آریانا- خراسان- افغانستان

مدخل موضوع:

 افغانستان کشوریست در قارۀ آسیا که از لحاظ قدامت تأریخی،یکی ازکهن ترین کشورهای جهان بشمار میرود،آثار باستانی بدست آمده از بعضی نقاط افغانستان( قره کمره، بامیان،آق کپرک و مندیکگ)نشان میدهد که حدود بیست هزار سال قبل از تقویم مشترک جامعه بشری سیر تکامل خود را در این سرزمین پیموده است.

تأریخ مدون افغانستان پنجهزار سال را نشان میدهد، اما نظر به مطالعات تازه در کتاب " افغانستان در عهد قدیم" نوشته رسول باوری در سال ۱۹۹۰ و به استناد کتاب " تأریخ قدیم افغانستان" که در سال ۱۹۵۱ توسط احمد علی کهزاد نگاشته شده به نقل و فشرده از بخش افغانستان شناسی دانشنامه آریانا که به همت مهدی زاده کابلی تدوین شده میتوان نوشت:

" بدون شک نباید افغانستان را خاستگاه انسان اولیه دانست، اما حد اقل میتوان آنرا یکی ازنواحی که درادواربسیارکهن،انسان درآن میزیسته است، به شمار آورد.

آثارزیادی از سکونتهای بسیار قدیمی انسان در این سرزمین مثلاًًًًًً: در دشت ناورولایت غزنی موجود است که برای اثبات این که انسان پارینه سنگی دربسیاری از بخشهائی این خطه زنده گی میکرد، کافی استند . چنانچه در این کشور باستانی به تائید کانکوفسکی دانشمند وباستانشناس شوروی وق در سال 1982 درکتاب" تأریخ افغانستان"از ۱۰۰ هزار الی ۲۰۰ هزار سال پیش آثار حیات انسان اولیه وابزار زنده گی آنها یافت شده است."

نظر به کاوشهای باستانشناسی از مندیگک کندهار و لشکرگاه هلمند و آزمایش کاربنی مجسمه های بدست آمده،بخصوص پیکرهٔ هیکل زیبای زنان که برخی مویهای آرایش شده و نگاه پُٰر اثر دارند، حد اقل قدامت ۴۰۰۰ سال پیش از عیسای مسیح را نشان میدهد(۱) .

 این کاوش  موقعیت جیوپولیتیک و جیواستراتیژیک افغانستان را با داشتن قدامت تأریخی بیش از ۶ هزارساله در ردیف دومین کانون تمدن جهانی بعد از بین النهرین(۲)و سرزمین کلده قرار داده است. 

افغانستان یک کشور باستانی است، مسکون شدن انسان در این سرزمین از قدیم و زمانی است که تأریخ به ضبط حوادث قادر نبوده است.

در نتیجه رشد جامعه و لزوم ایجاد دستگاه نظم و امنیت عامه اولین دولتها در سرزمین امروزی افغانستان ( آریانای کهن) حدود (۱۵۰۰) سال پیش از میلاد در ( بخدی- باختر و بلخ) به وجود آمد، با خم و پیچها و فراز و نشیبها این سرزمین حدود جغرافیائی مختلف بخود گرفت و حتی بعضاً با معدوم شدن کامل دولتهای مرکزی در طول تأریخ موجود بوده وتا امروز به موجودیت خود ادامه میدهد.

کرونولوژی (۴): 

به استناد " اطلس تأریخی افغانستان" از کارهای ماندگار دوست دیرینم جنرال عتیق الله پاڅون این  کرنولوژی را به اضافات و حاشیه ها، تتبع سایر منابع آغاز و ادامه میدهیم:

• - سرزمین ما ( آریانا- خراسان و افغانستان) از ۹ الی ۲۰ هزار سال پیش از میلاد موجود بوده تا دوره حجر، فلزات وم س یا برونز ادامه یافته است.
• - حدود ۴ هزار سال پیش از میلاد مجسمه های مندیکگ نشان میدهد که حیات و هنر در این سرزمین جلایش داشته است. 
• - حدود ۳ هزارسال پیش از میلاد اعمار خانه های رهایشی، زراعت و مالداری، ساختن اسلحه و زیورات و ظروف سفالین ضبط شده است.
• - حدود ۲ هزارسال پیش از تقویم مشترک دولت پیشدادیان توسط دولت سامی بین النهرین و کیانیان توسط آسوریهای بابل سقوط داده شدند.
• - حدود ۷۰۰ سال پیش دولت باختری بلخ به موجودیت خود ادامه داد، اما در قرن 6 تقویم مشترک توسط دولت هخامنشیها سقوط داده میشود.
• - حدود ۵۵۸ قبل ازمیلاد،فیلسوف و متفکر بزرگ حضرت "زرتشت" تبلیغ  و اشاعه دین زردشتی( زرتشتی) را ازشهر باکترا- زاری اسپه (باختر)آغاز مینماید. مجموعه نظریات فلسفی او در کتابی به نام " اوستا"انعکاس مییابد.

پندار نیک، گفتار نیک وکردار نیک خطوط اساسی آموزش او را تشکیل میدهد.

مؤلفین غربی در آثار خود زردشت را متفکر ایرانی معرفی میکنند، این درست نیست،او در شهر باختر ( شمال افغانستان) چشم به جهان کشوده است،فعالیت مذهبی خود را از همانجا آغاز کرده و در همانجا زنده گی و کار کرده و درهمان سرزمین وفات نموده است.

• - 330 قبل از میلاد: سقوط امپراتوری هخامنشی ایران توسط اسکندر مقدونی و اشغال افغانستان توسط قوتهای یونانی.
• - 250 ق.م دیودوت اول والی باخترو سغدیانه انتیوکوش شامی پادشاه سلسله سلیوکهای شام دولت مستقل یونان و باختری را با تشکیلات منظم دولتی در سرزمین کنونی افغانان اساس میگذارد.
• - 175 الی 250 ق.م تکمیل فتوحات یونان و باختری و رساندن کشوربه سرحدات طبعیی آن از حوزه سیحون و جیحون درشمال الی بحیرۀ عرب در جنوب و از دشتهای ایران از غرب الی حوزه گنگا در شرق. 
• - 58 ق.م دولت یونان وباختری توسط فشار قبایل اسکانی از شمال ودولت پارتها ازغرب سقوط داده شد.
• - 97 ق.م ماویس دولت ساکها را دراطراف علاقه کی- پن (هلمند وارغنداب امروزی)اساس میگذارد، ساکها یک شاخه یی از قبایل سیتی میباشد.
• - بعد از سال 5 ق.م آخرین پادشاه سلسله ساکها آزس دوم پایتخت خود را ازارغنداب به پنجاب انتقال داده بود.
• حدود 5 ق.م ونوس اساس دولت مستقل پهلوا را در اطراف سیستان واراکوزیا میگذارد .پهلوا بحیث واحد مستقل ملی از ترکیب اقوام ساک وپارتین به وجود آمده بود.
• - حدود 40 تقویم مشترک امپراتوری بزرگ کوشانیان توسط کجولا کدفیزس دراطراف شهرباختراساس گذاری شد.کوی شانگ یا کوشانیان مانند ساکها یکی از قبایل ِسیتی میباشند که سیتیها به نوبه خود مربوط قوم یوچی (هوچی یا تخاریان بوده اند)مقارن با آغازسلطۀ کوشانیان دراطراف باختر،هنوز بقایای سلسله های یونان وباختری درکابل، کاپیسا،پهلوا ( پارتینها) دراطراف ساکستان واراکوزیا وساکها دراطراف گندهارا ودرۀ های سند حاکمیت داشتند. امپراتوران کوشانی توانستند الی سال 80 تقویم مشترک به موجودیت تمام دولتهای فوق الذکر خاتمه داده، مناطق حاکمیت شان را شامل امپراتوری واحد کوشانیان ساخته ووحدت سیاسی کشور را تأمین نمایند.
• - 27 الی 151 م. کنشکای کبیرپارتیان ایران را مغلوب ،کاشغر،یارکند وُختن را فتح کرد. رشد زراعت، تجارت وتامین امنیت و آسایش مردم وپخش وتوسعه دین بودائی درتمام فلمروخودش، مناطق مفتوحه از کار مهم کنشکا بود که اورا درزمره بزرگترین زمآمداران افغانستان شامل میسازد. امپراتوری کوشانیان در زمان او به عالیترین مدارج قدرت و وسعت خود میرسد.موصوف پایتخت را از شمال هندوکش به جنوب آن انتقال داد، بگرام پایتخت تابستانی وپشاور پایتخت زمستانی قرار میگیرد.
• -حدود 350 م - کیداریا ازاخلاف کوشانیان باختردراثرفشارهونها به جنوب هندوکش کشیده وپنج ایالت جنوب هندوکش کوشانیان را در یک دولت متحد میسازد،پایتخت آنها دراول کاپیسا وبعد کابل بود. این سلسله حدود 400 م. در اثر فشار یفتلها مجبور به فراردر کوههای چترال وگلکیت شده و بعد از سقوط یفتلها دوباره به کابل آمده وحدود 600م. سلطنت کابلشاهان یا رتبیل شاهان را تشکیل دادند.   دیوارهای شیردوازه وآسه مائی شهرکابل در دوره کابل شاهان وسمبول ملی کابلشاهان  (9)
• - حدود 425 م. تشکیل دولت یفتلها ( هیاطله یا هونهای سفید) توسط افتایلتو سردار این قوم در نواحی باختر.
• - ازحوادث مهم دوره یفتلیان چهارجنگ بزرگ با ساسانیان ایران است، که آینها همواره برحریم کشور ما میتاختند، تنها دریک جنگ یفتلها شکست خورد ودر سه جنگ دیگر غالب آمدند، حتی درجنگ سوم آخشنور پادشاه یقتلی، فیروز پادشاه ساسانی را اسیر گرفت که با قبول باج سالانه وگروگان گذاشتن پسرخود قباد وی آزاد گردید. اهمیت دوره یفتلیان در آنست که به تعقیب کوشانیان، وحدت سیاسی افغان زمین را درسرحدات طبعیی وتأریخی آن تأمین نمود.  
• - حدود 565 یا 568 م. حمله قوتهای مشترک ساسانیان ازغرب وترکها از شمال، شکست یفتلها وفرار شان به جنوب هندوکش.
• - حدود 600م. برهاتگین از اخلاف کوشانیان خورد ( کیداریان) سلطنت مستقل کابلشاهان ( رتبیل شاهان) را در اطراف کابل تشکیل دادند.
• - 642 م آغاز حملات اعراب بر افغانستان ( خراسان) با تعقیب یزدگرد ساسانی که به استقامت میهن ما فرار فرار کرده بود، گرچه حملات گسترده عربها بعد از سال 660 م ادامه یافت که با مقاومت شدید مردم وکابلشاهان مواجه شد.
• - 746م. ابومسلم خراسانی که در 720 م درقریه سفید دژشهر انبار ( سرپل) درشمال افغانستان به دنیا آمد درشهر مرو دولت مستقل را اعلام کرد.
• - 750 م. ابومسلم خراسانی با نیروی خود خلافت بغداد را از دودمان اموی به دودمان عباسی انتقال داد، مگر درسال 754م توسط خلیفه منصور عباسی خاینانه به شهادت رسید.

• - 759 الی 800 تقویم مشترک (م) : بیش از 15 بار قیام مسلح مردم علیه تجاوز وستم عربها که توسط عیارانی مانند: حکیم سند باد (2)، استاد سیس بادغیسی (3)، حریش سیستانی، حکیم مقنع بادغیسی، امیر حمزه سیستانی ودیگران رهبری وانجام یافت.
• - استاد سیس بادغیسی ( ازگوگل) / نبرد وقیام مردم علیه اعراب در دوران عباسیها
• - 821 م. دولت طاهریان بحیث دومین دولت مستقل افغانی بعد از پخش اسلام درخراسان توسط طاهر فوشنجی اساس گذاشته شد، که الی سال 872 م. دوام کرد.
•  نقاشیهای منسوب به طاهر فوشنجی ویعقوب لیث صفار ( گوگل)
• - 860 م. یعقوب لیث صفاری یکی از عیاران سیستان دولت صفاری  را تشکیل داد.
• - 872 اشغال نیشاپور پیتخت دودمان طاهری توسط یعقوب لیث صفاری ، به اسارت کشیدن محمد آخرین زمآمدار آن دودمان وخاتمه آن.
• - 872م. یعقوب لیث صفاری کابل پایتخت کابلشاهان را اشغال میکند،ختم سلسله کابلشاهان درافغانستان، بقایای کابلشاهان پایتخت خود را اول به گردیزوبعداً به ویهند درکناراتک انتقال میدهد.که بعد درتأریخ به نام هندوشاهان شهرت پیدا میکند. 
• - رتبیل شاهان یا کابلشاهان ( تصویر وسکه ) از سایت مندیگک
• - 892 م. اسماعیل بن نوح حاکم بخارا با اشغال سمرقند دولت سامانی را تشکیل مینماید.گرچه سامان خدا از متنفذین بلخ وحاکم آنولا قبلاًًًًً درسال 819 م. این سلسله را دربلخ اساس گذاشته بود.
• - 910 م. با اشغال سیستان توسط قوای سامانی به سلطۀ سلسلۀ صفاریان خاتمه داده شد ودولت سامانی جانشین آن گردید.
• - 962 م. آلپتگین سپه سالار دربار سامانی استقلال غزنی را از سامانیان اعلام میدارد.
• - الپتگین موسس سلسله غزنویان خسرسبکتگین وپدر کلان سلطان محمود غزنوی /غزنین مرکز امپراتوری غزنویان
• - 977 م. سبکتگین داماد وافسرالپتگین دولت مستقل غزنه را تشکیل داد.موصوف توانست وحدت سیاسی افغانستان را درحدود جغرافیائی آن در بین رودهای آمو ( جیجون) وسند تأمین نماید.
• - 998 م. به سلطنت رسیدن قوی ترین پادشاه سلسلۀ غزنویان محمود پسر سبکتگین ( محمود زابلی) که سرحدات امپرتوری غزنه را درغرب الی شهر قزوین ایران، درشرق الی دریای ستلنج درهند، درشمال الی خوارزم والی بحیرۀ عرب درجنوب وسعت داد.موصوف به علوم، فرهنگ، تجارت، صنعت، آبیاری وزراعت توجۀ زیادکرد.
• زبان دری زبان رسمی ودولتی جانشین دیگر زبانهای محلی وعربی گردید.خدمات شایان او نامبرده رادرجمله سه نفر بزرگترین زمآمداران وقت افغانستان ( کنشکای کبیر،سلطان محمود غزنوی واحمد شاه درانی) قرار داد.
• - 999م. سلطان محمود غزنوی با اشغال بخارا پایتخت دودمان سامانی به سلسلۀ ساماتنی خاتمه داد.
• - 1020م. تسخیرشهرمندیش مرکز دولت محلی غور ازدودمان سوریان وبه اسارت محمد سوری امیرغور توسط سلطان محمود غزنوی. 
• - 1030م. مرگ سلطان محمود کبیروبه سلطنت رسیدن پسرش مسعود بعد از زدوخوردهای درباری با محمد برادرش. 
• - 1037 الی 1038م. شکست سلطان مسعود غزنوی از سلجوقیان به رهبری طغرل وجدا شدن ولایات شمالی از پیکر افغانستان.
• - 1038م. طغرل سلجوقی دولت مستقل سلجوقیان را درنیشاپور اساس میگذارد.
• - 1041م. حبس وخلع سلطان مسعود غزنوی توسط سپاهش در طول راه غزنه - هند وقتل بعدی وی توسط احمد برادر زاده اش.
• - 1148م. با شکست بهرام شاه غزنوی از علاوالدین حسین غوری سلسله غزنویان خاتمه یافت وسلسلۀ جدیدی درتأریخ کشور به نام غوریان جانشین آن گردید.علاوالدین بزرگترین خیانتی را مرتکب شد ودرانتقام برادرش، پایتخت غزنویان که عروس البلاد بود وشهرها وآثار تأریخی دیگری را ازغزنه الی شهر بست به آتش زدوبه خاطرسوختاندن خانه خود لقب " جهانسوز" گرفت.
• - 1162م. به سلطنت رسیدن بزرگترین پادشاه سلسلۀ غوریان، سلطان غیاث الدین غوری ( غیاث الدین محمد سام)که او وبرادرش سلطان شهاب الدین غوری ( شهاب الدین محمد سام) توانستند الی 1202 م. نه تنها تمام مناطق ازدست رفته دراخیر دوره غزنویان را مسترد کند، بلکه بزرگترین وقوی ترین امپراتوری عصرخود را تشکیل نمایندکه سرحدات آن الی خلیج بنگال میرسید.
• - 1192م. محاربۀ میدان تراوری: قوای افغانی تحت قیادت شهاب الدین محمد غوری برقوای هندی تجت قومانده راجه گان پتهورای وگاندی رای پیروز گردید. این پیروزی راه پخش وتوسعه دین اسلام وایجاد اولین دولت اسلامی ( سلطنت دهلی) رادر هندوستان هموارساخت.
• - 1205م.شهادت سلطان شهاب الدین محمدغوری توسط فدائیان کهگران درکناردریای جهلم ( نیلاب).
• - 1206م. قطب الدین ایبک سپهسالار شهاب الدین غوری قسمتهای مفتوحه هند را از امپراتوری غوری جدا واولین دولت مستقل اسلامی به نام سلطنت دهلی درهند را تأسیس مینماید.
• - 1214م. علاوالدین محمد غوری آخرین وضعیفترین پادشاه سلسله غوریان، غور پایتخت آن امپراتوری را به سلطان محمد خوارزمشاه تسلیم نمود. ازبزرگترین آثارمعماری دورۀ غوریان که تا هنوز باقیمانده است ،مسجد جامع هرات ومناره جام بادغیس است.
• - 1214 الی 1226م. اشغال قسمت اعظم کشورما توسط خوارزمشاهیان ماوراءالنهر که این وضع الی سال 1220 رسیدن چنگیز خان ادامه یافت.
• - 1220م. حملات قوای مغل تحت رهبری چنگیز خان بر حریم افغانان، تسخیر شهرهای افغانی، تخریب شان یکی پی دیگر وقتل عام ساکنین آنها.
• - 1221م. اولین شکست قوای مغل در پروان 
• - 1227م.  مرگ چنگیزخان.
• - 1245م. ملک شمس الدین کرت دولت مستقل افغانی ملوک کرت را درهرات اساس میگذارد واین دولت درمرحله اول باجگذار دولت مغولی ایلخانیان بود.
• - 1308 م. ملک فخرالدین کرت سومین پادشاه این سلسلۀ استقلالیت مکمل خود را از ایلخانیان ایران اعلام داشت.
• - 1369م. تیمور (تیمور لنگ) یک نفر از احفاد چنگیز خان امارت خود را در شهر بلخ اعلام نمود.
• - 1381م. ختم سلسلۀ ملوک کرت توسط1383 تیمور لنگ ( امیر تیمور کورگان)
• - 1383م. زخمی شدن تیمور درجریان محاصره سیستان، بعد از همین زخم به تیمور لنگ مشهور شد.
• - 1383م. تیمور لنگ بزرگترین بند آبی آن زمان درسیستان به نام (بند رستم) را ویران ساخت.بعد از آن سیستان وقسمت اعظم منطقه به دشت وصحرا مبدل شد.
• - 1404م. درگذشت تیمور لنگ در شهر اترار ماوراء النهر. او در این فُرصت آماده گی نهائی برای حمله وتسخیر چین وفتح آن کشور را  میگرفت.
• 1404م. بنیانگذاری سلسله تیموریان هرات توسط شاهرخ میرزا پسر امیر تیمور کورگان.
• - 1464.م آغاز سلطنت سلطان حسین میرزا بایقرا ، ششمین ومقتدرترین پادشاه این دودمان. روضه شهر مزارشریف ( مرقد حضرت علی چهارمین خلیفه اسلام) ومسجد مصلی هرات که خرابه هائی از آن باقی مانده بود در همین دوره اعمار گردیده است.
• علاوتاً در دوره تیموریان هرات، علوم، فرهنگ، ادبیات، تجارت، صنعت وفن معماری زیاد رشدکرد ودرشهر هرات اکادمی هنرهای زیبا موجود بود که محصلین ازتعداد زیاد کشورها در آن مصروف تحصیل بودند. 

ادامه دارد.....

منابع:

1- کتاب  باستانشناسی افغانستان از کهن ترین روزگار تا دوران تیموریان نوشته فرانک ریایموند الیسین

The archaeology of Afghanistan : from earliest times to the Timurid period / Frank Raymond Allchin; Norman Hammond. 

London [u.a.] : Academic Pr., 1978

 2- افغانستان درمسیر تأریخ  صفحه 32 جلد اول چاپ 1969 موسسه نشرات کتب شماره مسلسل 32 مطبعه دولتی افغانستان ( میر غلام محمد غبار)

3- باستانشناسی افغانستان از کهن ترین روزگار تا دوران تیموریان نوشته فرانک ریایموند الیسین 

1987

4- اطلس تأریخی افغانستان اثر جنرال عتیق پا څون 

5- خبرگزاری راسک

6- ویکپدیا- دانشنامه آزاد

7- رکنا وبسایت ایران

8- گوگل بخش تصویر 9- // //