جهانگردانی مانند ابن بطوطه (قرن هشتم هجری) نیز به گسترش زبان فارسی در سراسر جهان اسلام اشاره کرده اند .

۴. «استادان معاصر ایرانی در این مورد چه گفته اند؟»

    • استاد محمد محمدی ملایری (۱۳۹۰-۱۲۹۰ شمسی): معتقد بود که زبان دری از تلفیق زبانهای محلی خراسان با عربی به وجود آمده و اعراب آنرا «فارسی» نامیده اند .

    • استاد محمدحسین یمین (۱۴۰۰-۱۳۱۵ شمسی): بر این باور بود که زبان فارسی دری ادامهٔ زبان پهلوی اشکانی (پارتی) است و نام «پارسی» از تغییر تلفظ «پارتی» به وجود آمده است .

نتیجه گیری

نام اصلی و تأریخی این زبان، «پارسی دری» یا به اختصار «دری» است . این زبان در خراسان و ماوراءالنهر شکل گرفته و سپس به فارس و سایر مناطق گسترش یافته است. اینکه چرا به «فارسی» شهرت یافته، ناشی از برچسپ گذاری اعراب، ادامهٔ سنت ساسانی و شهرت ادبی این زبان در جهان اسلام بوده است.

بر اساس تحقیقات زبانشناسی و تأریخی، ترکیب زبان دری چنین است:

    • سهم غالب: پهلوی اشکانی (پارتی) و زبان کوشانی (زبان مادر) 

    • سهم دیگر: بلخی، تخاری، سغدی، خوارزمی و عربی 

    • خاستگاه اصلی: خراسان و ماوراءالنهر (افغانستان امروزی) 

واقعیت تأریخی این است که: زبان دری زبانی ترکیبی (تحلیلی) است که با آمیزش از زبانهای کهن و میانه (اوستائی، پارتی، کوشانی، پهلوی ساسانی، سغدی و خوارزمی) به وجود آمده و سهم پهلوی اشکانی و کوشانی در آن بیشتر از سایر زبانهاست .

فهرست منابع و مآخذ دربارهٔ نام و ریشهٔ زبان دری

منابع تأریخی (دست اول)

یک. الفهرست، ابن ندیم (ابوالفرج)، قرن چهارم هجری. اشاره به زبان «دری» به عنوان زبان دربار مدائن.

دو. مفاتح العلوم، خوارزمی، قرن چهارم هجری. اشاره به زبان دری و کاربرد آن در علوم.

سه. احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، مقدسی (شمس الدین)، قرن چهارم هجری. نخستین اشاره به «دری» به عنوان زبان و صفت فصیح بودن آن.

چهار. تأریخ بخارا، نرشخی، قرن چهارم هجری. اشاره به اینکه مردم بخارا در مسجد به زبان دری نماز میخواندند.

پنج. ترجمه تفسیر طبری، گروهی از مترجمان، قرن چهارم هجری. نخستین بار کلمه «دری» به شکل «پارسی» در این کتاب دیده میشود.

شش. التفهیم لاوائل صناعة التنجیم، ابوریحان بیرونی، قرن پنجم هجری. «لغت پارسی دری است، و آن زبان شهرهای مرو و بلخ و بخارا و بدخشان و هرات و...»

هفت. المعجم فی معائیر اشعار العجم، شمس قیس رازی، قرن ششم هجری. اشاره به اینکه مردم عراق عجم به زبان فهلوی (پهلوی) سخن میگفتند، نه دری.

هشت. برهان قاطع، محمدحسین بن خلف تبریزی، قرن یازدهم هجری. «دری» را لغت پارسی باستان و به معنای «فصیح» دانسته است.

منابع تحقیقاتی معاصر (محققان افغانستان)

یک. ملک الشعرا تقی بهار، تأریخ تحول زبان فارسی. زبان دری اصلاً لهجهٔ مردم خراسان و ورارود است؛ در قرن چهارم هجری در غرب و جنوبغرب ایران هیچ کتابی به زبان دری دیده نشده است.

دو. استاد واصف باختری، مقالات و تحقیقات. «دری» مشتق از «دهاری» (تخاری) است؛ «دهار» نام سرزمینی است که امروز «تخار» نامیده میشود.

سه. استاد عبدالحی حبیبی، تحقیقات تأریخی. منابع عربی قرن چهارم هجری نخستین بار از لفظ «دری» به عنوان زبان یاد کرده اند.

چهار. استاد محمدحسین یمین، دستور معاصر زبان پارسی دری؛ تأریخچه زبان فارسی دری. زبان فارسی دری دنبالهٔ پهلوی اشکانی (پارتی) است و «پارسی» از تغییر تلفظ «پارتی» به وجود آمده است.

پنج. میرغلام محمد غبار، تحقیقات تأریخی. محل زایش زبان فارسی دری در دو سوی رود جیحون (خراسان قدیم و ورارود) است.

شش. استاد محمدحیدر ژوبل، تحقیقات زبانشناسی. زبان دری تا دو نیم قرن پیش از اسلام در خراسان و شهرهای آن ایجاد شده بوده است.

هفت. استاد نگهت سعیدی، مقالات. «دری» را از «دره» احتمال داده است که نخستین خاستگاه پارتها بوده است.

هشت. محمدتقی سپهرزاد، تحقیقات. خاستگاه زبان دری در شمال و جنوب آمودریا (بلخ، بدخشان، تخار و...) بوده است.

نه. پوهاند احمدعلی کهزاد، تحقیقات تأریخی. زبان دری از تلفیق زبانهای محلی خراسان به وجود آمده است.

منابع تحقیقاتی معاصر (محققان ایرانی)

یک. استاد محمد محمدی ملایری، تأریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی (۶ جلد)؛ فرهنگ ایرانی پیش از اسلام. زبان دری از تلفیق زبانهای محلی خراسان با عربی به وجود آمده و اعراب آنرا «فارسی» نامیده اند.

دو. استاد ذبیح الله صفا، تأریخ ادبیات ایران. «دری» را به «دربار» و «درگاه» منسوب داشته است.

سه. داکتر غلامرضا افقری، مقالات. خاستگاه زبان دری را در شرق ایران امروزی (خراسان بزرگ) دانسته است.

چهار. داکتر جلال خالقی مطلق، تحقیقات زبانشناسی. به خاستگاه شرقی زبان دری اشاره کرده است.

منابع تحقیقاتی (محققان اروپائی و غربی)

یک. آنتوان میه (فرانسه). خاستگاه زبان فارسی دری را در مناطق خراسان و ماوراءالنهر دانسته است.

دو. هرتسفلد (آلمان). از محققانی که نظریهٔ خراسان را تأیید کرده اند.

سه. تیودور نولدکه (آلمان). با مطالعه زبانشناسی تطبیقی به خاستگاه شرقی زبان دری رسیده است.

چهار. ریچارد فرای (آمریکا). از بزرگترین ایران شناسان قرن بیستم و طرفدار نظریهٔ خراسان.

پنج. کرسینین (اروپا). «دری» را از «دهاری» (تخاری) دانسته است.

شش. هیننگ (انگلستان). «دری» را از «دهاری» (تخاری) دانسته است.

هفت. برتلس (روسیه). زبان دری در خراسان و ورارود از جای دیگری نیآمده است؛ پیش از اسلام در قرن ششم تقویم مشترک در این سرزمین وجود داشته است.

هشت. یوهان آگوست وتر (آلمان). از محققانی که خاستگاه شرقی زبان دری را تأیید کرده اند.

منابع ترکیبی و دایرةالمعارفی

یک. فرهنگ نظام. «دری» را زبان مردم بدخشان و منسوب به «دره» دانسته است.

دو. دانشنامه جهان اسلام. کهن ترین آثار مکتوب زبان دری به خطوطی غیر از عربی نگارش یافته اند.

سه. دانشنامه بریتانیکا (Encyclopaedia Britannica). مدخل «Dari language».

چهار. دانشنامه ایرانیکا (Encyclopaedia Iranica). مدخلهای مرتبط با زبان دری و فارسی.

برای مطالعات بیشتر

یک. تأریخچه زبان فارسی دری – ویکی پدیا

دو. گویش دری – دانشنامه بریتانیکا

سه. پارسی دری – دانشنامه ایرانیکا

چهار. هویت تأریخی زبان دری در افغانستان

پنج. تفاوتهای زبان دری افغانستان و فارسی ایران

مهمترین نقل قولهای تأریخی

ابوریحان بیرونی در التفهیم (قرن پنجم هجری): «لغت پارسی دری است، و آن زبان شهرهای مرو و بلخ و بخارا و بدخشان و هرات و...»

مقدسی در احسن التقاسیم (قرن چهارم هجری): نخستین بار لفظ «دری» را به عنوان زبان در متون عربی به کار برده است.

ملک الشعرا بهار در تأریخ تحول زبان فارسی: «زبان پارسی دری اصلاً لهجه های مردم خراسان و ورارود است که در این جاها تاجیکان زنده گی میکنند.»

برتلس (محقق روس): «زبان دری در خراسان و ورارود از جای دیگری نیآمده است؛ بلکه این زبان پیش از اسلام در قرن ششم تقویم مشترک در این سرزمین وجود داشته است.»

واصف باختری: «کلمهٔ دری مشتق از دهاری میباشد که دهار نام سرزمینی ست که از آن امروز به نام تخار یاد میکنند.»

[این تحلیل به منظور حمایت از تهیهٔ یک فصل برای جلد انتشارات پوهنتون آکسفورد در مورد حقوق زنان در افغانستان آماده شده است.]

 بخش اول: پرسش عمومی دربارهٔ محدودیتهای حقوق زنان

چرا زنان و دختران به طور مداوم از حقوق و آزادیهای خود در افغانستان و سایر نقاط جهان محروم میشوند؟

محرومیت سیستماتیک زنان از حقوق خود یک پدیدهٔ جهانی است که ریشه در ساختارهای عمیقاً تثبیت شدهٔ مردسالارانه دارد و از مرزهای جغرافیائی، فرهنگی و تأریخی فراتر میرود. در افغانستان، این الگو به دلیل ترکیبی از عوامل که محیطی بطور خاص مشکل برانگیز برای پیشرفت زنان ایجاد کرده است، بطور خاص بارز میباشد.

تداوم این پدیده در جوامع مختلف و دوره های تأریخی گوناگون را میتوان به عوامل به هم پیوستهٔ زیر نسبت داد:

عوامل اجتماعی و فرهنگی

• فرهنگهای سنتی قوی که نقش زنان را در چارچوب قبیله، فرهنگ محلی و سنتهای دینی تعریف میکنند و اغلب مشارکت آنان در زنده گی عمومی را محدود میسازند.
• ذهنیتهای مردسالارانه که زنان را تابع مردان دانسته و نقش آنان را به حوزهٔ خانه داری محدود میکنند
• این باور که «جایگاه زن منحصراً در خانه است»
• نگرشهای سنتی نسبت به نقشها و حقوق زنان که حتی در دوره های برابری حقوقی رسمی نیز تداوم مییابند.

عوامل سیاسی و نهادی

• تغییرات مکرر رژیمها که پیشرفت را مختل کرده و دستآوردهای دوره های قبل را معکوس میسازد
• تهاجمات و منازعات بین المللی که جامعه را بی ثبات کرده و مسائل زنان را به حاشیه میراند
• استفاده از حقوق زنان به عنوان ابزار چانه زنی سیاسی، به خاص توسط گروه های افراطی که به دنبال نشان دادن کنترل یا مذاکره با جامعهٔ بین المللی استند
• غیبت زنان از فرآیندهای تصمیمگیری که منجر به سیاستهائی میشود که منافع زنان را نادیده میگیرند.

عوامل ایدئولوژیک

• ایدئولوژیهای افراطی که با پیشرفت زنان مخالف استند و ریشه در باورهای زن ستیزانهٔ عمیقی دارند که «حتی توسط برخی نهادهای اسلامی نیز رد شده است»
• سیاسی سازی آموزش و حقوق زنان به عنوان «اسلامی یا غیراسلامی» که یک دوگانگی کاذب ایجاد کرده و سازگاری واقعی اسلام با حقوق زنان را مبهم میسازد
• این باور در میان برخی گروه های محافظه کار که آموزش مدرن را ترویج دهندهٔ «فرهنگ و ارزشهای غربی» میدانند و به همین دلیل آنرا ممنوع میکنند.

عوامل اقتصادی

• نادیده گرفتن آموزش زنان به عنوان یک نیاز اقتصادی قابل چشم پوشی، با وجود شواهدی که نشان میدهد آموزش کلید ثبات مالی خانواده هاست
• استفاده از محرومیت زنان از بازار کار به عنوان یک اقدام صرفه جوئی، با وجود هزینهٔ هنگفت اقتصادی برای کشور (تخمین زده میشود که ممنوعیت آموزش متوسطهٔ دختران به تنهائی ۲.۵٪ از تولید ناخالص داخلی سالانهٔ افغانستان را کاهش داده است)

چه باورها، ارزشها، نهادها و ساختارهای قدرتی این محدودیتها را تداوم و تقویت میکنند؟

باورها و ارزشها

• این باور که نقش اصلی زن در خانه به عنوان همسر و مادر است
• ارزشی که برای حیا و خلوت زنان قائل میشوند و آنرا به عنوان جدائی فیزیکی از زنده گی عمومی تفسیر میکنند
• این اعتقاد که آموزش و اشتغال زنان، ساختارهای سنتی خانواده و اقتدار مردانه را تهدید میکند.

نهادها

• نهادهای دینی که تفاسیر محافظه کارانه از شریعت اسلامی را اعمال میکنند
• ساختارهای قبیله ای که اقتدار مردسالارانه را حفظ کرده و در برابر مداخلهٔ دولت مرکزی مقاومت میکنند
• نظامهای حقوقی که تبعیض جنسیتی را تدوین میکنند، مانند «قانون اخلاقیات» طالبان که زنان را ملزم به پوشاندن بدن و صورت و «مخفی کردن» صدای خود در ملأ عام میکند
• نظامهای آموزشی که یا دختران را کاملاًً محروم میکنند یا از طریق برنامه های درسی، نابرابری جنسیتی را ترویج میدهند.

ساختارهای قدرت

• سلسله مراتب سیاسی و مذهبی تحت سلطهٔ مردان که تصمیمگیری را کنترل میکنند
• استفاده از قدرت دولت برای اعمال تفکیک جنسیتی و محدودیتهای رفتاری و حضور زنان در عرصهٔ عمومی
• ساختارهای اقتصادی که زنان را از مشارکت اقتصادی محروم کرده و وابستگی آنان به مردان را حفظ میکنند.

 بخش دوم: راه حلهای آموزشی، سیاستی، عملی و برنامه ئی

از منظر آموزش، سیاست، عمل و برنامه ریزی، برای مقابله با این مشکلها و ایجاد تغییر پایدار چه میتوان کرد؟

آموزش

• آموزش رسمی: تأمین دسترسی دختران به آموزش در همهٔ سطوح با بهره گیری از دیدگاه فرهنگی افغانستان که «به طور کلی از حق آموزش زنان حمایت میکند». در مناطقی که مکاتب رسمی تعطیل استند، حمایت از «مکاتب مخفی» که به طور غیررسمی به فعالیت ادامه میدهند.
• اصلاح برنامهٔ درسی: تهیهٔ مواد آموزشی که برابری جنسیتی را ترویج کرده و هنجارهای مردسالارانه را به مشکل بکشد. تحقیقات نشان داده است که کتابهای درسی افغانستان اغلب نابرابری جنسیتی را ترویج میدهند.
• مشارکت اجتماعی: همکاری با رهبران قبیله ای و مذهبی برای ایجاد حمایت محلی از آموزش دختران. موفقیت ابتکارات گذشته به تأیید این رهبران بستگی داشت.
• آموزش بزرگسالان: ارائهٔ برنامه های سوادآموزی و آموزش حرفه ای برای زنانی که فرصت آموزش رسمی را از دست داده اند.

سیاست

• حمایت قانون اساسی: بازگرداندن حمایتهای قانون اساسی از حقوق زنان، همان گونه که در قانون اساسی ۲۰۰۴ وجود داشت که «حقوق زنان را تثبیت کرد».
• چارچوبهای قانونی: تصویب و اجرای قوانین جرمانگاری خشونت علیه زنان، مانند قانون حذف خشونت علیه زنان (EVAW) که در سال ۲۰۰۹ تصویب شد.
• سهمیه ها (تبعیض مثبت): اجرا و اعمال سهمیه برای نماینده گی زنان در دولت، پارلمان و ادارات عمومی. مفاد قانون اساسی ۲۰۰۴ در مورد نماینده گی سیاسی زنان مؤثر بود.
• تعامل مشروط: مشروط کردن تعامل و به رسمیت شناسی بین المللی به احترام به حقوق زنان، از جمله دسترسی به آموزش و اشتغال.

عمل

• رهبری زنان: سرمایه گذاری در رهبری و نفوذ زنان از طریق همکاری با سازمانهای زنان، تأمین مالی، آموزش و راهنمائی.
• توانمندسازی اقتصادی: حمایت از معیشت زنان از طریق آموزش مهارتها، دسترسی به اعتبار و حمایت از کسب وکارهای زنان محور. همان گونه که یک زن افغان گفت: «همیشه راهی برای خروج از مشکلات وجود دارد».
• خدمات صحی: تأمین دسترسی زنان به خدمات صحی، به خاص خدمات صحی مادران، زیرا «زنان افغان با موانع بیشتری برای دسترسی به خدمات صحی» در دوران طالبان مواجه استند.

برنامه ریزی

• حمایت از جامعهٔ مدنی: حمایت از سازمانها و شبکه های زنان که برای «فرآیند آشتی، بلکه برای ثبات و ملت سازی» ضروری بوده اند.
• کمکهای بشردوستانه: اطمینان از اینکه کمکهای بشردوستانه به زنان و دختران میرسد، که به طور نامتناسپی تحت تأثیر فروپاشی اقتصادی افغانستان قرار گرفته اند.
• دفاع و آگاهی افزائی: تقویت صدای زنان افغان در سطح بین المللی.
• روشهای بین بخشی: تشخیص اینکه تبعیض علیه زنان نه تنها توسط هنجارهای مردسالارانه، بلکه توسط هویتهای قومی آنها نیز شکل میگیرد. زنان از اقلیتهای قومی با تبعیض مضاعف مواجه استند.

 بخش سوم: جایگاه زنان در تأریخ افغانستان

زنان در طول تأریخ افغانستان چه نقشی ایفا کردند؟

زنان افغان در طول تأریخ کشور، نقشهای قابل توجهی ایفا کرده اند، هرچند اغلب مستند نشده است. بر اساس تحقیقات جدید، «زنان افغان صرفاً موضوع اصلاحات نبودند، همان گونه که تحقیقات موجود تمایل به نشان دادن دارند، بلکه بازیگران تأریخی مؤثری بودند که در مورد اصلاحات حقوقی دورهٔ خود مذاکره کرده و بر آنها تأثیر گذاشتند».

در حالی که توجه علمی اغلب بر زنان به عنوان موضوع اصلاحات متمرکز بوده است، به تدریج عاملیت آنان به رسمیت شناخته میشود. در اوایل قرن بیستم، زنان «دربارهٔ اصلاحات حقوقی دورهٔ خود مذاکره کرده و بر آنها تأثیر گذاشتند» و نشان دادند که در شکل دهی به حقوق و نقش خود مشارکت فعال داشته اند.

فضاهائی مانند «صنفهای درس در اولین مکتب دخترانهٔ افغانستان» و «مطبوعات در حال رشد زنان در کابل» اکنون به عنوان «ضروری برای درک ما، نه تنها از تأریخ سیاسی افغانستان، بلکه گفتگوهای فراملی دربارهٔ اصلاحات جنسیتی که از قاهره تا کابل تا لاهور طنین انداز بود» شناخته میشوند.

آیا زنان در زنده گی اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، آموزشی و فرهنگی مشارکت داشتند؟

بله، مشارکت زنان در دوره های تأریخی مختلف به طور قابل توجهی نوسان داشته است، با دوره های پیشرفت قابل توجه و به دنبال آن عقب گردها.

مشارکت آموزشی

• تا سال ۱۹۹۱، پیش از رژیم اول طالبان، افغانستان ۷٬۰۰۰ زن در حال تحصیلات عالی، ۲۳۰٬۰۰۰ دختر ثبت نام شده در مکاتب و ۲۲٬۰۰۰ زن شاغل به عنوان معلم مکتب داشت.
• در زمان شاه حبیب الله خان، با وجود مخالفت رهبران قبیله ای و ملاها، مکتب ای برای دختران با برنامهٔ درسی انگلیسی افتتاح شد.
• ملکه ثریا، همسر شاه امان الله خان، «در یک گردهمائی عمومی نقاب خود را کنار زد» و زنان دیگر نیز از او پیروی کردند.

مشارکت اقتصادی

• زنان از دههٔ ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰ به عنوان پرستار، داکتر و معلم خدمت کردند.
• تا سال ۲۰۲۰، ۲۱٪ از کارمندان ملکی افغانستان زن بودند، در حالی که پیش از سال ۲۰۰۱ تقریباً صفر بود.
• زنان تا سال ۱۹۹۱ نیمی از کارمندان بخش عمومی و ۴۰٪ از متخصصان داکتری کشور را تشکیل میدادند.

مشارکت سیاسی

• زنان افغان در سال ۱۹۱۹ حق رأی به دست آوردند، «یک سال پیش از زنان در ایالات متحده و بیش از ۵۰ سال پیش از زنان در سوئیس».
• در سال ۱۹۶۴، قانون اساسی سوم به زنان اجازهٔ ورود به سیاست و حق رأی داد.
• اولین وزیر زن در وزارت صحت عامه بود و همراه با سه زن دیگر به پارلمان راه یافت.
• تا سال ۲۰۲۰، زنان مناصب عمومی مهمی را در اختیار داشتند، از جمله عادله راز که سفیر افغانستان در ایالات متحده شد.
• فوزیه کوفی اولین نایب رئیس زن پارلمان افغانستان شد.

مشارکت در بخش امنیتی

• زنان در نیروهای امنیتی و پلیس ملی افغانستان خدمت کردند.
• زنان به عنوان پیلوطان نظامی آموزش دیدند و در عملیاتهای خاص شرکت کردند.

 زنان در جامعه و فرهنگ افغانستان چگونه دیده و ارزش گذاری میشدند؟

نگاه به زنان در جامعهٔ افغانستان پیچیده و متناقض بوده است و منعکس کنندهٔ تنش بین ارزشهای سنتی و گرایشهای اصلاح طلبانه است.

در زمان امیر عبدالرحمن خان (آهن آمیر، ۱۸۸۰–۱۹۰۱)، «به زنان جایگاه والا و امتیازات بسیاری داده شد». او سنت وادار کردن زن به ازدواج با نزدیکترین خویشاوند شوهر متوفی را لغو کرد، به زنان اجازه داد در شرایط خاص از شوهر خود طلاق بگیرند و به آنان حقوق مالکیت اعطا کرد. اگرچه او زنان را تابع مردان میدانست، اما معتقد بود که آنان «مستحق رفتار عادلانه» استند.

پسرش، امیر حبیب الله خان، «ادعا کرد که زنان تحصیل کرده یک سرمایه برای جامعه و نسلهای آینده استند و دین اسلام نیز به زنان حقوق مساوی میدهد».

شاه امان الله خان معتقد بود که «اسلام از زنان نمیخواهد که بدن خود را بپوشانند یا نقاب خاصی بر چهره بزنند».

دیدگاه های فرهنگی افغانستان به طور کلی از حق آموزش زنان حمایت میکند، همان گونه که در تحقیقات اخیر مستند شده است. با این حال، این دیدگاه های مترقی با نگرشهای مردسالارانهٔ عمیقی همزیستی داشته است که مشارکت کامل زنان در جامعه را محدود کرده است.

چه شواهدی در اسناد تأریخی، یافته های باستانشناسی، ادبیات و سنتهای فرهنگی در مورد نقش و جایگاه زنان وجود دارد؟

شواهد باستانشناسی

یافته ها نشان میدهد که در دورهٔ امپراتوری کوشان، زنان «جایگاه محترمی یافتند».

اسناد تأریخی

• سیاستهای اصلاح طلبانهٔ شاه امان الله خان، با حمایت ملکه ثریا و مادرش، نقش مهمی در عادی سازی آموزش زنان و ایجاد سابقه ای برای پیشرفتهای آموزشی آینده ایفا کرد.
• تلاشهای مشترک «زنان برجستهٔ ازبک و ملکه های پشتون در پیشبرد و عادی سازی آموزش زنان در جامعهٔ افغانستان» در اسناد تأریخی ثبت شده است.
• بی بی مریم، یک زن ازبک، مکاتب دخترانه ای در کابل تأسیس کرد که نقطهٔ عطف مهمی در آموزش زنان محسوب میشود.

سنتهای فرهنگی

• دیدگاه های فرهنگی افغانستان به طور کلی از حق آموزش زنان حمایت میکنند و نشان میدهند که محدودیتها ریشهٔ فرهنگی ندارند، بلکه تحمیل شدهٔ سیاسی استند.
• مفهوم «نقشهای جنسیتی در چارچوب قبیله، فرهنگ محلی، جاه طلبی شخصی، سنتهای دینی و زنده گی روزمره» در جوامع مختلف به طور قابل توجهی متفاوت بود.

روایتهای زنان

• از تأریخهای شفاهی برای بازنویسی تأریخ افغانستان از طریق روایتهای زنان استفاده میشود و نشان میدهد که چگونه آنان «دربارهٔ اصلاحات حقوقی مذاکره کرده و بر آنها تأثیر گذاشتند».
• مطبوعات زنان در کابل در اوایل قرن بیستم به گفتگوهای فراملی دربارهٔ اصلاحات جنسیتی کمک کرد.

آیا فرهنگ افغانستان به طور تأریخی زنان را به عنوان مشارکت کنندگان فعال در جامعه به رسمیت میشناخت؟

بله، با وجود دوره های محدودیت، فرهنگ افغانستان زنان را به عنوان مشارکت کنندگان فعال در جامعه به رسمیت شناخته است.

ظهور سلسله های محلی مانند طاهریان، صفاریان و سامانیان باعث توسعهٔ تدریجی فرهنگی شد و در دوران غزنوی، «آموزش و حقوق زنان» مورد حمایت قرار گرفت. دوران تیموری «اوج مشارکت زنان در امور اجتماعی» بود.

به تازگی، شبکهٔ زنان افغانستان از سال ۱۹۹۵ در تلاشهای صلح سازی مشارکت داشته است و زنان به عنوان «ضروری برای فرآیند آشتی، بلکه برای ثبات و ملت سازی» شناخته شده اند. زنان به عنوان «اعضای فعال فرآیند آشتی» خدمت کرده اند و توانائی خود را نشان داده اند.

آیا زنان مورد احترام و ارزش گذاری بودند و اگر چنین است، به چه روشهائی؟

زنان در جامعهٔ افغانستان به روشهای مختلف مورد احترام و ارزش گذاری قرار گرفته اند:

بعنوان مربیان و مصلحان: زنانی مانند بی بی مریم که «نقش حیاتی در آموزش خانوادهٔ پادشاه» ایفا کرد و مکاتب دخترانه در کابل تأسیس نمود.

بعنوان رهبران خانواده: در بسیاری از خانواده ها، زنان به عنوان «انرژی... نیروی محرک در خانواده» شناخته شده اند.

بعنوان رهبران سیاسی: زنان افغان به عنوان نماینده گان پارلمان، سفیران و وزیران خدمت کرده اند. فوزیه کوفی به عنوان نایب رئیس پارلمان وعادله راز به عنوان سفیر در ایالات متحده، نشان دهندهٔ احترامی است که برای زنان در عرصهٔ عمومی قائل میشوند.

بعنوان مشارکت کنندگان اقتصادی: زنان به عنوان داکتر، پرستار، معلم، کارمند ملکی و حتی پیلوطان نظامی کار کرده اند.

بعنوان صلح سازان: «انرژی زنان» به عنوان «نیروی محرک» ضروری برای فرآیند آشتی و ملت سازی شناخته شده است.

محدودیتهای زنان تا چه اندازه در تأریخ وجود داشته و چگونه در طول زمان تکامل یافته است؟

محدودیتهای زنان در طول تأریخ افغانستان به طور چشمگیری نوسان داشته است، با دوره های پیشرفت قابل توجه و به دنبال آن عقب گردهای شدید.

۱۸۸۰–۱۹۰۱ (عبدالرحمن خان): در حالی که به زنان حقوق مالکیت و طلاق اعطا شد، هنوز تابع مردان محسوب میشدند.

۱۹۰۱–۱۹۱۹ (حبیب الله خان): از آموزش زنان حمایت شد و همسرش «در فضاهای عمومی با لباس غربی دیده میشد».

۱۹۱۹–۱۹۲۹ (امان الله خان): اصلاحات سریع شامل آموزش ابتدائی اجباری برای پسران و دختران، مکاتب اختصاصی برای دختران و برداشتن نقاب در گردهمائیهای عمومی بود. با این حال، «تغییرات سریع توسط بسیاری از ملاها و رهبران قبیله ای روستائی که این اقدام را نقض اسلام و بیش از حد غربی میدانستند، به مشکل کشیده شد».

۱۹۲۹ (حبیب الله کلکانی): این حاکم کوتاه مدت بسیاری از اصلاحات امان الله را معکوس کرد، از جمله تعطیلی مکاتب.

۱۹۲۹–۱۹۷۳ (سلسلهٔ مصاحبها): روش محتاطانه شامل بازگشائی مکاتب دخترانه، اعطای حق رأی و نامزدی در انتخابات به زنان در سال ۱۹۶۴، انتصاب اولین وزیر زن کابینه در سال ۱۹۶۶ و حضور زنان در پارلمان.

۱۹۵۳–۱۹۶۳ (داوود خان): زنان تشویق به کنار گذاشتن نقاب و مشارکت در اقتصاد شدند. زنان به عنوان پرستار، داکتر و معلم مشغول به کار شدند.

۱۹۷۸–۱۹۹۲ (دورهٔ کمونیست/شوروی): اصلاحات سریع شامل سوادآموزی انبوه برای زنان و مردان، لغو شیربها و افزایش سن ازدواج بود. به زنان فرصتهای شغلی برابر ارائه شد.

۱۹۹۲–۱۹۹۶ (مجاهدین): زنان به طور فزاینده ای از خدمات عمومی محروم شدند. دسترسی به آموزش به دلیل جنگ داخلی و محدودیتها به طور قابل توجهی محدود شد.

۱۹۹۶–۲۰۰۱ (طالبان اول): زنان از کار کردن، تحصیل پس از هشت سالگی و حضور در ملأ عام بدون محرم و بدون پوشیدن برقع منع شدند. زنان متهم به نقض محدودیتها با مجازاتهای شدید بدنی یا اعدام مواجه میشدند.

۲۰۰۱–۲۰۲۱ (جمهوری اسلامی): قانون اساسی جدید حقوق زنان را تثبیت کرد. مرگ ومیر مادران نصف شد و ۲۱٪ از کارمندان ملکی زن بودند.

۲۰۲۱–اکنون (طالبان دوم): طالبان محدودیتهای شدیدی را دوباره اعمال کرده اند و زنان را از تحصیل بالاتر از صنف ششم، بیشتر مشاغل و فضاهای عمومی منع کرده اند.

۱۰-. آیا افراط گرائی معاصر ادامهٔ سنتهای تأریخی است، یا بعداً از طریق تحولات سیاسی، ایدئولوژیک یا اجتماعی خاصی پدیدار شد؟

افراط گرائی معاصر نشان دهندهٔ تشدید رادیکال رویه های محدودکننده است تا ادامهٔ سادهٔ سنتهای تأریخی. در حالی که برخی محدودیتها در طول تأریخ افغانستان وجود داشته است، مقیاس و ماهیت سیستماتیک ظلم کنونی بی سابقه است.

تجرید زنان افغان از جامعه «نه تنها تلاش طالبان است، بلکه بخشی از مبارزهٔ گسترده تری است که قرنها ادامه داشته است و طالبان تنها آنرا تشدید کرده است». با این حال، محدودیتهای فعلی از نظر کیفی با اکثر سوابق تأریخی متفاوت است.

چندین عامل به ظهور افراط گرائی معاصر کمک کرده است:

عوامل ایدئولوژیک

• گروه های افراطی مانند طالبان به دلیل «ایدئولوژیهای زن ستیزانهٔ عمیقاً ریشه دار» با پیشرفت زنان مخالف استند.
• تفسیر طالبان از شریعت اسلامی «نسخهٔ خود آنان از شریعت اسلامی» است که توسط برخی نهادهای اسلامی رد شده است.
• این باور که آموزش و مشارکت زنان در زنده گی عمومی «غربی» و غیراسلامی است، یک تحول ایدئولوژیک خاص است، نه یک ارزش سنتی افغانستانی.

عوامل سیاسی

• استفاده از حقوق زنان به عنوان «ابزار سیاسی برای چانه زنی با جامعهٔ بین المللی برای به رسمیت شناسی رسمی».
• تمایل «به نشان دادن اینکه چه کسی در افغانستان کنترل دارد».

عوامل ساختاری

• میراث تأریخ افغانستان به عنوان یک دولت حائل بین قدرتهای استعماری، «که انگیزهٔ تعامل با آرمانهای جمعیت گسترده تر یا بازتاب آنرا کاهش داد».
• «تنش بین نیروهای محافظه کار و مدرنیست» که «کمتر یک شکاف ایدئولوژیک مردمی و بیشتر یک رقابت میان نخبگان بر سر دامنه و جهت اقتدار دولتی متمرکز» بود.

چه عوامل تأریخی، فرهنگی، مذهبی، سیاسی و نهادی به ظهور محدودیتهای معاصر بر زنان کمک کرد؟

عوامل تأریخی

• تغییرات مکرر رژیمها که پیشرفت را مختل کرده و دستآوردها را معکوس میسازد
• میراث تهاجمات و منازعات بین المللی که جامعه را بی ثبات کرده است
• نقش کشور به عنوان «دولت حائل» بین قدرتهای استعماری، که انگیزهٔ ملت سازی را که شامل جمعیت گسترده تر باشد، کاهش داد

عوامل فرهنگی

• فرهنگهای سنتی قوی که نقش زنان را در چارچوب قبیله و فرهنگ محلی تعریف میکنند
• «ذهنیتهای مذهبی و مردسالارانهٔ خاص» که زنان را تابع مردان میدانند

عوامل مذهبی

• سیاسی سازی مسائل زنان به عنوان «اسلامی یا غیراسلامی»
• تفاسیر محافظه کارانه از شریعت اسلامی که برای توجیه محدودیتها استفاده میشود
• ادعای اینکه آموزش مدرن «فرهنگ و ارزشهای غربی» را ترویج میکند

عوامل سیاسی

• غیبت زنان از فرآیندهای تصمیمگیری
• استفاده از حقوق زنان به عنوان ابزار چانه زنی سیاسی
• «عدم توجه کلی به مسائل جنسیتی» در سیاست گذاری

عوامل نهادی

• سلسله مراتب مذهبی و سیاسی تحت سلطهٔ مردان
• نظامهای آموزشی که نابرابری جنسیتی را تقویت کرده اند
• نظامهای حقوقی که تبعیض را تدوین میکنند

کدام ضعفهای تأریخی یا مشکلهای ساختاری در جامعهٔ افغانستان ممکن است شرایطی را ایجاد کرده باشد که به اشکال مدرن افراط گرائی اجازهٔ توسعه دهد؟

نهادهای ضعیف دولتی

• تأریخ افغانستان به عنوان «دولت حائل» به این معنا بود که «کمکهای مالی و حمایت نظامی از همسایگان استعماری خود دریافت میکرد، که انگیزهٔ تعامل با آرمانهای جمعیت گسترده تر یا بازتاب آنرا کاهش داد».
• اقتدار مرکزی ضعیف به رهبران قبیله ای و مذهبی اجازه داد تا ساختارهای قدرت موازی را حفظ کنند که میتوانست در برابر اصلاحات مقاومت کند.

شکاف روستائی-شهری

• شکاف بین نخبگان شهری و جمعیت روستائی به این معنا بود که «مشارکت زنان در توسعهٔ ملی» اغلب به مناطق شهری محدود میشد و شکاف را گسترش میداد.
• «بیشتر جمعیت در روستاها تحت رهبری قبیله ای و مذهبی مالکها، خانها و ملاها زنده گی میکردند که از کاهش یارانه های قبیله ئی نیز خشمگین بودند».

سیاسی سازی مسائل زنان

• حقوق زنان به میدان نبرد برای دیدگاه های رقیب مدرنیته و سنت تبدیل شد، با نیروهای محافظه کار که از جایگاه زنان به عنوان نماد مقاومت در برابر تغییر استفاده میکردند.
• «تنش بین نیروهای محافظه کار و مدرنیست کمتر یک شکاف ایدئولوژیک مردمی و بیشتر یک رقابت میان نخبگان بر سر دامنه و جهت اقتدار دولتی متمرکز بود».

محرومیت از تصمیمگیری

• زنان «به طور فعال در فرآیندهای توسعه و تصمیمگیری در کشور مشارکت نداشته اند».
• «منافع زنان افغان بیشتر در فرآیند سیاست گذاری نادیده گرفته شده است».

وابستگی اقتصادی

محرومیت زنان از مشارکت اقتصادی، وابستگی آنان به مردان را حفظ کرده و آنان را در برابر محدودیتها آسیب پذیر ساخته است.

 بخش چهارم: ریشه های محدودیتهای معاصر

بر اساس تحقیقات و یافته های تأریخی، آیا محدودیتهای معاصر اعمال شده بر زنان عمدتاً ریشه در سنتهای تأریخی و فرهنگی افغانستان دارد، یا منعکس کنندهٔ ایده ها، ایدئولوژیها یا رویه هائی است که در طول زمان از طریق تأثیرات خارجی معرفی یا تقویت شده اند؟

بر اساس شواهد تأریخی، محدودیتهای معاصر نشان دهندهٔ تعامل پیچیده ای از هردو سنت و نوآوریهای متأثر از خارج است، اما شدیدترین محدودیتها را بهتر است به عنوان تحولات ایدئولوژیکی که به طور قابل توجهی توسط تأثیرات خارجی شکل گرفته اند و متمایز از رویه های فرهنگی تأریخی درک کنیم.

شواهدی که نشان میدهد محدودیتها صرفاً ادامهٔ سنت نیستند

۱. دیدگاه های فرهنگی افغانستان به طور کلی از حق آموزش زنان حمایت میکند. مخالفت با آموزش زنان ریشه در ایدئولوژیهای افراطی خاص دارد، نه فرهنگ سنتی افغانستان.

۲. اکثریت قاطع افغانان ممنوعیتهای طالبان را رد میکنند و «تأثیرات ویرانگر این ممنوعیت را بر افراد، خانواده ها، اقتصاد و رفاه کلی کشور تشخیص میدهند».

۳. نوسانات تأریخی در جایگاه زنان: تغییرات چشمگیر در حقوق زنان در رژیمهای مختلف—از پیشرفت در دوران سلسلهٔ مصاحبها تا محدودیتهای شدید تحت طالبان—نشان میدهد که محدودیتها از نظر سیاسی مشروط استند تا ذاتاً فرهنگی.

۴. آموزش مدرن در اوایل قرن بیستم معرفی شد و آموزش زنان تا اولین رژیم طالبان در دههٔ ۱۹۹۰ به گسترش خود ادامه داد.

شواهدی از تأثیر خارجی

۱. ایدئولوژی طالبان ریشه در جنبش دیوبندی دارد که در دهه های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ «در پاکستان ظهور کرد» و به طور قابل توجهی توسط زمینهٔ پناهندگان افغان در پاکستان شکل گرفت.

۲. استفاده از حقوق زنان به عنوان ابزار سیاسی برای چانه زنی با جامعهٔ بین المللی یک استراتژی سیاسی مدرن است، نه یک رویهٔ سنتی.

۳. ادعای اینکه آموزش مدرن «فرهنگ و ارزشهای غربی» را ترویج میکند یک موضع ایدئولوژیک است که از طریق تحولات سیاسی خاص معرفی و تقویت شده است.

۴. «قانون اخلاقیات» طالبان که محدودیتهای مربوط به صدا، بدن و حضور زنان در فضاهای عمومی را تدوین میکند، از نظر دامنه و شدت هیچ سابقهٔ تأریخی ندارد و نشان دهندهٔ یک نوآوری است تا یک سنت.

نتیجه گیری

شدیدترین محدودیتهای معاصر بر زنان در افغانستان عمدتاً ریشه در سنتهای تأریخی و فرهنگی افغانستان ندارد. آنها نشان دهندهٔ نوآوری رادیکالی استند که توسط موارد زیر شکل گرفته است:

• سیاسی سازی مسائل زنان توسط گروه های افراطی
• استفاده از حقوق زنان به عنوان ابزار چانه زنی
• تحولات ایدئولوژیک خاص با ریشه های خارجی
• تمایل به اعمال کنترل و نشان دادن قدرت

این تحلیل با اجماع علمی همخوانی دارد که «گروه های افراطی، مانند طالبان، با پیشرفت زنان به دلیل ایدئولوژیهای زن ستیزانهٔ عمیقاً ریشه دار مخالف استند، که حتی توسط برخی نهادهای اسلامی نیز رد شده است».

راه پیش رو باید تشخیص دهد که محدودیتهای طالبان از نظر فرهنگی اجتناب ناپذیر نیستند، بلکه محصول انتخابهای سیاسی و ایدئولوژیک خاصی استند که میتوان از طریق ترکیبی از مقاومت داخلی و فشار بین المللی معکوس شوند.

 خلاصهٔ دوره های تأریخی کلیدی و جایگاه زنان

دورهسالها جایگاه زنان  امپراتوری کوشان  حدود قرن ۱–۳ تقویم مشترکجایگاه محترمی یافتنددوران غزنویقرن ۱۰–۱۲ محیط مساعدتر برای آموزش و حقوق زنان دوران تیموری  قرن ۱۴–۱۶ اوج مشارکت زنان در امور اجتماعیعبدالرحمن خان ۱۸۸۰–۱۹۰۱حقوق مالکیت و طلاق؛ همچنان تابع مردانحبیب الله خان۱۹۰۱–۱۹۱۹حمایت از آموزش زنان؛ اولین مکتب برای دخترانامان الله خان۱۹۱۹–۱۹۲۹  اصلاحات سریع؛ زنان حق رأی گرفتند؛ قانون اساسیکلکانی۱۹۲۹معکوس سازی موقت اصلاحاتسلسلهٔ مصاحبها۱۹۲۹–۱۹۷۳پیشرفت محتاطانه؛ قانون اساسی ۱۹۶۴؛ زنان در پارلمانداوود خان۱۹۵۳–۱۹۶۳ زنان تشویق به کنار گذاشتن نقاب؛ ورود به حرفه هاکمونیست/شوروی ۱۹۷۸–۱۹۹۲ سوادآموزی انبوه؛ فرصتهای شغلی برابر برای زنانمجاهدین ۱۹۹۲–۱۹۹۶  محرومیت فزایندهٔ زنان از خدمات عمومی طالبان اول۱۹۹۶–۲۰۰۱سرکوب سیستماتیک؛ ممنوعیت از آموزش و کار جمهوری اسلامی  ۲۰۰۱–۲۰۲۱ قانون اساسی حقوق زنان را تثبیت کرد؛ دستآوردهای قابل توجه طالبان دوم ۲۰۲۱–اکنوناز نظر مقیاس و تأثیر نسلی بی نظیر

منابع و مأخذ آثار استنادشده

  M. H. H.، 'از کابل تا قاهره و بازگشت: جنبش زنان افغانستان و تحولات فرامنطقه ای اوایل قرن بیستم'، پوهنتون اکستر. (تحقیقی که نشان میدهد زنان افغان بازیگران تأریخی مؤثری بودند که در مورد اصلاحات حقوقی دورهٔ خود مذاکره کرده و بر آنها تأثیر گذاشتند، با استفاده از تأریخهای شفاهی و مواد آرشیوی).

  پوهنتون اکستر، 'از کابل تا قاهره و بازگشت: جنبش زنان افغانستان و تحولات فرامنطقه ای اوایل قرن بیستم'، مخزن ORE. (تحلیلی از جنبش نوپای زنان در اوایل قرن بیستم افغانستان به عنوان بخشی از گفتگوی فرامنطقه ای گسترده تر که شامل زنان نخبه به عنوان بازیگران کلیدی بود).

  شیرزی، م.، 'زنان پیشگام در آموزش افغانستان'، ReliefWeb، ۲۰۲۵. (گزارشی در مورد مشکلهای زنان ازبک در افغانستان و میراث قهرمانان آموزش، از جمله بی بی مریم).

  شیرزی، م.، 'زنان پیشگام در آموزش افغانستان'، ReliefWeb، ۲۰۲۵. (مستندسازی کمکهای بی بی زلیخا، سارا سرخابی و سهیلا سرخابی در پیشبرد آموزش زنان در فاریاب و کابل).

  شیرزی، م.، 'زنان پیشگام در آموزش افغانستان'، ReliefWeb، ۲۰۲۵. (جزئیات در مورد تأسیس مکتب ستاره توسط بی بی مریم، نقش مملکت بانو به عنوان یک رهبر پیشگام و میراث آموزشی خانوادهٔ سرخابی).

  مالک، ت. و جان، ف.، 'تجاوز: زنان پناهندهٔ افغان به عنوان جلومجوم'، SAGE Journals، ۲۰۲۵. (بررسی تجارب زنان پناهندهٔ افغان و ساخت گفتمانی هویتهای آنان).

  'حمایت مردان از آموزش زنان در افغانستان: نقش درآمد و ناامنی'، Wiley Online Library، ۲۰۲۶. (مطالعه ای در مورد نگرش مردان نسبت به آموزش زنان و تأثیر مشارکت مالی زنان).

  'حمایت مردان از آموزش زنان در افغانستان'، Wiley Online Library. (تحلیلی از هنجارهای مردسالارانه، شکاف روستائی-شهری و تأثیر تعدیل کنندهٔ درآمد زنان بر نگرشها نسبت به آموزش).

  مجلهٔ نژاد، جنسیت و عدالت اجتماعی ویلیام و مری، (تحلیلی از نظام حقوقی طالبان، تفسیر آنان از شریعت و مفهوم آپارتاید جنسیتی).

  هندو، 'موردی از تدوین تمامیت خواهی'، ۲۰۲۴. (تحلیلی از قانون امر به معروف و نهی از منکر طالبان و انحراف آن از اصول اسلامی).

  آکسفورد آکادمیک، 'چانه زنی با مردسالاری در صلح سازی: شکست زنان، صلح و امنیت در افغانستان'، ۲۰۲۴. (بررسی چانه زنی مردسالارانه در مراحل مختلف منازعه و صلح سازی در افغانستان از ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۲).

  کاندیوتی، د.، 'سیاست جنسیت و بازسازی در افغانستان'، مؤسسهٔ تحقیقاتی سازمان ملل متحد برای توسعهٔ اجتماعی (UNRISD)، ۲۰۰۵. (بافت سازی حقوق زنان در تأریخ دولت سازی و روابط دولت-جامعه در افغانستان).

  گارودا - گاربا روجوکان دیجیتال، 'حق آموزش برای زنان افغان از منظر حقوق اسلامی'، ۲۰۲۵. (مطالعه ای در مورد حق آموزش برای زنان افغان از منظر حقوق اسلامی و شکاف بین داکترین حقوق اسلامی و رویه های فعلی).

  هشت صبح، 'جنگ علیه زنان: به مشکل کشیدن آپارتاید جنسیتی در افغانستان'، ۲۰۲۴. (تحلیلی از کارزار سیستماتیک طالبان برای ساکت کردن زنان و ریشه های طالبانیسم در جامعهٔ افغانستان).

  مؤسسهٔ مطالعات استراتژیک افغانستان، 'ضمیمه و محو شده: چگونه هویت متمایز هرات مقاومت زنان را تقویت میکند'. (تحلیلی از هویت متمایز هرات، میراث تبعیض دولتی و مقاومت زنان).

منابع اضافی

ReliefWeb، 'بی بی مریم و میراث قهرمانان آموزش'، ۲۰۲۵. (مستندسازی نقش بی بی مریم به عنوان اولین معلم زن در افغانستان و تأسیس مکاتب دخترانه توسط او).

ReliefWeb، 'مملکت بانو: یک رهبر پیشگام در پیشبرد آموزش زنان'، ۲۰۲۵. (اطلاعات بیوگرافی در مورد مملکت بانو و کمکهای او به آموزش زنان).

مؤسسهٔ تحقیقاتی سازمان ملل متحد برای توسعهٔ اجتماعی (UNRISD)، 'سیاست جنسیت و بازسازی در افغانستان'، ۲۰۰۵. (تحلیلی از پیآمدهای سالها جنگ و آوارگی بر روابط اجتماعی و حقوق زنان در افغانستان).

رحمة الله امید، ارتباط شخصی، ۲۰۲۶. (گفتگو با نوهٔ بی بی مریم در مورد میراث آموزشی در افغانستان).

عایشه جان، ارتباط شخصی، ۲۰۲۶. (اطلاعات از ماما اصلی در میمنه در مورد مکتب مستوره/ستاره).

سارا سرخابی، ارتباط شخصی، ۲۰۲۶. (اطلاعات از یکی از اولین مدیران مکتب ستاره).

توجه: این فهرست مراجع شامل منابع اکادمیک منتشرشده و استنادات منابع اولیه از مطالب جستوجوشده است. تحلیل تأریخی بطور گسترده بر کار محققانی مانند داکتر M.H. از پوهنتون اکستر تکیه دارد که نشان داده است زنان افغان «صرفاً موضوع اصلاحات نبودند» بلکه «بازیگران تأریخی مؤثری بودند که در مورد اصلاحات حقوقی دورهٔ خود مذاکره کرده و بر آنها تأثیر گذاشتند». تحلیل معاصر بر تحقیقات اخیر منتشرشده در سالهای ۲۰۲۵-۲۰۲۶ تکیه دارد.

محققان علم ژنیتیک یا زیست شناسی در سال 2003 محاسبه کردند که نزدیکترین جدِّ مشترکِ هر مرد هزاره افغانستان و پاکستان که نشانهٔ ژنیتیکی دی ان ای تبارِ مغولی (خوشهٔ ستاره C3) را حمل میکند، حدود ۱۰۰۰ سال پیش میزیسته است. چارچوبِ زمانی که تقریباً دقیقاً با دورۀ زنده گی خود چنگیزخان همخوانی دارد؛ که حدود سال ۱۱۶۲ متولد شد و در ۱۲۲۷ درگذشت، یعنی حدود ۸۰۰ سال پیش از این که این داستان در حال روایت شدن است. پژوهشهای دقیق ترِ بعدی تأیید کردند که هزاره ها این نشانِ خاصِ کروموزوم وای (y) را با فراوانیِ بیش از ۳۰٪ حمل میکنند.

قضیه از چه قرار است؟

جائی در کوهستانهای مرکزی افغانستان، تقریباً از هر سه مردی که ملاقات میکنید، به استناد کروموزوم وای (Y) خود، یکی از آنها نوادۀ مستقیم پدری یک مرد خاص است که نزدیک به ۸۰۰ سال پیش مرده است. نه یک نوادۀ نمادین، نه یک نوادۀ فرهنگی یا روحانی. بلکه یک خط بیولوژیکیِ بی وقفه و قابل ردیابی از پدر به پسر که هم اکنون در سلولهای زندۀ این کشور نشسته است؛ کشوری که جهان بیشتر در بستر جنگ از آن میشنود.

برای قرنها، مردم این منطقه به این باور بودند که نیاکانشان سربازان چنگیزخان، از یکی از هراس انگیزترین اردوهای تأریخ بشر، بودند که پس از فروپاشی یک امپراتوری، در کوهستانها و دره های مرکزی افغانستان رها شدند. با آنکه شواهد فزیکی حقیقت این افسانه ها را تصدیق میکردند مگر از نظر مؤرخان عدم موجودیت اسناد تأریخی این ادعاها را به عنوان افسانه های محلی میپنداشتند. سپس ژنتیک دانان واقعاً به جستوجو پرداختند و آنچه در کروموزوم وای (Y) مردم هزارۀ افغانستان یافتند، کاری کرد که به ندرت در ژنتیک نفوس رخ میدهد: یک افسانۀ شفاهی خاص را – که بیشتر محققان فرض میکردند اغراق آمیز است – به یکی از بحث برانگیزترین و از نظر علمی قابل دفاع ترین ادعاهای نسب مستقیم از یک شخصیت تأریخیِ نام دار در سراسر کرهٔ زمین تبدیل کرد. این داستان راز دی ان ای ۸۰۰ سالۀ هزاره های افغانستان است و اینکه علم تا چه اندازه به حل آن نزدیک شده است.

برای درک اهمیت این کشف، ابتدا باید بدانید چه چیزی افغانستان را در تأریخ ژنتیک بشر به مکانی عجیب و قابل توجه تبدیل کرده است. افغانستان دقیقاً در چهارراهی قرار دارد که آسیای مرکزی، جنوب آسیا، فلات ایران و جادۀ ابریشم باستانی همگی به صورت فیزیکی به هم برخورد میکنند. و این جغرافیا برای هزاران سال، این کشور را به یکی از پرترددترین راه های مهاجرت در کرهٔ زمین تبدیل کرده است. امپراتوریهای پارسی از آن عبور کردند و قرنها آنرا به قلمرو خود ضمیمه کردند. اردوهای اسکندر کبیر در قرن چهارم پیش از میلاد از آن گذشتند و شهرهای پادگانی را در آنچه آن زمان باختر نامیده میشد، بر جای گذاشتند؛ برخی از آنها به قدری دوام آوردند که در دره های کوهستانیِ دورافتاده، جوامعی با چشمها و موهایِ نسبتاً روشن زنده گی میکنند که قرنها گمانه زنی را دامن زد – هرچند هنوز بسیاری از آنها حل نشده و تنها به صورت ضعیف توسط ژنتیک دربارهٔ میراث پراکندۀ یونانی-باختری در نقاط دورافتادهٔ منطقه پشتیبانی میشود. مردمان ترک و آسیای مرکزی نیز برای قرنها پس از آن از گذرگاه های کوهستانی آن گذشتند و امتعه، زبان و ژنها را با هرکسی که در مسیر ملاقات میکردند، مبادله نمودند. قبایل هندو-آریائی نیز مدتها پیش از هر یک از این موجهای بعدی، در دره های دریا ای آن ساکن شده بودند و بستر عمیق زبانی و فرهنگی را در زیرِ همۀ آنچه بعداً آمد، تشکیل دادند. جوامع نورستانی که در برخی از دورافتاده ترین دره های شمالشرق کشور جای گرفته اند، سنتهای دینیِ پیشااسلامی و زبانهای متمایز خود را تا دوران مدرن حفظ کردند؛ زیرا به وسیلهٔ سلسله کوههای آن قدر دشوار از جمعیتهای اطراف جدا شده بودند که اردوها و حاکمان مناطق اطراف برای قرنها آنها را به حال خود رها کردند.

افغانستان، بعبارت دیگر، هرگز از نظر ژنتیکی ساده نبوده است. این کشور برای هزاران سال، یک موزائیک از مهاجرت انسان بوده است؛ دقیقاً همان نوع مکانی که انتظار میرود ژنتیک نفوس روزی چیز فوق العاده ای را در آن کشف کند.

و سپس در اوایل قرن سیزدهم، بزرگترین امپراتوری خشکی ای که جهان تا آن زمان دیده بود، وارد شد. و با خشونتی ویرانگر و مستند تأریخی وارد شد. در سال ۱۲۲۱ تقویم مشترک، اردوی مغول به رهبری چنگیزخان، شهر بامیان را در آنچه اکنون افغانستان مرکزی است، محاصره کرد؛ جائی که امروز صخره های بلندی که مجسمه های معروف بودا در آن قرار داشتند، قرار دارد. مجسمه های عظیمِ  سنگیِ قرن ششم که بیش از ۶۰۰ سال پیش از آمدن مغولان بر همین دره نظارت داشتند؛ پیش از آنکه خودشان در سال ۲۰۰۱ توسط طالبان نابود شوند – اقدامی برای پاک سازی فرهنگی که محکومیت جهانی را برانگیخت و به عنوان پژواکی تلخ از تأریخ طولانیِ فتح و فقدان در این منطقه باقی ماند. بر اساس چندین روایت تأریخی، یک تیرِ سرگردان در جریان آن محاصرۀ قرن سیزدهم، نواسهٔ محبوب چنگیزخان را کشت. و در تلافی، رهبر مغول دستور نابودی کامل شهر و کشتن هر موجود زنده ای در آنرا صادر کرد و به بامیان نام تأریخی هولناک «شهرِ غلغله» – شهرِ فریادها – را داد.

این افسانه نیست. این تأریخ ثبت شده است؛ در چندین وقایع نامۀ قرون وسطائی که لشکرکشی مغولان در منطقه را توصیف میکنند، همخوان است. اما آنچه پس از آن اتفاق افتاد، در فضائی بسیار مبهم تر میان سند تأریخی و روایت شفاهی قرار دارد.

بر اساس تأریخ شفاهی که قرنها توسط یک گروه قومی خاص در همان منطقه حفظ شده است، سربازان و مدیران مغول به ساده گی از آنجا عبور نکردند و نرفتند. تعداد قابل توجهی از آنها ماندند، ساکن شدند، با زنان محلی ازدواج کردند و پدران بنیانگذار نفوسی جدید شدند که سرانجام بنام «هزاره» معروف شدند – از کلمۀ دری «هزار»، که احتمالاً به ساختار واحدی نظامی اشاره دارد که مغولان سربازان خود را در آن سازماندهی میکردند. برای نزدیک به هشت قرن، مردم هزاره این روایتِ خاصِ خاستگاه را تقریباً بطور کامل از طریق شجره نامه های شفاهیِ خانوادگی، نسل به نسل، حمل کردند و اصرار داشتند که آنها نواده گان مستقیم سربازان خود چنگیزخان استند، تا حدِ خطهای نسبیِ مشخصی که به فرماندهان مغولیِ نام دار منسوب میشد.

مؤرخان خارجی این ادعا را برای مدتها با تردیدِ واقعی نگاه میکردند و درک دلیل آن آسان است. بسیاری از گروه های قومی در طول تأریخ، داستانهای اصیل سازیِ پرآوازه ای ساخته اند که خود را به فاتحان مشهور یا پادشاهان باستانی پیوند میدهد. و پیش از ژنتیک مدرن، هیچ راه مطمئنی برای جدا کردن یک خاطرۀ اجدادیِ واقعاً حفظ شده از یک افسانۀ چاپلوس آمیز وجود نداشت که به ساده گی در طول قرنها به تأریخ پذیرفته شدهٔ جامعه تبدیل شده بود.

امروزه جمعیت هزاره در سراسر جهان بین هفت تا هشت میلیون نفر تخمین زده میشود که بیش از سه و نیم میلیون نفر آنها در داخل افغانستان زنده گی میکنند و آنها را به سومین گروه قومی بزرگ کشور تبدیل میکند؛ همراه با جمعیتهای قابل توجهی در پاکستان همسایه و جوامع دور از وطن پراکنده در سراسر ایران، اروپا، استرالیا و آمریکای شمالی. از نظر ظاهری، هزاره ها دارای خصوصیات صورت و بدن آسیای شرقی-مغولی استند که آنها را از  همسایگان پشتون، تاجیک و ازبک خود جدا میکند؛ تفاوتی قابل دید که متأسفانه آنها را در طول تأریخ افغانستان، تا به امروز، هدف مکرر آزار و اذیتِ قومی و فرقه ای قرار داده است. دقیقاً به این دلیل که هویت قومیِ متمایز، سنت مذهبیِ عمدتاً شیعی در کشوری با اکثریت سنی، و ظاهرِ فیزیکیِ متفاوتشان آنها را به هدفی آسان و تکراری تبدیل کرده است.

این تأریخ طولانی و دردناکِ آزار، بخشی از دلیلِ وزنِ عاطفیِ این داستانِ ژنتیکی خاص برای خودِ جامعه است. این تنها یک پانوشتِ تأریخی جالب دربارهٔ فتح قرون وسطائی نیست. برای بسیاری از مردم هزاره، تأییدِ واقعیِ سنت شفاهیِ نیاکانشان توسط شواهد ژنتیکیِ محکم، به عنوان نوعی تأییدِ کوچک اما معنادار است.

مطالعات سال 2003

همین تمایزِ فیزیکی به تنهائی، پرسشِ نژادِ مغولی را برای نسلها در تخیلِ عمومی زنده نگه داشت؛ مدتها پیش از آنکه کسی بتواند آنرا به طور مستقیم آزمایش کند. نقطۀ عطفِ علمیِ واقعی در سال ۲۰۰۳ رخ داد، زمانی که تیم تحقیقاتی به رهبریِ ژنتیک دان تاتیانا زرژال و نویسندۀ ارشد کریس تایلر اسمیت1 ( Tatiana Zerjal and senior author Chris Tyler-Smith,)، مطالعه ایِ شاخص را در مجلۀ آمریکائی ژنتیک انسانی منتشر کردند با عنوانِ صریح «میراث ژنتیکی مغولان». این تیم، کروموزومهای  وای را – مواد ژنتیکی که منحصراً از پدر به پسر منتقل میشود – از بیش از ۲۱۰۰ مرد نمونه گیری شده از ۱۶ جمعیت مختلف در سراسر گسترهٔ وسیعی از آسیا، تقریباً از شمالشرق چین تا آناتولی، تجزیه و تحلیل کردند. آنچه یافتند، تقریباً در ظاهر غیرقابل باور بود: یک نشانِ ژنتیکیِ خاصِ کروموزوم وای که محققان آنرا «خوشۀ ستاره ای» نامیدند (چون شکل آن بر روی درختِ ژنتیکی ظاهر میشد)، در حدود ۸٪ از کل مردان نمونه گیری شده در این منطقۀ عظیم یافت شد. با تعمیم به جمعیت مدرنِ کل آسیا، این فراوانی چیزی شگفت آور را نشان میداد: اینکه در جائی در حدود ۱۶ میلیون مرد زنده در زمان انتشار مقاله، دقیقاً همین تبارِ پدریِ ژنتیکی را حمل میکردند. رقمی آن قدر بزرگ که اگر نمونه گیریِ مطالعه واقعاً نمایندۀ جمعیت گسترده تر بود، این کروموزوم وای یک مرد باستانی خاص را به یکی از گسترده ترین نیاهای منفردِ مستند در کل ژنتیک انسانی تبدیل میکرد.

با استفاده از نرخِ جهشِ کروموزوم وای به عنوان یک ساعتِ زیستی، و با مقایسۀ تعداد تغییرات ژنتیکیِ کوچکی که در میان مردانِ حمل کنندۀ این نشانِ مشترک انباشته شده بود، محققان محاسپه کردند که جدیدترین جدِّ مشترکِ هر مردی که تبارِ خوشۀ ستاره ای را حمل میکند، حدود ۱۰۰۰ سال پیش میزیسته است. چارچوبِ زمانی که تقریباً دقیقاً با دورۀ زنده گی خود چنگیزخان همخوانی دارد؛ که حدود سال ۱۱۶۲ متولد شد و در ۱۲۲۷ درگذشت، یعنی حدود ۸۰۰ سال پیش از این که این داستان در حال روایت شدن است.

وقتی محققان نقشۀ جغرافیائیِ دقیقِ حضورِ این خوشۀ ستاره ای را ترسیم کردند، الگو تقریباً در دقت خود هولناک بود. پراگندگی این تبار، مرزهای تأریخیِ واقعیِ امپراتوری مغول را درست در لحظۀ مرگ چنگیزخان دنبال میکرد و با قلمروهای تحت کنترلِ جانشینانِ مستقیم او با دقتی شگفت آور مطابقت داشت؛ مرزی که نه توسط نقشه نگاران مدرن، بلکه توسط دی ان ای مردانی ترسیم شده است که به طور تصادفی در دو سوی مرزی زنده گی میکردند که نزدیک به هشت قرن پیش از گسترش بازمانده است. به طور قابل توجه، یک استثنای جغرافیائیِ آشکار در این الگویِ غیرمنتظره وجود داشت: جمعیتی که به خوبی خارج از هستۀ تأریخیِ امپراتوری مغول زنده گی میکرد، اما با این حال، خوشۀ ستاره ای را با فراوانیِ فوق العاده ای بالا حمل میکرد. آن جمعیت، هزاره های افغانستان و پاکستانِ بودند.

پژوهشهای دقیق ترِ بعدی تأیید کردند که هزاره ها این نشانِ خاصِ کروموزوم وای را با فراوانیِ بیش از ۳۰٪ حمل میکنند؛ یکی از بالاترین غلظتهای ثبت شده در هر نقطۀ زمین، که حتی با فراوانیِ یافت شده در میان برخی از جمعیتهای داخل خود مغولستان برابری میکند یا از آن فراتر میرود. برای جامعه ای که سنتِ شفاهیِ آن برای نزدیک به هشت قرن بر یک ادعایِ خاص و نام دار از تبارِ مستقیمِ پدری از سربازانِ مغول اصرار داشت، این تا حد امکان به تأییدِ علمی نزدیک بود که ژنتیک جمعیت واقعاً میتواند ارائه دهد.

تیم زرژال یک قدم فراتر رفت و در واقع تلاش کرد تا مشخص کند که این تبارِ خاصِ کروموزوم وای در ابتدا به احتمال زیاد متعلق به چه کسی بوده است. از آنجا که هیچ بقایایِ فیزیکیِ تأییدشده ای از خود چنگیزخان بازیابی یا آزمایش علمی نشده است – محل دقیقِ آرامگاه او تا به امروز عمداً ناشناخته باقی مانده، رازی که گفته میشود طبق سنتِ مغول در زمان مرگش عمداً محافظت شده تا از هرگز برهم خوردنِ آرامگاهش جلوگیری شود – محققان به جای آن، بر منطقِ تأریخی و ژنتیکِ جمعیتِ تطبیقی تکیه کردند. تعداد کمی از مردان در هزار سال اخیرِ تأریخِ ثبت شده به سلطۀ تولیدمثلیِ نزدیک به سلسلۀ سلطنتیِ مغول که توسط چنگیزخان بنیانگذاری شد، دست یافته اند؛ پسران و نواسه هایش بر بخشهای عظیمی از آسیا برای نسلها حکومت کردند، هر یک حرم سراهای بزرگی داشتند و فرزندانِ بیشماری را پدر شدند که خودشان هم قدرتِ سیاسی و هم – از همه مهم تر – همان کروموزوم وای را به ارث بردند.

با توجه به همخوانیِ فوق العادۀ نزدیک بین پراگندگی جغرافیائیِ خوشۀ ستاره ای، سنِ تخمینیِ آن، و موفقیتِ تولیدمثلیِ مستندِ خطِ سلطنتیِ مغول، تیم تحقیقاتی نتیجه گیری کرد که محتمل ترین توضیح این است که خود چنگیزخان، یا یکی از بستگانِ نزدیکِ خطِ مردانه در فاصلۀ یک یا دو نسل از او، دقیقاً همین کروموزوم وای را حمل میکرده است و اینکه نوادگان او که در سراسر امپراتوریِ گسترده ای در بیشترِ آسیا مورد لطف و قدرت قرار گرفتند، به ساده گی همگان را با حاشیه ای تقریباً بی سابقه از نظر تولیدمثل پشت سر گذاشتند.

مطالعات سال 2018

اما علم، علم است و این یافتۀ چشمگیر و اکنون به طور گسترده ای مورد استناد، به ساده گی برای دو دهۀ بعد بی سؤال باقی نماند. در سال ۲۰۱۸، تیمِ تحقیقاتی به رهبریِ ژنتیک دان لانهای2، با استفاده از یک مجموعه دادۀ به مراتب بزرگتر، کل پرسش را بازنگری کرد و حجمِ کلِ نمونه را به بیش از ۱۸۰۰۰ کروموزوم وای گسترش داد، از جمله بسیاری از توالیهای کاملِ کروموزوم به جای نشانگرهای ژنتیکیِ محدودتری که در سال ۲۰۰۳ در دسترس بودند؛ جهشی تکنولوژیکی که در زمان انتشارِ مطالعۀ اصلی، در مقیاسِ مورد نیاز، نه مقرون به صرفه بود و نه عملی.

این پژوهشِ پیگیرِ دقیق تر، پالایشِ مهمی از داستانِ اصلی ارائه داد؛ پالایشی که علمِ مسئولانه باید آنرا در بر گیرد، نه اینکه برای روایتیِ تمیزتر، از آن چشم پوشی کند. تیم لانهای استدلال کرد که گستردگیِ قابل توجهِ جغرافیائیِ خوشۀ ستاره ای در سراسر آسیا، در واقع میراثیِ واقعی از فتوحاتِ مغول است، اما نه لزوماً به این دلیل که چنگیزخان و نوادگانِ مستقیمِ سلطنتیِ او از طریق سیستمِ حرمِ به طورِ منحصربه فردِ مسلط، همگان را پشت سر گذاشتند. در عوض، آنها پیشنهاد کردند که ممکن است این تبارِ کروموزوم ایگرگ به ساده گی در میان سربازان و مدیرانِ معمولیِ مغول رایج بوده باشد؛ جمعیتی که خود در جریان فتوحاتِ مغول به سرعت و به شکلِ خشونت آمیزی در سراسر بخشِ عظیمی از آسیا گسترش یافتند و یک تبارِ پدریِ از پیشِ موجود را با خود حمل میکردند. در هردو نسخۀ داستان، رویدادِ تأریخیِ زیربنائیِ مسئولِ گسترشِ این نشانِ ژنتیکی یکسان باقی میماند: فتوحاتِ مغول در قرن سیزدهم. چیزی که واقعاً محلِ بحث است، این است که آیا کلِ سیگنال به یک فردِ خاص و نوادگانِ مستقیمِ خطِ مردانۀ او برمی گردد، یا به جمعیتِ گسترده تری از سربازانِ مغول که اتفاقاً تبارِ پدریِ مشابهی با رهبری خود داشتند، پیش از آنکه فتوحات حتی آغاز شود.

و سپس، به طورِ قابل توجه، داستان مستقیم ترین پیچشِ خود را برداشت و از استنباطِ آماری به چیزی نزدیک به تأییدِ فیزیکیِ مستقیم در تحقیقاتی حرکت کرد که فقط به تازگی به انجام رسیده است.

محققانی که بر روی گورستانهای باستانی در قزاقستان مرتبط با «اردوی زرین» Golden Horde  – دولتِ تأسیس شده توسط مغولان که نسلها پس از مرگ چنگیزخان بر بخشِ زیادی از استپهای اوراسیا حکومت کرد – کار میکردند، دی ان ایِ باستانی را مستقیماً از بقایایِ انسانیِ بازیابی شده از چندین مقبره که از طریقِ سنتِ محلی به نوادگانِ نام دارِ چنگیزخان، از جمله پسرش جوجی، مرتبط بودند، استخراج و توالی یابی کردند. و بنا بر افسانۀ محلی، خودِ دخترِ جوجی. این تیم که با همکارانِ ژاپنی که فرایندِ ظریفِ استخراجِ مواد ژنتیکیِ قابل استفاده از بقایایِ اسکلتی که حدود هفت قرن در این مقبره ها قرار داشتند را رهبری میکردند، دی ان ایِ باستانی را از چهار فرد در مجموع بازیابی کردند: سه مرد و یک زن، هر کدام از یکی از این مقبره هایِ مهمِ تأریخی گرفته شده اند.

وقتی محققان کروموزومهای وای حفظ شده در این بقایایِ اسکلتیِ چندقرنه را تجزیه و تحلیل کردند، دریافتند که سه فردِ مذکرِ جداگانه که در مقبره های مختلف دفن شده اند، اما همگی از طریق سنتِ سلطنتیِ اردوی زرین به هم مرتبط استند، دقیقاً همان تبارِ پدری را به اشتراک میگذارند. به طورِ خاص، همان تبارِ C3-خوشۀ ستاره ای که نخستین بار در سال ۲۰۰۳ به عنوان نشانِ احتمالیِ خانوادۀ چنگیزخان شناسائی شده بود. نیایِ ژنومیِ گسترده تر آنها همچنین وابستگیِ ژنتیکیِ واضح و غیرقابل انکاری را با جمعیتهای قرون وسطائی از خودِ فلاتِ مغولستان نشان داد که به طورِ بیشتری خاستگاهِ اصیلِ مغولی آنها را تأیید میکرد.

این نشان دهندۀ برخی از مستقیم ترین شواهدِ دی ان ایِ باستانیِ جمع آوری شده تاکنون است که یک اسکلتِ واقعیِ حفاری شده – به جای یک استنباطِ صرفاً آماری از جمعیتهای زندۀ پراکنده در سراسر آسیای مدرن – را به نشانِ ژنتیکیِ خاصی که مدتها مظنون به تعلق به خونِ سلطنتیِ مغول بود، مرتبط میکند. این نمیتواند و نمیتواند به طورِ قطعی ثابت کند که این تبار دقیقاً از خود چنگیزخان سرچشمه گرفته است، نه از یک عمو، برادر، یا یکی دیگر از بستگانِ نزدیکِ مرد که اتفاقاً تبارِ پدریِ او را به اشتراک میگذاشته است. اما به طورِ معناداری، این فرضیه را تقویت میکند که این کروموزوم ایگرگِ خاص واقعاً به خانوادۀ سلطنتیِ مغول تعلق داشته است – نه به سربازانِ مغول به طورِ کلی – و وزنِ فیزیکیِ واقعی را به نظریه ای میافزاید که تا همین اواخر کاملاًً بر مدل سازیِ آماریِ مردانِ زندۀ پراکنده در سراسر آسیای مدرن استوار بود.

شایسته است در اینجا صادق باشیم و دقیقاً مشخص کنیم که این تحقیق چه ادعاهائی میتواند و چه ادعاهائی نمیتواند داشته باشد، زیرا گزارش گریِ علمیِ مسئولانه مدیونِ مخاطب خود است که این تمایز را به وضوح بیان کند.

آنچه شواهدِ ژنتیکی به طورِ قوی از آن پشتیبانی میکند، این است که مردمِ هزارۀ افغانستان یک تبارِ کروموزوم وای را با فراوانیِ به طورِ قابل توجهی بالا حمل میکنند؛ تبارِ که تقریباً هزار سال قدمت دارد و الگویِ جغرافیائی و تأریخیِ آن به طورِ قابل توجهی با دورۀ زمانی و قلمروِ امپراتوریِ مغول همخوانی دارد.

آنچه تا حدودی کمتر قطعی است – و همچنان در میانِ ژنتیک دانانِ جمعیت به طورِ فعال مورد بحث است – این است که آیا هر مردِ هزارۀ حمل کنندۀ این تبار، به طورِ خاص و انحصاری از خونِ شخصیِ خودِ چنگیزخان تبار میبرد، در مقابل اینکه به طورِ گسترده تر از جمعیتِ سربازان و حاکمان مغولی که پس از لشکرکشیِ بامیان در منطقه ساکن شدند، تبار ببرد؛ برخی از آنها ممکن است تبارِ پدریِ مشابهی با خانوادۀ چنگیزخان داشته باشند، بدون اینکه اصلاً نوادگانِ مستقیمِ شخصی او باشند.

همچنین یک شکافِ مهمِ دیگر در تحقیقات وجود دارد که یک بررسیِ جامعِ سال ۲۰۱۹ از ژنتیکِ جمعیتِ هزاره به طورِ خاص به آن اشاره کرد: بیشترِ کارهایِ ژنتیکیِ انجام شده بر روی هزاره ها تاکنون به طورِ محدود بر کروموزوم وای و دی ان ایِ میتوکندریائی متمرکز بوده است، یعنی خطوطِ پدری و مادری که به طورِ مجزا در نظر گرفته شده اند، در حالی که یک تحلیلِ کامل و دقیقِ اتوزومال – نوعی که کلِ ژنومِ به ارث برده شده از هردو والد را با هم بررسی میکند و میتواند دقیقاً اندازه گیری کند که چند درصد از کلِ نیایِ هزاره ها واقعاً شرق آسیائی است در مقابل آسیایِ مرکزی در مقابل جنوبِ آسیا – هنوز به طورِ جامع تکمیل نشده است. به عبارتِ ساده، شواهدِ کروموزوم وای برای یک پیوندِ پدریِ باستانیِ مغولیِ واقعی و خاص، واقعاً قوی و تا حد امکان قانع کننده است که این نوعِ ژنتیکِ تأریخی میتواند باشد. تصویرِ کامل از اینکه دقیقاً چه مقدار از ژنومِ گسترده ترِ هزاره، فراتر از فقط آن خطِ پدریِ واحد، به نیایِ مغولی برمی گردد، در مقابلِ بسیاری از جمعیتهای دیگر که در طول هزاران سال تأریخ از همان گوشه از افغانستان عبور کرده و در آن ساکن شده اند، همچنان یک پرسشِ باز و به طورِ فعالِ مورد مطالعه است.

فصل پایانی کتاب "بحران هویت نسل تاجیک در افغانستان معاصر: ریشه ها، روایتها و پیآمدها"

عنوان فرعی: از «شعارِ دیوِ پشتون» تا «سقوط از آسمانِ کابل»

نویسنده: دوکتور نوراحمد خالدی

ناشر: انجمن تأریخ افغانستان

چرخهٔ معیوب بحران هویت

برای عبور از چرخهٔ معیوبِ بحرانِ هویت، پاتریمونیالیسمِ قومی و تناقضاتِ برخاسته از ناسیونالیسمِ قومی، نمیتوان صرفاً به توصیه های اخلاقی یا شعارهای وحدت طلبانه اکتفا کرد. بر اساس چارچوب نظریِ تحقیق — به ویژه ضرورتِ گذار از ساختارهای سنتیِ قبیله ای و قومی به »ناسیونالیسم مدنی «(Civic Nationalism) و ایجادِ «جامعهٔ تصوریِ فراگیر» (بندیکت اندرسون) — راهکارهای عملیاتی و مشخص در سه حوزهٔ کلیدیِ نظام آموزشی، رسانه های ملی و مدلهای حکمرانی به شرح زیر پیشنهاد میگردد:

۱. اصلاحِ بنیادینِ نظام آموزشی و کتبِ درسی (پروژهٔ «دیوزدائی» و ساختِ ملتِ تصوری)

در نظریهٔ ساخت گرائی، هویت ملی یک سازهٔ ذهنی است که از طریق نهادهای مدرن به ویژه آموزش و پرورش بازتولید میشود. نظام آموزشی افغانستان در دهه های گذشته، ناخواسته یا آگاهانه به کارخانهٔ تولیدِ «دیگری سازی» و روایتهای انحصاری تبدیل شده بود. راهکارهای عملی برای اصلاح این حوزه عبارتند از:

تدوینِ تأریخِ همه شمول و گرایش زدائی: بازنویسی کتب درسی تأریخ به گونه ای که هیچ قوم یا تباری به عنوان «فاتح مطلق» یا «مغلوب مطلق» تصویر نشود. تأریخ افغانستان باید به عنوان روایتِ زیستِ مشترک، رنجها و دستآوردهایِ تمامی اقوام (پشتون، تاجیک، هزاره، ازبک و...) تدوین شود تا نسل جوان بداند که تمدن این سرزمین محصول خشت روی خشت گذاشتنِ همهٔ ساکنان آن است.

رسمیت زدائی از تفوق طلبیهای زبانی در مکاتب: تقویت آموزش دوزبانه (پشتو و دری) در سراسر کشور به عنوان یک فرصت فرهنگی، نه یک ابزار تحمیل. آموزش زبانهای ملی به عنوان پلهای ارتباطی، نه دیوارهای جدائی، و ارتقای جایگاه سایر زبانهای بومی (ازبکی، ترکمنی، بلوچی، پشه یی و...) در مناطق مختص به خود.

آموزشِ باشندهیِ مدرن به جای هویتهای ایلی: گنجاندن سرفصلهای آموزشیِ مستقل پیرامون «حقوق و تکالیف باشندهی»، «تساهل قومی»، و «اصول دموکراسی مبتنی بر قانون عام» در نصاب مکاتب، تا کودکان از همان ابتدا بیاموزند که تعلق ملی بر تعلق تباری تقدم دارد.

۲. اصلاحِ رسانه هایِ ملی و پایان دادن به «فارسیسمِ افراطی» و «پشتون هراسی»

رسانه ها ابزار اصلی سرمایه داری چاپی و دیجیتال در شکل دهی به «جامعهٔ تصوری» استند. برای مقابله با گفتمانهای تفرقه افکن (اعم از فارسیسمِ انحصارطلب و پشتون هراسیِ سیاسی):

تدوین منشور اخلاق رسانه ای ملی: ایجاد یک نهاد نظارتیِ مستقل و حرفه ای (عاری از نفوذ شبکه های قومی و تنظیمی) برای رصد و پالایش محتوای رسانه ها، شبکه های اجتماعی و تریبونهای رسمی تا از ترویج واژگانِ تحقیرآمیز، دیگرسازی و نفرت پراکنی قومی جلوگیری شود.

پرهیز از انحصارگرائی زبانی در رسانه های دولتی: رسانه ملی (رادیو تلویزیون ملی) باید بازتاب دهندهٔ دقیقِ کثرت زبانی و فرهنگی کشور باشد و با توزیع عادلانهٔ برنامه ها به زبانهای دری و پشتو (و سایر زبانهای محلی)، احساس تعلقِ همگانی را تقویت کند.

مقابله با مهندسی فرهنگی فرامرزی : آگاه سازی نسل جوان از پروژه های رسانه ایِ جهت دارِ برون مرزی (چه در قالب فارسیسمِ انحصارگر و چه سایر جریانهای واگرا) که تلاش دارند هویتهای محلی و ملی را در راستای منافع ژئوپلیتیک خود هضم یا تخریب کنند.

۳. اصلاحِ ساختارِ حکمرانی: گذار از «پاتریمونیالیسمِ قومی» به «شایسته سالاریِ مدنی»

ریشهٔ اصلی بحرانهای سیاسی و انتخاباتی در افغانستان، تبدیل دولت به «ملک شخصی و غنیمت جنگی» (پاتریمونیالیسم قومی) بوده است. برای بازگرداندن مشروعیت به ساختار سیاسی و اجرای مدل ناسیونالیسم مدنی:

تأسیس نظام اداری و قضائیِ مستقل از قومیت: ایجاد یک کمیسیون ملیِ شایسته سالاری برای استخدام، تقرر و ارتقای کارمندان دولت بر اساس تخصص، تعهد به قانون و کفایت، نه بر اساس تمایلات سیاسی و حزبی، سفارش سران قومی، سهمیه بندیهای پشت پرده یا وفاداریهای شبکه ای.

نظام اداری دولتی باید غیر سیاسی و در خدمت مردم باشد در حالیکه پروگرامها و پالیسیهای دولت بر سر اقتدار را اجرأ مینماید.

تمرکززدائیِ اداری و مدیریت محلی (غیرمتمرکزسازیِ عادلانه): برای کاهش اضطرابِ سیاسیِ اقوام از «حذف شدن در مرکز»، پیشنهاد میشود انتخاباتی شدنِ شوراهای ولایتی، تقویت اختیارات مدیران محلی در توسعه اقتصادی و فرهنگیِ بومی، و توزیع عادلانهٔ بودجه های ملی بر اساس شاخصهای دموگرافیک و توسعه نیافتگی اجرا شود؛ مدنی ترین راهکار که بدون افتادن در دام فدرالیسمِ تجزیه طلبانه، حس مشارکت واقعی را ایجاد میکند.

نهادینه سازی قانون عام به جای عرف قبیله: تقویت ساختارهای عدلی و قضائی به گونه ای که هیچ مقام، رهبر تنظیمی یا متنفذ قومی نتواند بالاتر از قانون بایستد. قانون باید داور نهائی در توزیع منابع، حل منازعات و تضمین حقوق فردی و جمعی باشندهان باشد.

نتیجه گیری راهبردی:

جایگزینیِ مدلِ «ناسیونالیسم مدنی» به جای قوم گرائی، به معنای نادیده گرفتن تنوع قومی نیست؛ بلکه به معنای ایجاد یک چترِ حقوقی و سیاسیِ فراگیر است که در آن، هر باشنده (فارغ از اینکه پشتون، تاجیک، هزاره یا ازبک باشد) به دلیل «انسان و باشنده بودن» از حقوق برابر برخوردار است. تا زمانی که نخبگان سیاسی و جامعهٔ ما از منطقِ «ارباب رعیتی و سهم خواهیِ تباری» عبور نکنند و به قواعدِ خشک و بی طرفِ «دولتِ مبتنی بر قانون» تن ندهند، هیچ اصلاحِ ساختاری به سرانجام نخواهد رسید. گذار به ناسیونالیسم مدنی، بهای سنگینی دارد، اما تنها بلیتِ نجاتِ افغانستان از گردابِ فروپاشی و بحران هویت است.

فصل چهاردهم

بازخوانیِ بحرانِ هویت و چشم اندازِ گذار به ملتِ باشنده

نتیجه گیری:

این پژوهش با پرسش از چرائیِ شکلگیری «بحران هویت در میان نسل جوان تاجیک» آغاز شد و کوشید تا با عبور از احساسات و روایتهای قوم گرایانه، ریشه های ساختاری، گفتمانی و سیاسی این پدیده را واکاوی کند. دستآوردهای کلیدی این تحقیق در قالب گزاره های تحلیل محور زیر قابل مرور است:

۱. اصالتِ هویت ملی و بطلانِ روایتِ «تحمیلی بودن»

پیوستگی تأریخی دولت: اسناد معتبر تأریخی و سفرنامه ها نشان میدهند که نام و جغرافیای سیاسی «افغانستان» به عنوان یک واحد مستقل، محصولِ مهندسی استعمار نبوده، بلکه ریشه در تحولات درونی سدۀ هجدهم تقویم مشترک (از عصر هوتکیان تا دولت درانی) دارد.

هویتِ حقوقیِ «افغان»: واژه «افغان» در قانون اساسی نظام جمهوری (ماده چهارم)، نه یک برچسپ قومی، بلکه شناسهٔ حقوقیِ تابعیت و تعلق سرزمینی برای تمامی اقوام (پشتون، تاجیک، هزاره، ازبک و...) بوده است. بنابراین، انکار این هویت به بهانۀ قومیت، تیشه به ریشهٔ همزیستی مشترک میزند.

۲. پاتریمونیالیسمِ قومی و تناقضِ نخبگان

قوم گرائی ابزاری: تحلیل رفتار سیاسی نخبگان تاجیک نشان میدهد که طرح شعارهائی نظیر «ما هنوز ملت نشده ایم» یا انکار هویت ملی، ریشه در واقعیتهای جامعه شناختی ندارد؛ بلکه واکنشی است به از دست دادنِ کنترل بر انحصار منابع قدرت و ثروت در ساختار پاتریمونیالیسمِ قومی.

تناقض در قدرت و مخالف خوانی: همان نخبگانی که در دوران جمهوریت کلیدی ترین مناصب امنیتی و دولتی را در اختیار داشتند، پس از ناکامی در آوردگاه های دموکراتیک، به جای بازنگری در استراتژیهای خود، کل مشروعیتِ نظام و قانون اساسی را زیر سؤال بردند.

۳. ناهماهنگیِ شناختی و اتوپیایِ «خراسان طلبی»

فرار از واقعیت دموگرافیک: داده های احصائیوی و نتایج چهار دوره انتخابات ریاست جمهوری اثبات کرد که پشتونها اکثریت دموگرافیک کشور را تشکیل میدهند و پیروزی نامزدهای این قوم یک روند ریاضیِ طبیعی در نظام مبتنی بر رأی بوده است.

پناه بردن به سراب: نخبگان شکست خورده برای توجیه ناکامیهای خود در برابر این واقعیت، به بازآفرینیِ یک «اتوپیای تأریخی» (خراسان طلبی) و پیوند زدن خود به گفتمانِ «فارسیسمِ فرامرزی» روی آوردند؛ روشی که نسل جوان را به جای مشارکت مدنی، به سوی بیگانگی و سرخوردگی هدایت کرد.

۴. روندِ فروپاشی و تراژدیِ میدان هوائی

از شعار تا بحران: پروژۀ «دیوزدائی از دیگری» و ترویج پشتون هراسی توسط تریبونهای سیاسی، ذهنیت نسل جوان را در یک بن بست اگزیستانسیال قرار داد.

خلأ نهادی: نافرمانیهای مدنی مدیران و تبدیل نهادهای دولتی به سنگرهای قومی، سیستم را از درون فلج کرد. فاجعۀ میدان هوائی کابل در آگست ۲۰۲۱، نمودِ عینیِ جوانی بود که قربانیِ «ترسِ ساخته شده و وعده های پوچ رهبران خود» شده بود.

راهکار نهائی: عبور از قبیله و تبار به سوی «باشندهی»

مسئلۀ اصلی افغانستان نه در تضادِ نژادی، بلکه در ضعفِ ساختارهای دموکراتیک و فرهنگ سیاسیِ حاکم نهفته است. برون رفت از این چرخه معیوب، مستلزم تحقق این اصول است:

تفکیک هویت سیاسی از هویت فرهنگی: پذیرش «افغان» به عنوان چتر حقوقیِ باشندهی و پاسداری از تنوع زبانی و فرهنگی (از جمله اصالت زبان دری و پشتو).

پذیرش واقعیتهای دموگرافیک و تعهد به قانون: تن دادن به قواعد بازی دموکراتیک، شایسته سالاری و توزیع عادلانه فرصتها.

رهائی روشنفکران از دام اسطوره های افراطی: بازگشت نخبگان و نسل جوان به واقعیتهای عینیِ زیست بوم مشترک، به جای پناه بردن به توهماتِ ژئوپلیتیک برون مرزی.

سخن پایانی: بحران هویت نسل تاجیک، گواهی بر شکستِ پروژهٔ قوم گرائی ابزاری است. این تراژدی تنها زمانی به پایان میرسد که جامعه و نخبگان آن بپذیرند که بقا و توسعه در این سرزمین، نه از مسیرِ «حذف دیگری» و نه از راهِ «گدائی نام از بیرون»، بلکه از گذرگاهِ دشوار اما رهائی بخشِ قانون عام، عدالت توزیعی و باشندهی برابر میسر خواهد شد.

 سقوطی که افغانستان را در کام آشوب فروبرد

در ۲۶ سرطان ۱۳۵۲ شمسی (۱۷ جولای ۱۹۷۳)، سردار محمد داوود خان، پسرعمو و صدراعظم اسبق پادشاه، با یک کودتای نظامی به سلطنت چهل سالهٔ محمد ظاهر شاه پایان داد و جمهوری را در افغانستان اعلام کرد. این رویداد، که در ظاهر یک انتقال آرام و بدون خونریزی بنظر میرسید， در واقع «نقطهٔ آغاز بی ثباتیهای سیاسی دهه های بعدی در افغانستان» شد. چهل و نُه سال ثبات نسبی در یک روز فرو ریخت و مسیری از جنگهای داخلی، اشغال خارجی و افراطگرائی را گشود که تا امروز نیز ادامه دارد.

اول: عصر ظاهر شاه؛ ثباتی که به بهای دموکراسیِ ناقص خریداری شد

محمد ظاهر شاه که در سن نوزده سالگی پس از ترور پدرش محمد نادر شاه به سلطنت رسید， بمدت چهل سال بر افغانستان حکومت کرد. این دوران طولانیترین دورهٔ سلطنت در تأریخ معاصر افغانستان است و از سوی بسیاری از مردم بعنوان «طلائی ترین، آرام ترین و بهترین دوران تأریخ افغانستان» یاد میشود. اما این ثبات، حاصل چه تدبیری بود و چه بهائی داشت؟

۱.۱. سیاست حکمرانی؛ گامهای محتاطانه به سوی مشروطه

ظاهر شاه پس از رسیدن به سلطنت، به دلیل جوانی و ناآشنائی با امور حکومتی، برای نزدیک به دو دهه در پشت صحنه باقی ماند. ادارهٔ کشور عملاً در دست عموهای توانمند او، بویژه صدراعظمان خاندانی، قرار داشت. این الگوی حکمرانی، استراتژی محتاطانه ئی را رقم زد که هدف آن، پیشگیری از تکرار سرنوشت امان الله خان و جلوگیری از واکنش شدید نیروهای محافظه کار بود. بعبارت دیگر، ثبات، بر محورِ کندی و تدریج در تغییرات تعریف میشد.

اوج این تحول محتاطانه، تصویب قانون اساسی ۱۳۴۳ (۱۹۶۴) بود. این قانون، که افغانستان را به یک «پادشاهی مشروطه» تبدیل کرد، نظامی سه قوه (مجریه، مقننه و قضائیه) ایجاد نمود و برای نخستین بار، اعضای خاندان سلطنتی را از تصدی مناصب کلیدی اجرائی (به جز پادشاهی) منع کرد. این گام، اگرچه در جهت دموکراسی خواهی برداشته شد، اما عملاً یک خلأ قدرت را در سطح صدارت و وزارتخانه ها ایجاد کرد که نیروهای سیاسی آمادهٔ پر کردن آن نبودند.

۱.۲. "دههٔ دموکراسی" (۱۳۴۲-۱۳۵۲): دستآوردها و آسیبها

دورهٔ ۱۹۶۳ تا ۱۹۷۳، موسوم به «دههٔ دموکراسی»، با روی کار آمدن صدراعظمان غیرخاندانی (مانند داکتر محمد یوسف، محمدهاشم میوندوال، نوراحمد اعتمادی، داکتر عبدالظاهر و محمد موسی شفیق) آغاز شد. این دهه، شاهد تحولات چشمگیری بود:

دستآوردها

    • آزادیهای سیاسی و مطبوعاتی؛

    • ظهور ده ها حزب و نشریهٔ سیاسی مستقل (از چپ تا راست افراطی)؛

    • مشارکت نسبی زنان در عرصه های اجتماعی و آموزشی؛

    • توسعهٔ زیرساختها و تأسیس نهادهای آموزشی مدرن.

آسیبها و شکستها:

    • هرجومرج و بیثباتی سیاسی ناشی از فعالیت گروههای تندرو و اعتصابات مکرر محصلان و متعلمان و کارگران؛

    • ناتوانی حکومتهای متعدد در مدیریت اقتصادی و رفع فقر گسترده؛

    • ایجاد فضای قطبی و ایدئولوژیک میان نیروهای چپ (خلق و پرچم، شعلهٔ جاوید)، راست اسلامی و ملیگرایان؛

    • شکاف عمیق میان ارزشهای سنتی جامعه و مدرنیتهٔ وارداتی.

با وجود این مشکلات، «دههٔ دموکراسی» یک تجربهٔ ارزشمند و بینظیر در تأریخ سیاسی افغانستان محسوب میشود. مردم برای نخستینبار، طعم آزادی بیان، نقد قدرت و مشارکت سیاسی را چشیدند. اما این نظام نوپا، آنقدر شکننده بود که نتوانست در برابر نخستین ضربات جدی تاب بیآورد.

دوم: کودتای ۲۶ سرطان؛ پایان یک نظام، آغاز یک فاجعه

در ۲۶ سرطان ۱۳۵۲، سردار محمد داوود خان، صدراعظم پیشین و پسرعموی شاه، با همکاری افسران نظامی و حمایت جریانهای چپگرا (به ویژه جناح پرچم حزب دموکراتیک خلق افغانستان)، کودتای بدون خونریزی را علیه نظام سلطنتی رهبری کرد. ظاهر شاه که برای معالجه در ایتالیا به سر میبرد، از سلطنت خلع شد و عملاً تبعید گردید. داوود خان با لغو قانون اساسی، خود را نخستین رئیسجمهور افغانستان اعلام کرد و نظام سیاسی کشور را به «جمهوری» تغییر داد.

۲.۱. عواقب فوری کودتا؛ فروپاشی مشروعیت و تمرکز قدرت

کودتای ۲۶ سرطان، در کوتاه مدت، چندین پیآمد فوری و ویرانگر به همراه داشت:

    • پایان یک نظام مشروع ۲۲۶ ساله: این کودتا، به عمر سلطنت ۲۲۶ سالهٔ افغانستان (از زمان احمد شاه درانی) پایان داد.

    • تغییر مسیر قانونی قدرت: برای نخستین بار در تأریخ معاصر، انتقال قدرت نه از طریق مکانیزمهای قانونی و مشروع، بلکه از طریق زور و کودتای نظامی صورت گرفت.

    • تمرکز قدرت در یک فرد: داوود خان با لغو قانون اساسی، عملاً یک «دیکتاتوری فردی» را جایگزین نظام مشروطه کرد. او قدرت را در شخص خود متمرکز ساخت و نهادهای منتخب را از میان برداشت.

۲.۲. پیآمدهای درازمدت؛ گشوده شدن دروازه های آشوب

عواقب این کودتا، فراتر از یک تغییر رژیم ساده بود و زمینه های ویرانی چند دههٔ آینده را فراهم کرد:

    • تخریب نهادهای مدنی: با سرنگونی نظام مشروطه، تنها مرجع قانونی و مشروع ادارهٔ کشور از میان رفت. این خلأ قانونی، زمینه را برای هرگونه سوءاستفاده و استبداد فراهم کرد.

    • قدرت یابی گروه های افراطی: سرکوب آزادیهای سیاسی و مطبوعاتی توسط داوود خان، به جای مهار، باعث رادیکالتر شدن گروه های چپ و اسلامی شد. بسیاری از رهبران اسلامگرا (مانند برهان الدین ربانی و گلبدین حکمتیار، احمدشاه مسعود) به پاکستان گریختند و هسته های اولیهٔ مجاهدین را تشکیل دادند.

    • نفوذ ایدئولوژیک در اردو کودتا، قوای مسلح را بعنوان یک بازیگر مستقل و ایدئولوژیک وارد عرصهٔ سیاست کرد. این روند، سرانجام به کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ انجامید که توسط حزب دموکراتیک خلق افغانستان رهبری شد و درهای اشغال شوروی را در سال ۱۹۷۹ گشود.

در حقیقت، داوود خان با سرنگونی نظام مشروطه، مشروعیت سیاسی را بعنوان یک ارزش از بین برد. او نشان داد که قدرت تنها با زور بدست میآید و نه از طریق قانون و انتخابات. این پیام، الگوئی شد که توسط گروه های بعدی (مجاهدین، طالبان و...) نیز دنبال گردید.

سوم: نگاهی به اسناد تأریخی؛ روایتی از درون

در کتاب «افغانستان: عصر ثبات و مدرنیته (۱۹۲۹-۱۹۷۸)» به قلم داکتر نوراحمد خالدی (رئیس انجمن تأریخ افغانستان)، این دوران با دقت و تفصیل مورد بررسی قرار گرفته است. در این کتاب، به صراحت آمده است:

"چهل سال پادشاهی ظاهر شاه، طولانیترین و باثباتترین دورهٔ تأریخ معاصر افغانستان بود. با این حال، هنگامی که ظاهر شاه در ایتالیا به سر میبرد، داوود خان در ۱۷ جولای ۱۹۷۳ با یک کودتای نظامی، نظام سلطنتی را ساقط کرد و جمهوری را اعلام نمود. این اقدام، نه تنها به دوران ثبات پایان داد، بلکه دروازه های هرجومرج، جنگهای داخلی و مداخلات خارجی را برای نیم قرن آینده گشود."

همچنین، در این کتاب بوضوح به «دههٔ دموکراسی» و نقش صدراعظمان غیرخاندانی (داکتر محمد یوسف، محمدهاشم میوندوال، نور احمد اعتمادی، داکتر عبدالظاهر و محمد موسی شفیق) در ایجاد فضای باز سیاسی و مطبوعاتی اشاره شده است. این دهه، هرچند با مشکلاتی روبرو بود، اما بعنوان یک تجربهٔ بینظیر در تأریخ سیاسی افغانستان، زمینه ساز تحولات فکری و اجتماعی عمیقی گردید.

چهارم: نتیجه گیری؛ عبرتهائی برای آینده

امروز، پس از گذشت بیش از پنجاه سال از آن کودتای به ظاهر کوچک، افغانستان هنوز در کام همان آشوبی است که در ۲۶ سرطان ۱۳۵۲ آغاز شد. تجربهٔ تلخ این نیم قرن، درسهای بزرگی برای ملت افغانستان و نسلهای آینده دارد:

    • ارزش نهادهای قانونی و مشروع: هرگونه تغییر در نظام سیاسی، باید از طریق مکانیزمهای قانونی و با مشارکت مردم صورت گیرد. تغییرات اجباری و کودتا، هرچند با انگیزه های به ظاهر اصلاح طلبانه، عواقب جبران ناپذیری به بار میآورند.

    • آسیبپذیری دموکراسی در جوامع سنتی: دموکراسی، بدون بسترهای فرهنگی، اقتصادی و نهادی مناسب، به راحتی در معرض تهدید قرار میگیرد و میتواند به هرجومرج و سپس استبداد منجر شود.

    • نقش اردو در سیاست: نظامیگری و دخالت قوای مسلح در سیاست، یکی از مهمترین عوامل ناپایداری در کشورهای در حال توسعه است. جدائی نهادهای نظامی از سیاست، شرط اساسی بقای دموکراسی است.

    • هزینهٔ دیرپای بی ثباتی: نیم قرن جنگ و ویرانی، هزینه ای است که ملت افغانستان هنوز در حال پرداخت آن است. بازگشت به ثبات، مستلزم احترام به حاکمیت قانون، مدارا، و پذیرش تنوع سیاسی و قومی است.

عصر ظاهر شاه، با همهٔ کاستیهایش، آخرین دورهٔ ثبات و امنیت نسبی افغانستان بود. سقوط آن، نه یک پایانِ ساده، بلکه آغازی بر یکی از تاریکترین ادوار تأریخ این سرزمین کهن رقم زد. یادآوری این حقیقت، وظیفهٔ همهٔ کسانی است که به آیندهٔ افغانستان امید دارند.

چگونه نقشهٔ سیاسی منطقه را برای ابد تغییر داد!

این مقاله را به مناسبت تجلیل از ۳۱۷مین سالگرد قیام پیروزمند ۲۱ اپریل سال ۱۷۰۹ ت.م میرویس خان هوتکی که تهداب افغانستان مستقل را بنیاد نهاد تقدیم میکنم.

متاسفانه برای سالهای طولانی نقش میرویس خان هوتکی در ایجاد پایه های دولت افغانستان کمرنگ نشان داده شده است. بعضیها که داد از وطن دوستی نیز میزنند و ادعای تحقیق در تأریخ این سرزمین را دارند قیام میرویس خان را با برچسپهای "قیام محلی" کوچک جلوه میدهند. اما کوشش برای کم کردن و بی اهمیت نشان دادن نقش میرویس خان هوتکی در طرد سلطهٔ بیگانگان از این سرزمین، کسب استقلال واقعی این خاک، و مقام والای ایشان در ایجاد پایه های یک دولت مستقل ملی افغانان که بالاخره به قیادت احمد شاه ابدالی به افغانستان معاصر منجر گردید، یک خیانت عظیم در تأریخنویسی ملی افغانان خواهد بود. علاوتاً این اشخاص با ایجاد ابهام در موضوع ساعت، روز، ماه و سال قیام میرویس خان و مسایلی از این قبیل، در یک کوشش مذبوحانه برای تخریب این روز تأریخی در حافظهٔ تأریخی افغانان و تخریب مقام میرویس خان استند. 

حقایق تأریخی کدامها اند؟

تأریخ کشته شدن گرگین خان

    • گرگین خان (جورج یازدهم)، والی گرجی تبار صفوی در قندهار، در ۲۱ اپریل ۱۷۰۹ تقویم مشترک کشته شد (سر جان ملکم، تأریخ ایران (The History of  این کتاب در سال 1815ت.م در لندن چاپ شد) .

نحوه کشته شدن او دقیقاً مطابق با نقشه ئی بود که میرویس خان چیده بود. در آن روز، اکثر نیروهای گرجی تحت فرماندهی برادرزاده گرگین خان، الکساندر، برای سرکوب شورشیان از قندهار خارج شده بودند. میرویس خان از این فرصت استفاده کرده و گرگین خان را به یک ضیافت در اقامتگاه شخصی خود در کوکران، در حومه قندهار، دعوت کرد. در همین ضیافت بود که میرویس خان و یارانش، گرگین خان را به قتل رساندند.

نقش میرویس خان در این واقعه

نقش میرویس خان در این پیروزی، فراتر از یک اقدام نظامی ساده بود و او را بعنوان یک رهبری مدبر و هوشمند نشان میدهد:

• رهبری مدبرانه: میرویس خان از نارضایتی عمیق قبایل افغان از ظلم و تعدیات والی گرجی، از جمله مالیاتهای سنگین، مصادره اموال، و توهین به مقدسات مذهبی استفاده کرد. او با درایت، این خشم پراکنده را به یک اراده جمعی برای قیام تبدیل کرد.
• دیپلماسی و فریب هوشمندانه: او در ابتدا با تظاهر به وفاداری، اعتماد گرگین خان را جلب کرد. سفر او به اصفهان و مکه نیز بخشی از همین راهبرد بود تا ضمن ارزیابی اوضاع، فتوای شرعی لازم برای مشروعیت بخشیدن به قیام را کسب کند.
• استفاده از فرصت طلائی: میرویس خان با آگاهی کامل از تحرکات نظامی دشمن، دقیقاً لحظه ئی را برای شورش انتخاب کرد که قشلۀ دشمن در ضعیفترین حالت ممکن بود.
• معمار یک دولت نوپا: پس از پیروزی، میرویس خان به ساده گی به یک شورشگر محلی تبدیل نشد، بلکه حکومت مستقلی را در قندهار بنیان نهاد و بنیانگذار دودمان هوتکیان گردید.
• 
  

  اهمیت قیام میرویس خان در تأریخ سیاسی منطقه

اهمیت این قیام را میتوان به شرح زیر خلاصه کرد

• پایان سلطه ۲۰۰ ساله صفویان: این قیام بطور عملی به سلطه طولانی مدت امپراتوری صفوی بر قندهار و مناطق اطراف آن پایان داد و برای اولینبار در دوره معاصر، یک دولت مستقل بومی را در این منطقه ایجاد کرد.
• نقطه عطفی در فروپاشی صفویان: این رویداد، نقطه شروعی برای زوال نهائی امپراتوری صفوی بود. پیروزی میرویس خان، الهام بخش دیگر شورشها شد و در نهایت، پسرش محمود هوتکی در سال ۱۷۲۲ تقویم مشترک، اصفهان، پایتخت صفویان را فتح کرد.
• بنیانگذار هویت ملی نوین افغانستان: میرویس خان با اتحاد قبایل و ایجاد یک دولت مستقل، سنگ بنای دولت-ملت مدرن افغانستان را گذاشت. به همین دلیل، او در میان پشتونها بعنوان «میرویس نیکه» (میرویس پدرکلان) شناخته میشود و او را یکی از پدران بنیانگذار افغانستان امروزی میدانند.
•    ایجاد یک مدل حکومتی: او نشان داد که میتوان بر پایه مشورت (جرگه)، میثاق ملی و مشروعیت حقوقی یک نظام سیاسی پایدار ایجاد کرد، نه صرفاً بر اساس زور.

در یک کلام، قیام میرویس خان هوتک در ۲۱ اپریل ۱۷۰۹، یک رویداد تعیین کننده در تأریخ منطقه بود که نه تنها به سلطه یک امپراتوری قدرتمند پایان داد، بلکه مسیر تأریخ را برای شکلگیری یک هویت و دولت جدید در قلب آسیا هموار ساخت.

پیروزی قیام ۲۱ اپریل ۱۷۰۹ تقویم مشترک میرویس خان، تنها پایان اشغال گرجیها نبود، بلکه آغاز تولد یک نهاد حقوقی جدید در نقشه سیاسی منطقه بود. میرویس خان با درکی فراتر از زمانه خود، بلافاصله اقدامات زیر را برای تثبیت حاکمیت ملی انجام داد:

۱. تأسیس نظام امارت ملی (National Emirate)

او از پذیرش لقب «شاه» در ابتدا خودداری کرد تا بر جنبه مردمی و انتخابی بودن حاکمیت خود تأکید کند. این اقدام، دولت او را از سلطنتهای مطلقه صفوی و مغولی متمایز کرد و پیوند میان دولت و ملت (قبایل) را مستحکم ساخت. اما بعد از مطمئن شدن از این موضوع سکه بنام خود ضرب زد و اعلان پادشاهی کرد که جان ملکم دیپلومات انگلیسی آنرا در کتاب خود تائید کرده است.

۲. دیپلماسی فعال با قدرتهای منطقه ئی

میرویس خان بلافاصله مکاتباتی را با امپراتوری مغولی هند (دولت دهلی) آغاز کرد. او با تکیه بر سوابق تأریخی پشتونها در هند (لودیها و سوریها)، تلاش کرد تا قندهار را بعنوان یک «دولت حایل» (Buffer State) مستقل و متحدِ دهلی معرفی کند تا از فشار نظامی صفویان بکاهد.

۳. مشروعیت حقوقی و مذهبی

استفاده از فتوای مکه در سطح بین المللی، پاسخی محکم به ادعاهای دربار اصفهان بود. این اقدام نشان داد که حاکمیت هوتکی بر پایه «حق تعیین سرنوشت» و دفاع از ارزشهای دینی بنا شده است، نه شورش غیرقانونی.

۴. ضرب سکه و استقلال اقتصادی

او با الگوبرداری از «روپیه شیرشاهی»، تلاش کرد تا نظام پولی مستقلی را پیریزی کند. ضرب سکه در آن زمان، مهمترین نشانه حقوقی استقلال یک دولت در نظام بین الملل بشمار میرفت. متعاقبا شاه اشرف هوتکی در اصفهان سکهٔ طلای اشرفی را معرفی نمود که تا امروز این سکه های طلا به همین نام "اشرفی" در ایران معروف اند.

پشتونها تجربه حکمرانی در هند (لودیها و سوریها) را در حافظه تأریخی خود داشتند. میرویس خان از این «میراث جهانداری» برای ایجاد وفاق استفاده کرد. اقوام دیگر در آن مقطع فاقد یک رهبری سیاسی واحد بودند که بتواند فراتر از دفاع محلی، طرحی برای «تأسیس دولت» ارائه دهد.

پشتونها در منطقه ما یک «توده جمعیتی پیوسته» (Contiguous Population) را تشکیل میدادند که تا امروز پا برجاست. برخلاف سایر اقوام که ممکن بود در واحات (Oases) یا شهرهای محصور و جدا از هم زنده گی کنند، پشتونها در سراسر این مسیر جغرافیائی حضور داشتند.

این پیوستگی به میرویس خان اجازه داد تا یک «شبکه ارتباطی قبیله ئی» ایجاد کند که از قندهار تا مناطق قبایلی هم مرز با هند گسترش داشت. این یعنی قیام میتوانست از یک نقطه شروع شود و به سرعت در یک پهنه وسیع انسانی تکثیر یابد.

اشاره به نکته جمعیتی تحلیلهای فوق را از یک نگاه صرفاً سیاسی به یک تحلیل «ژئوپولیتیک و دموگرافیک» ارتقا میدهد. این نشان میدهد که میرویس خان با درک درست از «قدرت عدد و نفوس»، توانست انرژی نهفته در این توده انسانی را در مسیر استقلال ملی هدایت کند.

میرویس خان نه بعنوان یک رهبر قومی، بلکه بعنوان تنها رهبرِ دارای «ابزار قدرت» و «مشروعیت مذهبی» توانست خلأ قدرت را پر کند و دولتی بسازد که در نهایت چتر حمایتی برای تمام اقوام منطقه گردید.

نقش میرویس خان و نقش شاه امان الله خان در تأریخ افغانستان

این پندار که تجلیل از میرویس خان هوتک، نقش شاه امان الله خان را کمرنگ میکند، درست نیست. این دو شخصیت، هر کدام در جایگاه خود، نقشی بینظیر و مکمل در تأریخ افغانستان ایفا کرده اند. یکی نماد «آغاز» هویت ملی و دیگری نماد «تثبیت» آن در عرصهٔ بین المللی است.

برای روشن تر شدن موضوع، بهتر است نقش هر یک را جداگانه بررسی کنیم:

 میرویس خان هوتک: معمارِ استقلالِ سرزمین

میرویس خان هوتک (نیکه) را باید بنیانگذارِ نخستین دولتِ مستقلِ بومی در جغرافیای امروز افغانستان دانست.

• دستآورد تأریخی: او در سال ۱۷۰۹ تقویم مشترک با رهبری یک قیام موفق، به بیش از دو قرن سلطهٔ امپراتوری صفوی بر قندهار پایان داد و یک حکومت مستقل را پایه گذاری کرد.
•    اهمیت نمادین: به دلیل این نقش بنیادین، او در میان مردم به «میرویس نیکه» (میرویس پدرکلان) و «پدربزرگ ملت» (Grandfather of the Nation) شهرت یافته است. در واقع، او سنگبنای هویت سیاسی مستقل افغانان را گذاشت.
• 
  

  شاه امان الله خان: معمارِ استقلالِ بین المللی

نقش شاه امان الله خان در جایگاهی دیگر، اما به همان اندازه حیاتی است. اگر میرویس خان «میهن» را ساخت، امان الله خان «حاکمیتِ» آن میهن را در سطح جهان برسمیت شناختاند.

•  دستآورد تأریخی: مهمترین اقدام او، برسمیت شناسی یا تسجیل استقلال کامل افغانستان در امور داخلی و امور خارجی توسط وزیر خارجه بریتانیا در هشتم آگست در سال ۱۹۱۹ تقویم مشترک در معاهدهٔ راولپندی است. این پیروزی دیپلماتیک و نظامی، افغانستان را بعنوان یک کشور کاملاًً مستقل در جامعهٔ جهانی تثبیت کرد.
• اهمیت نمادین: او بعنوان «غازی» (جنگجوی پیروز در راه اسلام) و یک پادشاه مدرنیست شناخته میشود که اصلاحات گسترده ئی را برای پیشرفت کشور آغاز کرد.
• 
  

  نتیجه گیری: دو حلقه از یک زنجیر

به عبارت ساده تر، میرویس خان هوتک و شاه امان الله خان، هر کدام یک فصل از کتاب استقلال افغانستان را رقم زده اند؛ فصل اولی با عنوان «تولد یک ملت» و فصل دومی با عنوان «بلوغ یک دولت».

تجلیل از یکی، هرگز بمعنای نادیده گرفتن دیگری نیست. تأریخ افغانستان سرشار از شخصیتهای بزرگی است که هرکدام در مقطع خود، نقشی سرنوشت ساز ایفا کرده اند. بزرگداشت میرویس خان، یادآور ریشه های استقلال است و بزرگداشت امان الله خان، پاسداشت تثبیت و تحکیم آن استقلال. هردو، برای درک درست از هویت ملی ما، ضروری و مکمِل یکدیگر اند.

منابع:

    • سر جان ملکم، تأریخ ایران (The History of Persia):

        ◦ توضیح: این کتاب که در سال ۱۸۱۵ در لندن منتشر شده، یکی از معتبرترین و جامع ترین تواریخ نوشته شده به زبان انگلیسی دربارهٔ ایران است. سر جان ملکم، دیپلمات و تأریخ نگار بریتانیائی، در این اثر به وقایع قندهار و نقش میرویس خان پرداخته است. منبع اصلی او برای این وقایع، گزارشهای یوناسهانوی، بازرگانی است که معاصر میرویس خان بوده است.

        ◦ ارجاع دقیق: The History of Persia, from the Most Early Period to the Present Time, چاپ لندن، ۱۸۱۵م، جلد اول، صفحه ۶۰۶.

    • یوناسهانوی، سفری به سواحل بحر خزر (An Historical Account of the British Trade Over the Caspian Sea):

        ◦ توضیح: این کتاب که در سال ۱۷۵۳ منتشر شده، روایتهای دست اولی از منطقه و وقایع آن دوران ارائه میدهد. هانوی خود در زمان وقوع قیام در منطقه بوده و گزارشهای او دربارهٔ میرویس خان و ضرب سکه، جزو دست اول ترین منابع غربی محسوب میشود.

    • پدر جوداس تادئوس کراسینسکی، تأریخ انقلابات اخیر ایران (The History of the late Revolutions of Persia):

        ◦ توضیح: کراسینسکی یک کشیش یسوعی لهستانی بود که در جریان سقوط اصفهان در سال ۱۷۲۲ تقویم مشترک در آن شهر حضور داشت. گزارش او از رویدادها، جزئیات ارزشمندی را ارائه میدهد.

 منابع معتبر تأریخی و پژوهشی مدرن

این دسته شامل کتابها و مقالاتی است که توسط تأریخ نگاران برجستهٔ معاصر نوشته شده اند.

    • لارنس لاکهارت، سقوط سلسلهٔ صفوی (The Fall of the Safavi Dynasty):

        ◦ توضیح: این کتاب (چاپ ۱۹۵۸) یکی از دقیق ترین و جامع ترین پژوهشهای مدرن دربارهٔ علل و نتایج سقوط صفویان است و به طور مفصل به نقش هوتکیان و قیام میرویس خان پرداخته است.

    • جورج بروس مالیسون، تأریخ افغانستان (History of Afghanistan):

        ◦ توضیح: این کتاب که در سال ۱۸۷۸ منتشر شده، به عنوان یکی از نخستین تواریخ جامع غربی دربارهٔ افغانستان شناخته میشود. مالیسون در این اثر، میرویس خان را با عنوان «واشنگتن افغانستان» میستاید.

    • میر غلام محمد غبار، افغانستان در مسیر تأریخ:

        ◦ توضیح: این کتاب یکی از مهمترین و جامع ترین منابع تأریخی به زبان فارسی دربارهٔ تأریخ افغانستان است و به تحلیل دقیق ساختارهای سیاسی و اجتماعی دوران هوتکیان میپردازد.

 دانشنامه ها و دایرة المعارفهای معتبر

    • دانشنامهٔ ایرانیکا (Encyclopædia Iranica):

        ◦ توضیح: این دانشنامه یکی از معتبرترین منابع علمی دربارهٔ تأریخ و فرهنگ ایران و سرزمینهای همجوار است. مدخلهای تخصصی آن دربارهٔ «میرویس خان هوتک»، «دودمان هوتکیان» و «صفویان» از منابع کلیدی برای پژوهش استند.

    • ویکیپدیای فارسی و انگلیسی:

        ◦ توضیح: مدخلهای مرتبط با «شورش هوتکیان» و «میرویس خان هوتک» در این دانشنامه ها، با استناد به منابع معتبر علمی، به تفصیل به این وقایع پرداخته اند.

        ◦ شواهد: در ویکیپدیای فارسی به صراحت به قیام در تأریخ ۲۱ آوریل ۱۷۰۹ اشاره شده است و در ویکیپدیای انگلیسی نیز این تأریخ بعنوان روز وقوع شورش ثبت شده است.

نام افغانستان توسط فارسیوانها به مناطق  پشتوننشین شرق و جنوب کابل اطلاق میشد طوریکه در کتاب تأریخ هرات سیف هروی(1341ت.م) در زمان حاکمیت آل کریت در وقت فرزندان چنگیزخان آمده است. این نام به تدریج، از زمان پادشاهی تیمورشاه تا ختم پادشاهی زمانشاه نظر به هویت دولت درانی بر تمام قلمرو افغانستان امروزی عام شد ( جورج سفرنامه از بنگال تا لندن از طریق افغانستان، فورستر 1782تقویم مشترک ) همچنانکه در نامه های وزیر اعظمان زمانشاه و شاه قاجاری در زمان حمله ایرانیها به هرات (1797 تقویم مشترک) درج شده اند (صدیق فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخیر)...

محمود محمود، نویسنده کتاب ارزشمند «تأریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن نوزدهم تقویم مشترک» نیز در بخشهای مختلف از اسمهای «دولت افغانستان» و «امراء افغانستان» استفاده کرده و آنها را در کنار دولت ایران بعنوان طرفهای یک مناقشه یا مذاکره مطرح میسازد. برای مثال، او در توضیح پیشینهٔ اختلافات به معاهدات قبلی اشاره میکند که در آنها از «اختلافات بین ایران و افغانستان» سخن رفته است. کتاب محمود محمود عمدتاً به شرح لشکرکشی محمدشاه قاجار به هرات در سال ۱۲۵۳ هجری قمری (۱۸۳۷-۱۸۳۸ تقویم مشترک) و محاصرهٔ ده ماههٔ این شهر میپردازد. در این مقطع زمانی است که اشاره به دولت افغانستان در مکاتبات و منشورهای سیاسی رواج بیشتری پیدا میکند. در منشور صادره از سوی محمدشاه قاجار در زمان بازگشت از محاصرهٔ هرات، به دولت و کشور افغانستان اشاره شده است. این امر نشان میدهد که در ادبیات سیاسی و دیپلماتیک آن دوران، «افغانستان» بعنوان یک نهاد سیاسی و جغرافیائی مشخص و جدا از ایران شناخته میشد.

فراموش نکنیم که در زمان این محاصره سفیر روسیه در تهران و سفیر انگلیس در تهران در کنار شاه قاجاری در اطراف هرات موجود بودند و قوای ایرانی توسط این دو کشور مجهز به توپخانه سنگین شده بود. در هنگامیکه مبرهن شد ایرانیها بعد از ده ماه محاصره قادر به گرفته هرات نیستند و برای جلوگیری از بدنامی شاه تازه به تخت نشسته، سر جان مکنیل سفیر انگلیس به او مشوره داد که به بهانه آمدن کشتیهای انگلیسی به جزیره خارک در خلیچ فارس از این محاصره ده ماهه، که با شکست مفتضحانه مواجه شده بود، صرفنظر کند و به تهران باز گردد (سرجان مکنیل، پیشرفتهای روسیه در شرق 1838 تقویم مشترک). محمد شاه قاجار این توصیه را پذیرفت و از محاصره دست کشید و دلیل دست کشیدن را نیز آمدن کشتیهای انگلیسی به جزیره خارک اعلان کرد. 

انگلیسها به ارتباط نفت خوزستان با ایران قراردادهای دوستی و منافع مشترک زیاد داشتند. بیدلیل نیست که بعد از این شکست خوردن ایرانیها بدست افغانان، دولت هند برتانوی بالای افغانستان حمله میکند و جنگ اول افغان و انگلیس آغاز میشود (1837-1842تقویم مشترک). میتوان چنین نتیجه گرفت که حمله ایرانیها بالای هرات با دولت هند برطانوی هماهنگ شده بود تا دولت افغانستان ضعیف گردد. اما نتیجه لشکر کشی انگلیس در افغانستان به فاجعهٔ بزرگ برای انگلیسها تمام شد و از لشکر عظیم انگلیس تنها یک نفر بنام داکتر برایدن جان سالم بدر برد و همه نابود میشوند که سبب سکتهٔ قلبی وایسرای هند برطانوی گردید

بر گردیم بر سر مسألهٔ خراسان که از نظر تأریخی یک منطقه جغرافیائی یا ولایت در قلمروهای حاکمیت ساسانیان، اعراب، سامانیان، غزنویان، غوریان و تیموریان بود که مرکز آن در زمان حکام عرب شهر مرو، در زمان تیموریان شهر هرات بود. در زمان قاجاریان ایالت شرقی خراسان ایران شامل مشهد و نیشاپور بود و بسیار کوشیدند تا هرات را که در خراسان افغانی واقع است نیز به قلمرو خود اضافه کنند مگر نظر به مقاومت مردم هرات و شاهزاده کامران والی افغان آن شکست خوردند. 

بنابرآن نتیجه میگیریم که خراسان هرگز نام یک کشور مستقل نبوده است تا به افغانستان تبدیل شود زیرا از قلمروهای افغانستان امروزی تنها شهرهای هرات و بلخ شامل خراسان بود. در زمان صفویها در حالیکه خراسان منطقه جغرافیائی بود اما کدام ولایت تقسیمات اداری آنها نبود. در عوض هرات یک بیلگربیگی صفویان محسوب میشد. 

در زمان امپراتوری درانی تنها مشهد و نیشاپور شامل تقسیمات ملکی بنام خراسان وجود داشت که شاهرخ نواسهٔ نادر افشار از طرف احمد شاه ابدالی بعنوان والی خراسان مقرر گردیده بود. امروز هم در ایران مناطق شرقی این کشور از سرحد ترکمنستان تا ایالت سیستان و بلوچستان که همسرحد افغانستان است بنامهای خراسان رضوی (مشهد)، خراسان شمالی (بجنورد) و خراسان جنوبی (بیرجند) یاد میگردند. بنابرآن از جمله ۳۴ ولایت افغانستان امروزی تنها ۴ ولایت ( بلخ، جوزجان، فاریاب، بادغیس و هرات) شامل حوزه جغرافیائی تأریخی خراسان اند طوریکه در نقشه سرخ رنگ دایرة المعارف بریتانیکا نشان داده شده است.

تفصیل خراسان را در این کتاب که توسط امازون نشر شده بخوانید:

https://www.amazon.com.au/dp/B0GF6GQVHC?ref=yb_qv_ov_kndl_dp_rw