ادامۀ بخش يکم:

تتبع ونگارش : صديق وفا

پيوست به گذشته: دورۀغزنويان
" درباريان بزرگ مخصوصاً ندما ،شعرا ،اطباء ودبيران همه رجال فاضل ميبودند واز ادبيات دری وعربی،انشاء وترسل تأريخ واخبار، قرآن وتفسير،حديث وفقه سر رشته ميداشتند.شهزاده گان واشراف زاده گان درباری به علاوه معلومات نظری در ورزش وشکار چوگان بازی (واژهٔ «چوگان» از ترکیب دو بخش «چو» به معنای «چوب» و «گان» به معنای «ابزار» یا «وسیله» تشکیل شده است.، اين بازی اکنون شهرت جهانی دارد وبه نام Polo ياد ميشود)وتير اندازی نيز ورزيده ميبودند."(1)
مدیریت و نظام اداری در دوره غزنویان (سال‌های 922 تا 1161 (ت.م ) بر پایه تداوم ساختار دیوان‌سالاری سامانیان و تلفیق آن با قدرت نظامی و سنت‌های قبیله يی ترکان استوار بود.
" مصارف دربار مجلل غزنه بسيار گزاف بود وبرای تهيه خوراکه باب دربار، ادارۀ بزرگی به نام " توليت سفره" شاهی وجود داشت.دربار شاهی بسيار مجلل وپر طمطراق بود، تشريفات وآداب معين داشت، در ايام رسمی شاه بالای صفۀ بزرگ بزرگ ومرتفعی روی تخت مينشست وچندين صد نفر غلام مخصوص مسلح ومرصع با کمبر بند زری و سيمی وکلاه دوشاخ ، دورا دور صفه صف می بستند.
پايان تخت وروی صفه شهزاده ها وصدراعظم وسپهسالار می نشستند، خارج صفه يک عده مامورين بزرگ دربار ودولت درجا های معين نشسته ويکعده ديگر درجا هايی معين ايستاده ميماندند، پردۀ سلطنتی در دروازۀ دربار بر افراشته می شد و گارد چند هزارنفره غلامان، درخارج دروازه دربار صف می کشيدند."(2) 

در ساختار حکومتی غزنویان، شکاف و در عین حال همکاری مهمی میان دو بخش وجود داشت

- درگاه (بخش نظامی و درباری): در اختیار فرمانروایان ترک‌تبار غزنوی بود که به جنگ، کشورگشایی، جهاد و زنده گی رزمی علاقه داشتند. رهبری این بخش با سلطان بود

- دیوان (اداری و کشوری): اداره امور سرزمین‌ها، مالیات و نامه‌نگاری‌ها کاملاً به دست دیوان‌سالاران سپرده شده بود که میراث‌دار سنت‌های اداری باستان بودند.

سیستم اداری غزنویان متمرکز بر دیوان‌های مختلف بود که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

- دیوان وزارت: در رأس کل تشکیلات اداری، وزیر (معروف به خواجه بزرگ) قرار داشت. وزیر اداره‌کننده کل کشور، مشاور سلطان و رابط میان درگاه و مردم بود. این پست بسیار پرخطر بود و وزرای بزرگی مانند «حسنک وزیر» گاه به غضب سلطان دچار می‌شدند.

- دیوان استیفاء: مسئولیت امور مالی، مالیات‌ها، عواید کشور، پرداخت حقوق لشکریان و حسابرسی را بر عهده داشت. در رأس آن «مستوفی» قرار داشت.

- دیوان رسالت (یا انشا): مسئول نامه‌نگاری‌های رسمی، تنظیم فرامین سلطنتی و مکاتبات با دربارهای دیگر بود. دبیران این دیوان از برجسته‌ترین ادیبان عصر خود (مانند ابوالفضل بیهقی) بودند که نثر دری و عربی را به اوج کمال رسانيد.
- دیوان اشراف (بازرسی و امنیت): وظیفه نظارت بر کارگزاران، جمع‌آوری اخبار، و نوعی سیستم اطلاعاتی و جاسوسی برای کنترول کارگزاران دولتی و ممانعت از تخلفات مالی و سیاسی را بر عهده داشت

- دیوان عرض: مسئول سازماندهی، بازرسی، تجهیز و پرداخت مواجب سپاهیان بود.

ویژه گی‌های کلیدی مدیریت غزنوی ها

- تمرکزگرایی شدید: سلطان محمود و جانشینانش شخصاً نظارت دقیقی بر کار وزرا و دیوانیان اعمال می‌کردند تا از فساد یا سرکشی جلوگیری شود.

- استفاده از سیستم برید (چاپار): برای ایجاد ارتباط سریع میان پایتخت (غزنی) و ولایات وسیع (و شبه‌قاره هند)، از شبکه گسترده نامه‌رسانی و خبرچینی استفاده می‌شد.

- غلبه زبان دری: باوجود ترک‌تبار بودن خاندان حاکم، زبان رسمی دیوان، کتابت و ادبیات در دستگاه اداری غزنویان «دری» بود و فرهنگ اسلامی به طور کامل بر دیوان‌سالاری سایه افگنده بود.
 تشريفات  سوقيات در دولتهای غزنوی:
" درسوقيات عسکری شاه شخصاً سپاه اعزامی را از بالای يک بلندی معاينه مينمود، آنگاه افسر اعزامی پياده به حضور شاه رسيده به خاک می افتاد وزمين بوسه ميداد، به امر شاه بيرق او را ازخاک بر می داشتند تا رکاب شاه می بوسيد.وسوار می شد وبا سپاه مارش مينمود.( 3)
تشريفات عزا داری غزنويان:
درمراسم عزا داری رجال بزرگ مثلاً سلطان محمود ويا خليفۀ عباسی القادر با الله تمام مامورين دولت با قبا  وردا ودستار همه به رنگ سفيد شرکت می کردند، بازار ها ودواير مسدود ومردم دسته دسته آمده فاتحه ميدادند وعودت ميکردند.اين مراسم سه روز درجوامع بزرگ عملی می شد. (4)
تشريفات ديپلوماتيک غزنوی ها:
پذيرايی سفيران خارجی هم هم بسيار مجل بود.هيئت سفرا درتمام راههای قلمرو کشور استقبال می شدند ومهمان دولت بودند.همين که نزديک پايتخت می رسيدند، نامۀ شاه متبوع سفير به طور خفيه خواسته شده ، ترجمه ومسترد ميشد. در ورود سفير به نزديک شهر از طرف دونفر نديم شاه که زبان سفير را ميدانستند وسه حاجب ( دربان) پادشاه، ده نفر افسر ويک هزار سواره نظام استقبال می شدند.بازار ها تا اقامتگاه سفير از طرف رئيس شهرداری با خوازه ها وپرده های قيمتی تزئين ميگرديد.
هنگام عبور سفير از بازار ها، مسکوکات نقره يی آميخته با شکر از طرف مردم بالای موکب سفير نثار ميشد. بعد از سه روز استراحت سفير به دربار شاه احضار وپذيرفته می شد، برای استقبال از سفير  درخارج محوطه دربار پيلان جنگی وقشون سواره صف می کشيدند.مراسم احترام با غريو کرنا وکوس به عمل می آمد.در درون محوطۀ دربار دوسه هزار گارد غلامان وافسران ومامورين دولت دو طرفه ايستاده وسفير ازبين آنها عبور و وارد تالار دربار ميگرديد.در داخل دربار تمام وزيران وجنرالان وحضار به پاخاسته وتنها شاه بالای صفۀ روی تخت وصدراعظم نزديک تخت نشسته ميبود . سفير را آورده دور تر از تخت ايستاده ميکردند، او تعظيم غرايی مينمود وشاه فقط با يک جملۀ مختصر احوال سلامتی شاه متبوع می پرسيد.سفير بعد ازدادن جواب تا نزديک تخت پيش رفته ونامۀ پادشاه خودش را درخريطۀ ديبا به پادشاه تقديم وخود به جای سابق عودت ميکرد. شاه نامه راگرفته به وزير ديوان رسايل ( منشی) اشاره ميکرد تا آمده نامه را ميگرفت ودور تر می ايستاد با آواز بلند اصل آنرا با ترجمه آن قرائت ميکرد آنگاه تحايف وهدايای سفير را به حضور شاه می آوردند، سفير عودت ميکرد ودربار در همين جا خاتمه می يافت."(5)
سپس رسم بر آن بود که تحفه ها وهدايايی بخصوص از توليدات وطنی به سفير داده می شد.
با اختصار بايد گفت:
دورۀ غزنوی ها عهد توسعه وانکشاف تشکيلات، دفترداری وتشريفات درباری وبيروکراتيک افغانستان بود. که ماليات را برملت سنگين می ساخت.
در دوره غزنوی ها برده داری رونق داشت، لذا ترکيب اجتماعی عبارت بود از: طبقه ممتاز واشراف، عيان وروحانی، ( علويان، قضات علما وفقه ها) ومامورين بزرگ که همه ( خان ها وافسران بزرگ) که همه زمينداران ومالداران بزرگ وداری ثروت سرشار بودند.اينان داری امتيازات سياسی واقتصادی بودند واداره حکومت را نيز بدست داشتند. طبقۀ دوم ( اهل علم وهنر ،صنعت وپيشه ور وتاجر)، طبقۀ سوم دهقان وزارع بودند.طبقۀ دوم وسوم ماليه می پرداختند، اما هنگام جنگها، تنها طبقه سوم مسلح ميشد وخدمت عسکری را انجام می داد.
" غزنوی ها با لشکر کشی ها وفتوحات حدود جغرافيايی افغانستان از شمال به جنوب (دريای آمو " جيحون" تا سند)، درغرب الی شهر قزوين ايران، درشرق الی دريای ستليج هند، شمال ازخوارزم الی بحيره عرب درجنوب وسعت دادند." (6)
سلطان محمود غزنوی فرزند سبکتگين قوی ترين پادشاه سلسلۀ غزنويان بر علاوه رشادت نظامی، به علم وفرهنگ، تجارت وصنعت ، آبياری وزراعت توجه زياد داشت.
او زبان دری را زبان رسمی ودولتی وجانشين زبان های محلی وعربی ساخت.
" خدمات شايان او نامبرده را درجملۀ سه نفر بزرگترين زمامداران وقت افغانستان( کنشکای کبير، سلطان محمود غزنوی واحمد شاه بابای کبير) شامل می سازد"(7)
ادامه دارد...

__________________________________

منابع وماخذ:
1) مير غلام محمد غبار ( افغانستان درمسير تأريخ ) صفحۀ 122
2) //      //             //        //               //           ص.     122
3)  //      //             //        //               //          ص.    123
4) همانجا
5) همانجا
6) جنرال پاڅون اطلس تأريخی افغانستان صفحه 19‌
7) همانجا