طبق ماده شانزدهم قانون اساسی سال ۲۰۰۴ افغانستان، زبانهای پشتو و دری زبانهای رسمی دولت شناخته شده اند و در کنار آن، سایر زبانها (مانند ازبکی، ترکمنی، بلوچی، پشه یی، نورستانی، پامیری و قرغزی) در مناطقی که اکثریت مردم به آنها تکلم میکنند، بعنوان زبان سوم رسمی (برای اداره و آموزش ابتدائی) جایگاه قانونی داشتند. اما از نظر حقوقی و اصطلاحشناسی قانون اساسی، تفکیک روشنی میان «زبان رسمی» و عنوان «زبان ملی» وجود داشت:

۱. جایگاه اصطلاح «زبان ملی» در قانون اساسی ۲۰۰۴

در متن قانون اساسی سال ۲۰۰۴ از اصطلاح «زبانهای رسمی» و «سایر زبانهای کشور» استفاده کرده است. با این حال، 

از نظر ادبی، فرهنگی و حقوق عمومی، تمام زبانهای بومی و رایج در یک کشور که بخشی از هویت تأریخی و فرهنگی ملت استند، در مفهوم عام زبانهای ملی محسوب میشوند.

۲. دیدگاه حقوقی و ساختاری قانون اساسی

زبانهای رسمی (پشتو و دری): زبانهای استند که تمام مکاتبات رسمی دولت، فرمانها، نشرات دولتی، قانون گذاری و کابینه منحصراً یا به دو زبان پشتو و دری در آنها جریان دارد.

زبانهای منطقه ئی / سوم (ازبکی، ترکمنی و غیره): قانون اساسی به آنها حق داده است که در حوزه های محلی و مناطق سکونت گویشورانشان، بعنوان زبان تدریس در مکاتب ابتدائی و زبان نشر مطبوعات و رسانه های محلی استفاده شوند. همچنین در مناطق یادشده، این زبانها در کنار پشتو و دری بعنوان زبان رسمی سوم برای ادارات دولتی و شوراهای محلی اعتبار داشتند.

نتیجه گیری

اگر منظور از «زبان ملی»، زبانهای باشد که هویت فرهنگی و تأریخی اتباع یک کشور را بازتاب میدهند و ریشه در تأریخ و جغرافیا دارند، بله؛ تمامی زبانهای نام برده (پشتو، دری، ازبکی، ترکمنی، بلوچی، پشه یی، نورستانی، پامیری و قرغزی) بخش تفکیک ناپذیری از میراث فرهنگی و زبانی افغانستان و در نتیجه زبانهای ملی کشور بشمار میروند. اشاره به زبان ملی پشتو در قانون اساسی سال ۲۰۰۴ نیز از همین جا منشأ میگیرد.

اما از منظر صلاحیتهای اداری و حکومتی در سطح سراسری، فقط پشتو و دری بعنوان زبانهای رسمی سراسری شناخته میشدند و سایر زبانها دارای جایگاه رسمی محلی و منطقه ئی بودند.

۱. ریشه های تأریخی اصطلاح «زبان ملی»:

در قوانین اساسی پیشین افغانستان (مانند قانون اساسی سال ۱۳۴۳/۱۹۶۴)، صراحتاً زبان پشتو علاوه بر زبان رسمی، بعنوان «زبان ملی» نیز شناخته شده بود. در قانون اساسی ۲۰۰۴، طراحان قانون برای جلوگیری از تنشهای سیاسی و قومی، تلاش کردند تا میان زبانهای مختلف تعادل ایجاد کنند و به همین دلیل اصطلاح کلی «زبانهای رسمی» را برای پشتو و دری بکار بردند و سایر زبانها را نیز در حوزه محلی برسمیت شناختند. با این حال، عبارت مربوط به حفظ «مصطلحات علمی و اداری ملی» در واقع نوعی تداوم و بازتاب دهنده همان جایگاه تأریخی و سنت اداری بود که بیشتر بر محور زبان پشتو (بعنوان منبع اصلی تولید مصطلحات نوین اداری و نظامی در ساختار دولتهای سنتی افغانستان) استوار بود.