پیش گفتار

این نکته در این جا قابل یادآوری است که نادر افشار با درک کامل از اوضاع حکومتهای مستقل قندهار، هرات و خراسان وارد عمل شد. او میدانست که حکومتهای مستقل قندهار، خراسان و هرات هر کدام جدا از یکدیگر اند و دولت هوتکی افغان در ایران یکه و تنها است. بنابراین او از این اختلاف میان حکومتهای محلی قندهار و هرات و دوری دولت هوتکیها در ایران، نهایت سوءاستفاده کرد و به ولایت خراسان لشکر کشید. تمام علاقه های ولایت خراسان را در سالهای ۱۷۲۶ ۱۷۲۷ ت.م اشغال نمود. همچنان زمانی که نادر افشار در سال ۱۷۲۷ت.م پا به خراسان گذاشت، افغانان غرق در عرصهٔ جدال و کشمکشهای هوتکیها و ابدالیها بودند. نادر افشار این نفاق را میان این دو قوم کشت کرد و از آن استفاده جوئی میکرد. این اختلافات میان اقوام ابدالی و غلجائی به حدی رسیده بود که تسلیم شدن هرات کاری آسان بود؛ برعلاوه زمینهٔ لشکرکشی بالای دولت هوتکی را در ایران مهیا ساخته بود.

نادر افشار کی بود؟

در مورد نادر، کتابهای تأریخی روایتهای جداگانه داده اند که همه با هم تقریباً یکسان بوده اند، مگر با کمی تفاوتهای اندک که ما در این جا از چندی از این روایتها اقتباس میکنیم: نادر از اهل افشار و از طایفهٔ کوچک قرخلو است. اهل افشار از ترکمنان استند که بعد از هجوم مغول در قرن ۱۳ ت.م از ترکستان به آذربایجان مهاجرت کرده بودند تا آن که شاه اسماعیل اول آنها را به خراسان کوچ داد و در ابیورد مقیم نمود تا سدی را در مقابل حملات ازبکها تشکیل بدهند. اهل افشار کوچی نشین بوده و تابستان را در ابیورد و زمستان را در دستجرد میگذراندند و از محل درهٔ «گز» عبور و مرور میکردند. دورهٔ حکومت و قدرت یابی این ترکمنها در ایران یک دورهٔ کوتاه بود. نادر، مشهور به نادر افشار، خود بی سواد و پدرش پوستیندوز بود. روایت دیگری چنین حکایت میکند که نادر در محرم سال ۱۱۰۰ه در دستجرد بدنیا آمد و نام اصلی او نادرقلی است. پدرش، امام قلی، در طفولیت او مُرد. نادر با مادرش زنده گی حقیرانه ئی داشت تا این که به سن ۱۸ سالگی رسید. او در خدمت یکی از رؤسای افشار که در حکومت ابیورد بود داخل شد و دختر او را گرفت. پس از فوت آن شخص، خود به حکومت ابیورد و ریاست قبیله رسید. زوجهٔ اول او که مادر رضاقلی میرزا بود مُرد. او خواهر آن زن را که مادر نصرالله میرزا و امام قلی میرزا است، به زنی گرفت. از مطالعهٔ تأریخ غبار چنین بدست میآید که نادرقلی در سال ۱۱۰۰هق، ۱۶۸۸ ت.م در محمدآباد درهٔ گز خراسان در خانوادۀ گمنام بدنیا آمد. نادر افشار در هجده سالگی همراه مادرش به اسارت ازبکان خوارزم درآمد. پس از فرار، در قشون ملک محمود سیستانی جا گرفت و رهبری دسته ئی از رهزنان را به عهده گرفت. و در سال ۱۷۲۶ت.م در خدمت شاه طهماسپ دوم درآمد و حاکم خراسان شد و از همین جا شهرت نادر آغاز گردید. ملک محمود سیستانی را شکست داد و مشهد و هرات را تصرف کرد و به این صورت شاه طهماسپ دوم چون وسیله ئی در دست او قرار گرفت . نادر خصوصیتهای زیادی به خود داشته است که در کتب تأریخ از آنها ذکرهای بمیان آمده است. صاحب «رستم التواریخ» در این باره مینویسد که: والاجاه «نادرقلی خان» مسمی به «طهماسپ قلی خان»، یعنی غلام اخلاص فرجام شهنشاه اسلام پناه «شاه طهماسپ ثانی»، سلطان السلاطین عصر خود. به روایت دیگری، نادر از طرف ملک محمود سیستانی که در سال ۱۷۲۷ت.م بر خراسان مستولی بود، به دفع ازبکان مأمور گردید. لیکن به زودی از خدمت ملک محمود اخراج شد و به تاخت وتاز در خراسان پرداخت. در آن ایام شاه طهماسپ دوم که در فرح آباد مازندران اقامت داشت، یکی از سرداران خود را که رضاقلی خان نام داشت، به فتح مشهد و دفع ملک محمود سیستانی فرستاد و از نادر نیز یاری خواست تا با رضاقلی همکاری کند. ولی این دوستی در میان نادر و رضاقلی سرنگرفت و هر یک به حساب خود با ملک محمود مبارزه کردند و هردو مغلوب شدند. ولی عاقبت ملک محمود در دو فرسخی مشهد از نادر شکست خورد و گریخت. آوازهٔ این فتح سبب شد که شاه طهماسپ نادر را به خدمت خود بخواند. نادر، با قبول خدمتگزاری، شاه را به خراسان دعوت کرد. طهماسپ به همراهی فتحعلی خان قاجار، سردار سپاه خود، از مازندران به خراسان رفت و جمعی از طوایف خراسان به او ملحق شدند. از آن جمله یک عده از اکراد (کُردها) خبوشان بودند. فتحعلی خان قاجار که از شدن یاران غیرقاجاری در اطراف شاه اندیشناک بود، با این یاران نو شاه در ضدیت و مخالفت افتاد و یکی از رؤسای آنها را به بهانه ای گردن زد. و نیز جمع زیادی از آنها را کُشت. این تعداد کسان و یا یاران به نادر متوسل شدند و به وساطت او از تُهمتی که فتحعلی خان به آنها بسته بود، از پیش شاه معافی گرفتند. شاه طهماسپ نادر را «طهماسپ قلی» یعنی چاکر طهماسپ لقب داد. چون ملک محمود از اطاعت شاه سرپیچی کرده بود، نادر در ۱۱۳۹ه، مطابق ۱۷۲۷ت.م، به محاصرهٔ مشهد پرداخت. در آن وقت فتحعلی خان قاجار که از شوکت روزافزون نادر به وحشت افتاده بود، به بهانه ئی از شاه طهماسپ اجازه خواست تا با جمع سپاه خود به استرآباد برگردد. شاه به این خواهش او رضایت نداد. شاه با مشورهٔ نادر افشار، فتحعلی خان را به دست یکی از قاجاریه ها که با او کینه داشت، محرمانه به قتل رسانید. نادر به جای او سردار کل سپاه شد. محاصرهٔ مشهد را که نادر در سال ۱۷۲۷ت.م شروع کرده بود، دوونیم ماه طول کشید و ملک محمود بالاخره تسلیم شد. گویند که او بالاخره به زیارتها رو آورد و به درویشی پناه بُرد. پس از این فتح، نادر به کارهای دیگری پرداخت. او پسرش را که رضاقلی میرزا بود در مشهد گذاشت و خود برای ازدواج با دختر یکی از رؤسای اهالی که نامزد او بود، به خبوشان رفت. ولی شاه طهماسپ نیز خواستگار آن دختر بود و از این جهت میان شاه و سردار سپاهش یعنی نادر نفاق تولید گردید. هردو به محاصرهٔ قلعهٔ خبوشان رفتند ولی چون قلعه گشوده نشد، نادر واپس به مشهد برگشت و شاه طهماسپ نیز در نتیجهٔ غارت شدن مقداری از خزاین سلطنتی اش، دست از محاصره برداشت. مگر نادر توانست که این خزاین غارت شدهٔ شاه را واپس گرفته و پیش شاه بفرستد و به این ترتیب دوباره خود را مقرب دربار شاه سازد. نادر پس از مغلوب کردن سران قلعهٔ خبوشان، عاقبت دختری را که در نظر داشت به زنی گرفت و ملک محمود سیستانی را که با دیگر سران توطئه میچیدند، با موافقهٔ شاه از میان برداشت. بعد از آن نادر به دفع افغانانی ابدالی که از ۱۱۲۹ه تا به حال بر هرات مسلط بودند، پرداخت. اول در سال ۱۱۳۹ه و بعداً در ۱۱۴۱ه توانست که افغانان را در کافرقلعه، یکی از محلات جام هرات، شکست بدهد. مگر الله یارخان، حکمران هرات را که تسلیم شده بود، مورد عفو قرار داد و او را واپس به حکومت هرات باقی گذاشت.

نشستن نادر افشار بر تخت سلطنت

نادر در ۲۴ شوال ۱۱۴۸ه که دو روز مانده بود به نوروز، تاج بر سر گذاشت. تاج پوشی نامبرده با یک مقدمات آغاز یافت که بیان این قصهٔ تاج پوشی بدون توضیح آن مقدمات مبهم و پوشیده میماند. و آن داستان خلع شاه طهماسپ ثانی، مرد خوش گذران و مایل به تفنن و عیش و عشرت در زنده گی است. زمانی که شاه طهماسپ از سفر جنگ با لشکر عثمانیها با قبول خسارت و ضررهای زیاد ولی ظاهراً با مصالحه و مسالمت برمی گردد، شروع به عیش و عشرت و خوش گذرانی میپردازد. نادر افشار به حضور وی میآید و مفتخر به تحسینات و نوازشات پادشاهی میگردد. اما از دیدن این حرکات زشت و شنیدن مصالحه با عثمانیها، جگرخون برگشت و دست به چالبازی و فریبکاری زد. نادر، شاه را مهمان کرد و تمام اسپاب عیش و عشرت را برایش آماده کرد. بعد از صرف طعام، شاه را مست و مغرور مَی گُساری کرد. از دیدن این حالت، سرافسران شاه تغیر عقیده نسبت به شاه پیدا کردند و به نادر عرض کردند که این شاه به نادانی و بی تمیزی باز ایران را به دست دشمن خواهد داد؛ چارهٔ این کار باید کرد. نادر با مشورت و مصلحت، شاه را به جانب سبزوار روانه نمود تا در آن جا در قلعه ای محکم عیش و عشرت نماید و در امور مملکت دخل و تصرف ننماید و خود به اُمرا و فُضلا و اعیان بعد از معزول نمودن شاه طهماسپ فرمود: دشمنان شما را مقهور نمودیم و شاه بی عقل و احمق شما را معزول ساختم. حالا خود به مشاورت و استصواب برای خود پادشاهی رشید تعیین نمائید. همه به خدمتش گفتند که امری است محال که ما از دامان تو دست برداریم و تو را به پادشاهی قبول داریم. با نوشتن طومار رضانامه ای طولانی، نادر را بر تخت سلطنت نشاندند و او را مسمی به نادر پادشاه و یا نادرشاه نمودند. این روایت نیز در این باره نقل شده است که، در سال ۱۷۳۶ت.م جرگهٔ بزرگی در صحرای مغان خراسان از مأمورین عالیرتبهٔ ملکی و نظامی و افسران و فیودالها تشکیل گردیده بود و موضوع انتخاب پادشاه را مطرح کردند. همهٔ مردم خود نادر را برگزیدند و رضایت دادند. اما نادر این امر را مشروط به چند شرط دانست. از آن جمله این که نادر میخواست که کشور افغانستان و ایران هردو تحت یک اداره باشد و یک دولت مرکزی باشد. پایتخت این دولت مرکزی را در خراسان میخواست. بنابراین همان بود که او اصفهان را ترک کرد و به مشهد مرکزیت و پایتخت را انتقال داد . مقاومت افغانان در مقابل لشکرکشیهای نادر افشار نادر افشار پس از جلوس بر تخت سلطنت، رضاقلی میرزا پسر خود را با معاونت طهماسپ قلی خان جلایر به ایالت خراسان و برادر خود ابراهیم خان و ظهیرالدوله را به حکومت آذربایجان منصوب نمود و سفرائی برای اعلام سلطنت خود به روسیه و دولت عثمانی فرستاد. محمدتقی خان، والی فارس را به محل خودش پس فرستاد و او را به فتح بحرین که در زمان شاه سلطان حسین به دست جمعی از اعراب افتاده بود، مأمور کرد. او به سهولت این امر را در ۱۱۴۸ه انجام داد. نادر خود برای سرکوبی بختیاریها به اصفهان رفت و علیمردان خان چهارلنگ را مغلوب و مقتول ساخت. سپس عازم فتح قندهار گردید. آن شهر را پس از یک سال محاصره گرفت ولی با مردم با مهربانی رفتار کرد و شاه حسین هوتکی غلجائی، برادر محمود هوتکی را به مازندران به حبس فرستاد. عده ئی از طایفهٔ غلجائی را به نیشاپور کوچانید و اکثر سکنهٔ قندهار را به شهری به نام نادرآباد که در مقابل قندهار ساخته بود، آورد. در همان زمان ولایات بلخ و بدخشان به دست رضاقلی میرزا فتح شد. اُمرای بخارا و خوارزم مغلوب او گشتند. پس از این فتوحات، نادر ایران را به رضاقلی میرزا واگذار کرد و خود به قصد گشودن هندوستان رهسپار گردید.

مقاومت در قندهار

نادر افشار در تسخیر و تصرف قندهار و همچنان مناطق مرکزی و شرقی افغانستان به مقاومتهای افغانان دچار گردید. در قندهار نادر افشار پیش از آن که خودش برای تصرف قندهار بیآید، قشونی از کرمان به رهبری و زعامت امام ویردی به بُست و گِرشک سوق داد که آنان به مقابل شاه حسین هوتکی شکست سختی خوردند. امام ویردی به طرف فراه گریخت. سپس نادر افشار در سال ۱۷۳۷ت.م، با توپخانه و لشکری قوی از راه دلخک و دلارام به گرشک آمد. از آن جا پسر خود رضاقلی را برای فتح بلخ سوق نمود و خود با نیروی شاه حسین هوتکی درگیر کارزار گردید. شاه حسین هوتکی پسر خود محمدخان را به حفظ قلعهٔ جنگی قلات و بهادرخان اندر را برای دفاع از زمینداور موظف ساخت. خودش در استحکام شهر قندهار پرداخت. از طرف دیگر نادر افشار قلعهٔ گرشک را توسط توپخانهٔ خود درهم شکست و کلب علی افشار را برای تسخیر زمینداور و امام ویردی را برای فتح بُست موظف کرد و خود نادر دریای هیرمند را عبور نموده به موضع شاه مقصود وارد شد. در این هنگام لشکریان نادر افشار تحت حملهٔ سختی شاه حسین هوتکی قرار گرفت و تارومار گردید. در این زمان نادر خود وارد فعالیت شد و نیروهای پراگنده اش را به زور شمشیر جمعآوری کرد. از رود ارغنداب گذشته، شهر قندهار را گلوله باران کرد. باید این نکته را علت شکست شاه حسین هوتکی ذکر کرد که وی ذخیره های غله را پیش از حملهٔ نادر آتش زده بود تا به دست نادر و لشکریانش نیفتد. این کار باعث تباهی و مخالفت دهقانان با شاه حسین هوتکی گردید. شاه حسین هوتکی توسط توپخانهٔ افغانی از ارتفاعات چهل زنیه به مقابل قوای نادر اقدام نمود و هم سیدآل خان ناصری را برای جمع آوری نیرو و لشکر و حمله به دشمن در قلات فرستاد. نامبرده با سرعت بالای نیروی نادر در قلات حمله کرد و قوای فتحعلی خان افشار را درهم شکست. اما در این وقت نادر افشار از عقب رسیده، فتحعلی را نجات داد و سیدآل خان داخل قلعهٔ قلات محصور شد. بعداً نادر افشار برگشت و شهر قندهار را محاصره کرد. در این جا لازم میبینیم که شعر بی بی زینب را در مورد سیدآل خان و آزادخان بیان کنیم: سیدال خان ویل لښکر میسو بزی بزی

آزادخان میتوری شپی وخوړ که ورځی

آزاد خان «بیا منګولی سرې کړې»

په میدان ورګد شو د مراد علی غاړی یی پرې کړې جنگهای حصار دوماه طول کشید. شهریان قندهار شبانه در سپاه نادر حمله میکردند. روی این علت نادر با قسمت زیاد از نیروهایش در موضع مزار شیر سرخ قرارگاه اتخاذ کرد و تعمیر بزرگی نظامی را ساخت که بعد به نام نادرآباد مسمی گردید. توسط همین قلعه نادر خود و لشکریانش را از حملهٔ شبانهٔ شهریان قندهار نجات داد. نادر در دورادور شهر قندهار برجهای جنگی اعمار کرد. بدین وسیله محاصرهٔ شهر قندهار تکمیل گردید و راه ارتباط شهریان با بیرون قطع شد. لذا شهریان قندهار موقف خطرناک خود را درک کردند؛ از همه اول تر اشرف سلطان به نادر پیوست و در عوض این کار خود از طرف نادر حکومت قلات را گرفت. قلعه های نظامی قلات و شهرصفا دوماه تمام در مقابل نادر مقاومت کردند ولی به اثر تمام شدن غله به شکست مواجه شدند و سیدآل خان ناصری و پسر شاه حسین اسیر نادرشاه گردید و سرانجام سیدآل خان ناصری به واسطهٔ نادر کور شد. پس از آن قلعهٔ نظامی زمینداور از دست بهادرخان اندر از پا درآمد. این قلعه را توسط نقب زدن و سوراخ کردن در تزلزل انداخت. بهادرخان، مدافع این قلعه، مجبور به تسلیم گردید. به این ترتیب قلعه های اطراف شهر قندهار سقوط کردند و قندهار تنها ماند، مگر قندهاریان ده ماه تمام مقاومت کردند. بالاخره چهل زنیه به دست نادر و لشکریانش افتاد. این بار قشون نادری از ارتفاع کوه که مشرف بر شهر قندهار بود، تمام خانه ها و ارگ شاهی را مورد گلوله باری قرار داد. دروازهٔ شهر تحت گلوله های توپ نادر قرار گرفت و قشون نادر مثل سیل داخل شهر قندهار شدند. بر زن و مرد داخل شهر شمشیر عساکر نادر رحم نکرد و در سال ۱۷۳۸ت.م بعد از یک سال محاصره و جنگ، شهر قندهار به دست نادر فتح شد. شاه حسین هوتکی تا هنوز تسلیم نشده بود و در نقطهٔ مرتفع ارگ شاهی که موسوم به نارنج بود، به مقاومت پرداخت. اما توپخانهٔ نادر متوجه ارگ شاهی گردید و در اخیر شاه حسین هوتکی مجبور به تسلیمی شد. به امر نادر، شاه حسین را در مازندران تبعید کردند و در همان سال او را مسموم کردند. سپس نادر غلجائیها را به طرف غرب افغانستان انتقال داد، به جز غلجائیهای قلات که اشرف سلطان را بر آنها حاکم ساخته بود. در عوض ابدالیها را از غرب خواست و اراضی قندهار و بُست و زمینداور را به ایشان داد.

نادر در قلب افغانستان

در اوایل سال ۱۱۵۱ه مطابق ۱۷۳۹ت.م، نادر افشار غزنی و کابل را گرفت و پسرش نصرالله میرزا شمال افغانستان را تسخیر کرد. از مطالعهٔ کتاب لارودی چنان میتوان نتیجه گرفت که نادرشاه برای رسیدن به پایتخت هند دو راه را در پیش داشت. اول راه کوهستانی قندهار به درهٔ غازی خان که از کوهستانات شمال بلوچستان میگذرد. این راه اگرچه نزدیک تر بود ولی با گذشتن از گردنه های سخت و گذرگاه های تنگ مناسپ نبود. دوم راه غزنی کابل جلال آباد خیبر و پیشاور بود که بیشتر این راه از دشتها میگذشت. نادر ناگزیر بود از این راه نیروهای خود را بیآورد. اگرچه دورتر بود اما مناسپ برای نیروی لشکری بود.

نادر در غزنی

اردوی نادر افشار بعد از دو ماه از تسخیر قندهار، به تأریخ ۲۱ می۱۷۳۸ت.م از نادرآباد، رهسپار غزنی گردید. در حالی که تا غزنی ۳۸۰ کیلومتر راه در پیش داشت، ارتش نادری به سه ستون بزرگ تقسیم شده بود: در ستون اول سواره نظام با چهار توپ سُبک، و ستون دوم پیاده نظام، و ستون سوم خود نادر با ستاد ارتش و همراهان خود بود. در پیشاپیش ستون پیاده، ۶۰۰۰ سوار افشاری با دو عراده توپ سُبک پیشروی نموده و این ستون دستور داشت که از راه غزنی به کابل برسد. بدین گونه بدون هیچ پیشآمدی این لشکر نادر به نزدیک شهر غزنی رسید. تا قره باغ که در ۱۲ کیلومتری شهر غزنی است، هیچ پیشآمدی رخ نداد و نادر بنا به نوشتهٔ لارودی با افغانانی میان راه به خوشی و مهربانی رفتار مینمود. چون نادر میخواست که از افغانستان و ایران یک امپراتوری بزرگ بسازد و مرکز آن نیز در خراسان باشد، که قبلاًً مفصلاً ذکر گردید. در حقیقت نادر خواهان جنگ با افغانان نبود. بنا به بعضی از روایات که نادر به مذهب حنفی میل داشته است، از این نظر نیز با مردم افغانستان که اغلباً حنفی مذهب بودند، مایل به جنگ و خونریزی نبود . نادر در روز ۲۲ صفر ۱۱۶۱ه با دسته ای سواره اش از جنوبغرب به شهر غزنی یورش بردند. مردم شهر ترسیدند و موسی خان، فرماندار شهر، گریخت و دفاع شهر را به مردم واگذاشت. در بیرون شهر ۶۰۰ تن سواران و پیاده گان افغانی با نیروهای نادر جنگیدند اما مقاومت نتوانستند و شکست خوردند. سواران نادر تا پای دیوارهای شهر رسیدند. در این هنگام مردم شهر چاره جز تسلیم نداشتند و با پرچمهای کوچک دسته دسته از دروازه بیرون آمده تسلیم گردیدند. نزدیک ظهر سواران لشکر نادری به شهر درآمدند و تفنگ داران افغانی (اهالی شهر غزنی) را که به شهر پناهنده گردیده بودند، دستگیر و خلع سلاح نمودند. پنج عراده توپ سنگین که در شهر بود، به دست لشکریان نادری افتاد. شامگاهان همان روز نادر با لشکریان و همراهان خود به شهر آمدند. روز دیگر به مردم شهر آگهی دادند که اگر با سپاهیان نادری همکاری نمایند، به هیچ یک از آنان گزند نخواهد رسید. ولی چنانچه کوچک ترین سرپیچی و نافرمانی دیده شود، شهر با خاک یکسان خواهد گردید.

قتل عام هزاره ها

پس از انجام کار غزنی، نیروی نادر افشار به سوی کابل به راه افتاد و نادر خودش هم قسمتی از نیروهایش را در شهر غزنی گذاشته به سوی کابل رهسپار گردید. نادر پیش از حرکت از غزنی به سوی کابل، عده ئی از قشون خود را مأمور قلع وقمع و به غارت کشیدن مناطق هزاره جات مانند دایکندی، جغتو، دای زنگی و دیگر محلات هزاره نشین نمود. اما تلاشهای قوای نادری در هزاره جات به جائی نرسید و فقط توانستند که عده ئی از اطفال و سالخورده گان را به اسارت بگیرند و به عقب نادر ببرند. بنا به روایت محمداعظم سیستانی، نویسندهٔ کتاب (قیامهای مردم افغانستان بر ضد استبداد نادر)، نادر زمانی که در حوالی قره باغ غزنی رسید، پسر خود نصرالله خان را مأمور تسخیر بامیان و قلعهٔ ضحاک نمود اما او خود را با مقاومت و پایداری سخت ساکنین آن نواحی که مردم هزاره بودند، روبه رو دید. نصرالله خان، پسر نادر، پس از نبردهای خونین و قتل و غارت بسیار با اقوام ایماق در بامیان، سرانجام توانست که قلعهٔ ضحاک را تسخیر کند و عده ای از رؤسای طوایف هزارهٔ مسکونی آن جا را در چاریکار به خدمت پدرش با خود بیآورد. نظر محمداعظم سیستانی بر آن است که نادر دو ماه بعد از تسخیر قندهار به تأریخ ۲۱ می۱۷۳۸ت.م از نادرآباد به عزم کابل حرکت کرد و پس از تسخیر شهر غزنی در حدود دو هزار از سپاه خود را مأمور کرد تا قبل از خودش به سوی کابل بتازند .

فتح کابل

در این هنگام نادر به کوتوال کابل (شرزه خان) پیغام فرستاد به این مضمون که: با مملکت محمدشاه کاری ندارد لیکن قصد او تارومار کردن افغانانی است که در آن حوالی سکونت گزیده اند. بنابراین ناصرخان، صوبه دار کابل و پیشاور (بنا به تعبیر سیستانی)، از دهلی کمک خواست تا به مقاومت نادر بشتابند. ولی جواب مساعد نشنید، لذا او هم با بیست هزار نفر قوای خود در درهٔ خیبر منتظر نشستند. گروه قوای نادری در دهنهٔ شرقی غزبند و آلوهگ (نزدیک گردنهٔ شیر دروازه) به دسته های کوچک از افغانان برخوردند. پس از اندک زمان زدوخورد، نیروهای نادر افشار به سوی گردنه عقب نشستند. لشکر نادر افشار همهٔ راه های گردنه را با دسته های چندی از تفنگداران پیادهٔ خود مسدود ساخته بود. چون از دو پهلوی گردنه راهی برای پیشروی سوارنظام نبود، از این رو نیروهای سواره اش در شش کیلومتری گردنه جمع شدند. به کمک و راهنمائی چند تن از مردمهای منطقه و محله، یک هزار سرباز پیاده با چهار عراده توپ سبک برای اکتشاف راه های دیگر فرستاده شد و دستهٔ سواره در دنبال آنان به سوی گردنه پیشروی نمود. همین که گروه پیادهٔ لشکر نادری به گردنه رسید، سپاهیان نادر تیراندازی را آغاز نمودند. طبق نوشتهٔ نورالله لارودی، نقص نیروی افغانی (اهالی شهر کابل) در این بود که سنگرهای آنان از دور به خوبی دیده میشد. در این گیرودار چند تن از تفنگ داران پیادهٔ نیروی نادر تپه های نزدیک گردنه را دور زده با افغانان (اهالی کابل) و هندیها روبه رو شدند. نیروی نادر به سوی آنها تیراندازی مینمودند. این دسته به رهنمائی بعضی از اهالی آن جا از بیراهه ها به سوی قوای مقاومت کابل پیش رفته، ناگهان از پهلوی آنان سر برآوردند. هنگام ظهر لشکریان اهالی کابل شکست خورده و گردنه را خالی کردند و به سوی داخل شهر کابل عقبنشینی کردند. بدین صورت گردنهٔ شیردهانه (شیردروازه) تسخیر شد و آنان که عقبنشینی کردند، به حاکم کابل، (ناصرخان که از طرف حکومت هند در کابل موظف شده بود)، خبر شکست را گزارش دادند. در این جنگ در حقیقت دو قوای بیگانه با هم روبه رو بودند؛ از یک طرف لشکر نادر افشار و از طرف دیگر حکومت بابری هند که فرماندهی سپاه را در کابل به عهده داشت و به ناصرخان، حاکم دست نشانده اش، دستور صادر میکرد که گردنه ها را به روی لشکریان نادری ببندند و در محافظت کابل کوشش نمایند. از دربار هند به ناصرخان، حاکم کابل، دستور داده شده بود که هرگونه شده از پیشروی نیروهای بیگانه جلوگیری شود تا نیروی کمکی فرستاده شود. ولی ناصرخان نادرشاه را نزدیک دید و کمک هند هم نرسید، پس دفاع شهر کابل را به پسرش شرزه خان سپرده، خود به سوی پشاور رفت. شرزه خان به کمک رحیم خان افغان با گروهی از علما و توانگران شهر، مردم را به جنگ با نادر برانگیختند. در مدت دو روز بیست هزار (۲۰۰۰۰) سرباز داوطلب را جمع آوری کردند. روایت دیگری شکست و تسلیمی کابل را چنین حکایت میکند: دو هزار تن سپاهیان که در بیرون شهر برای جلوگیری و پیشروی نیروی نادر افشار آمده بودند، شکست خوردند. نیروی نادر افشار در شش کیلومتری شهر کابل سنگر گرفت. در این هنگام گفتگوئی از تسلیمی شهر به میان آمد و گروهی از افغانان میگفتند که مردم شهر با پرچمهای سفید بیرون آمده شهر را تسلیم خواهند نمود؛ چون یک روز گذشت، کسی پیدا نشد. لشکریان نادر افشار به شهر رو آوردند و پس از این که نزدیک دیوار شهر رسیدند، از طرف کسانی که وظیفه دار محافظت از شهر کابل بودند، مورد تیراندازی قرار گرفتند. لشکریان نادر توپهای خود را به بلندیهای تپه های اطراف شهر بُرده و سنگرهای محکم تشکیل دادند. صبح تیراندازی به سوی شهر آغاز شد. توپخانه بیشتر خانه های ارگ شهر را زیر آتش گرفت و این تیراندازی تا چهار روز ادامه داشت. در بخشهای دیگر نیز سپاهیان نادر چند یورش پی درپی بُردند ولی کاری از پیش نبُردند. از روز ششم ماه تا روز دوازدهم محاصرهٔ قطعی شهر کابل آغاز شد. روز دوازدهم مردم کابل چون کار را سخت دیدند، گروهی از سران و بزرگان شهر را به پیشگاه نادر افشار فرستادند و بخشش خواستند. نیروی نادر افشار به شهر داخل شدند و خزانهٔ شهر را با چهار عراده توپ و مهمات جنگی که در ارگ شهر بود، با صد (۱۰۰) رأس فیلهای بارکش جنگی و خواربار بسیاری به چنگ آوردند. چندین دسته از افغانان را به کار بیگاری و لشکری و ساختن راه ها و پُلها گماشتند. گروهی از بهترین جنگجویان آنها را داخل ارتش نمودند. محمداعظم سیستانی به نقل از دیملسون، تأریخ فتح کابل را به دست قشون نادر در هشتم جون ۱۷۳۷م ذکر میکند. او علاوه میکند که مردم و شرزه خان (پسر ناصرخان، حاکم کابل که از طرف حکومت بابری هند تقویه میشد) تا چند روز به شدت از شهر دفاع کردند ولی هنگامی که قشون نادر دیوارهای شهر را خراب کردند و به زور داخل شهر شدند، جز عدهٔ کمی از مردم فقیر دیگر کسی در شهر باقی نمانده بود. زیرا ساکنین شهر کابل دارائیهای خود را برداشته و در قلعه های اطراف شهر مخفی شده بودند. سیستانی این مطلب را از کتاب «دولت نادرشاه افشار» صفحهٔ ۲۷۰ نقل میکند که مردم فقیر و بیچاره که در آن جا باقی مانده بودند، همان دم به وسیلهٔ قشون نادر کشته شدند و سپس آنها تمام شهر را که خانه ها و مهمان خانه های از سنگ مرمر داشت، به کلی ویران کردند. سقفها، درها و سایر تجهیزات چوبی ساختمانها را تماماً سوختاندند و فقط برجها را باقی گذاشتند تا در آنها توپهای خود را مستقر کنند و بر قلعه های اطراف تیراندازی کنند.

عدم مقاومت افغانان با نادر افشار بعد از فتح قندهار

برخی را عقیده بر این است که هنگام تصرف کابل بدست نادر افشار، گروهی کثیری از افغانانی غلزائی با لشکر نادری به رسم همکاری یکجا شدند و تا حیات نادر افشار به حکومت داری پرداختند. از آن جمله میتوان احمدخان ابدالی و آزادخان افغان را نام برد. کاظم موسوی بر این است که یکی از این سران به نام آزادخان افغان در ۱۱۵۴ق/۱۷۴۱ت.م به ایران آمدند و در این زمان با امیر اصلان خان قرقلو (فرمانروای آذربایجان) در آذربایجان شریک حکومت آن جا شدند. آزادخان با توافق نادرشاه افشار به سرکوبی عربهای شورشی در کوفه پرداخت. و موفقانه بدون به میان آمدن جنگ و خونریزی، گروهی از سران عربهای شورشی کوفه را به تسلیم واداشت. احمدخان ابدالی به حیث یکی از افسران نادر افشار برای حفاظت و نگهداری نادر افشار و حرم او گماشته شده بود. اما این نکته واضح است که زمانی که نادرشاه افشار در ۱۷۳۷ت.م در صحرای مغان تاج پوشی کرد، بنا به عقیدهٔ مرحوم غبار، نویسندهٔ کتاب «افغانستان در مسیر تأریخ»، نادرشاه گرایش به مذهب حنفی داشت و در پی این بود که در هردو کشور ایران و افغانستان مذهب حنفی به حیث مذهب رسمی قبول شود. به این خاطر نادر بیشتر تمایل به افغانستان پیدا کرده بود و از همان سبب وی اول متوجه افغانستان شد. افغانان ابتدا طرفدار نادر افشار نبودند. اما زمانی که نادر جانب غزنی لشکرکشی میکند، گفته شده که در بین راه قندهار و غزنی با مردم رویهٔ خوب میکند. از آن سبب است که مردم پشتون که اکثراً در بین راه قندهار و غزنی بودوباش داشتند، آن قدر درگیر جنگ با نادر نمیشوند و دفاع از شهرهای غزنی و کابل نمیکنند. علت عمده هم این است که نادر افشار به قصد تسخیر خاک هند و سرنگونی دولت بابری پا به اقدام نموده بود که آن هم آرزوی افغانان و بالخصوص پشتونها بود تا دست نشانده های دولت بابری در کابل و غزنی از بین بروند. علاقهٔ شخصی نادر افشار به مذهب سنی حنفی و اعتمادش به افغانان و بالخصوص پشتونهای ابدالی و غلزائی عامل دیگری است که افغانان با نادر افشار مقابلهٔ شدید نمیکنند و نادر به افغانان اعتماد میکند. این را هم باید علاوه کنیم که دلیل دیگر پیشروی نادر در افغانستان و مناطق شرقی افغانستان این بود که مردم پشتون از حکومت بابری هند متنفر بودند و از آنها حمایت نمیکردند. و دیگر این که پیشاپیش لشکر نادر به طرف شرق و مرکز افغانستان، لشکر ابدالیها و غلجائیها حرکت میکردند.

تسخیر دهلی، قتل عام و چوروچپاول

بعد از سقوط کابل به دست نادر افشار، امپراتوری مغولهای هند که اساس آنرا بابر از دو قرن پیش از همین کابل اساس گذاشته بود، اکنون در خطر تهدید حملات قرار گرفته بود. لشکر نادر شامل از اقوام مختلف افشاری، قاجاری، گُرجیها، زندیها، تُرکمنها، اُزبکها، کُردها و همچنان افغانان که همه تشنهٔ چوروچپاول بودند، از راه ننگرهار روانهٔ فتح دهلی شدند. محمدشاه، امپراتور مغولی در دهلی، آمادگی مقابله را گرفت. تنها یک عده از اقوام غلزائی در راه جلال آباد مقاومت نشان دادند، مگر شکست خوردند. حکمران پشاور پشتونهای درهٔ خیبر را تشویق کرد که مانع لشکر نادر شوند، مگر نادر با هوشیاری نظامی ای که داشت، از راه عقب حمله نمود و این مقاومت را درهم شکست. سقوط پشاور، محمدشاه امپراتور مغولی را به این تهدید نادر افشار متوجه ساخت و آمادگی به مقابله گرفت تا مانع ورود نادر به پنجاب شود. این اقدام محمدشاه بسیار ناوقت بود. نادر بعد از یک ماه توقف و استراحت در ماه جنوری ۱۷۳۹ت.م دریای سند را عبور کرد و لاهور بدون مقاومت تسلیم گردید. قوای مغولی محمدشاه هنوز فاصلهٔ کمی را از دهلی به مقابلهٔ نادر پیموده بودند که نادر در منطقهٔ کارنال در ۲۴ فبروری ۱۷۳۹ت.م با آنها روبه رو شد. به تأریخ ۲۴ فبروری، نادر قوای سوارهٔ محمدشاه را شکست داد. محمدشاه مجبور شد خودش شخصاً نزد نادر برود و تسلیم شود. جواب نادر بسیار سخت و تقاضای بیشتر غنیمات را داشت. محمدشاه باز هم مناقشه نموده و تادیهٔ بیشتر غنایم را داد. بعد از چند روز مناقشه، نادر بالاخره راه بازگشت محمدشاه را مسدود نمود و اجازه نداد که محمدشاه از خیمهٔ خود بیرون شود تا hهمهٔ تقاضاهای نادر قبول نگردد. در حین که مذاکره و مناقشه جریان داشت، نادر یک عده از سران خود را روانهٔ دهلی کرد تا آمادگی پذیرائی نادر به دهلی را بگیرند. یک روز قبل از آن، نادر محمدشاه را نیز اجازه داد به دهلی برگردد و تیاری پذیرائی را بگیرند. به تأریخ ۲۰ مارچ ۱۷۳۹ت.م، نادر به دهلی داخل شد و نامش را در خطبه ها خواندند و سکه به نام نادر ضرب گردید. این روز به روز اول نوروز نیز مطابقت میکرد و نادر قصداً همین روز را برای داخل شدن به دهلی انتخاب کرده بود . نادر خودش پس از این پیروزی به عیش و عشرت و شراب خوری مشغول شده بود و گفته میشود که چندین روز در قصر محمدشاه در دهلی با حرم محمدشاه به عیاشی مصروف بود که حتی سرافسران نادر اطلاع نداشتند که نادر در کجا است. عساکر قزلباش نادر موظف شده بودند تا از تاجران و دکانداران شهر تقاضای بیشتر گندم و خوراکه بکنند. در غیابت نادر برای چند روز متواتر آوازه پخش شده بود که ممکن نادر زخمی و یا هم به زهر از بین رفته باشد و همان بود که دکانداران چند تن از عساکر قزلباش را در بازار به قتل رساندند. این شورش اهالی دهلی تا به شب دوام کرد و فردای آن از ادارهٔ عساکر نادر خارج شده بود. نادرشاه از این شورش اهالی دهلی اطلاع حاصل کرد و بعد از چندین روز غیابت، از قصر بیرون شد و در بام مسجد روشان الدوله بلند شد که در مقابل چوک چاندنی موقعیت داشت و به ۳۰۰۰ قشون خود امر داد که شمشیرهای خود را بکشند و به هیچ کس رحم نکنند. تمام روز این لشکر به شهر و بازار و کوچه ها هرکسی را زنده میدیدند، از دم شمشیر میکشیدند و چور و چپاول میکردند. دکانها و خانه ها را آتش زدند و گفته میشود که در بین ۲۰۰۰۰ الی ۳۰۰۰ انسان را به قتل رساندند، اعم از مرد، زن و اطفال. علاوه بر آن نادر امر کرد که اجساد به جای خود باقی بمانند و تا چندین روز همانطور باقی ماند. قتل عام مردم بی گناه به پایان رسید اما این لکهٔ بدنامی به تأریخ نادر ثبت گردید. گفته میشود که بعد از این کشتار، حالت روحی، روانی و جسمی نادر نیز رو به انقراض گذاشت. نادر آرزو نداشت که در هند باقی بماند. از شاه مخلوع، ضعیف و فرسوده، محمدشاه، خواست که به حیث یک نمونه به دربار خود برگردد، مگر به قیمت بسیار زیاد؛ تمام مناطق تحت ادارهٔ مغولی آن طرف دریای سند به نادر تعلق بگیرد به شمول پشاور، جلال آباد، کابل و غزنی. تمام غنایم جمع شده از دهلی به ارزش ۷۰ میلیون روپی همان دوران محاسپه گردیده بود. برعلاوه تضعیف امپراتوری مغولی زمینهٔ آنرا نیز مساعد کرد تا کمپنی هند شرقی بالای شورشیان موفق گردند و زمینهٔ مداخلهٔ بریتانیا را بر هند مساعد سازد. در حقیقت انگلیس بهرهٔ بیشتر را از حملهٔ نادر بر هند برداشت، نه افغانان و نه فارسها. نادر هند را به زودی ترک کرد و با کمی مشکلات از درهٔ خیبر عبور کرد و خود را به کابل رساند. گفته میشود که نادر در همین وقت است که احمدخان ابدالی را به حیث یکی از سران که غنایم به دست آمده از هند را ارزیابی و محاسپه نماید، مقرر مینماید. بعداً همین احمدخان ابدالی در سال ۱۷۴۴م به حیث کُرچی باشی، یعنی کسی که مقرب نزدیک نادر افشار باشد و از کمپ او حفاظت کند، مقرر میگردد. یک سال بعد آن پس از دلاوریها و وفاداریهای بیشتر، نادر او را به سرکردگی یک قوای از ابدالیها به حیث قوماندان یک گارد محافظوی خودش مقرر میکند. همین احمدخان ابدالی است که بعد از نادر به احمدشاه دُرانی مشهور میشود و امپراتوری بزرگ دُرانیهای افغان را تشکیل میدهد. همچنان گفته شده که در همین وقت است که نادر آزادخان افغان را به طرف آذربایجان با یک لشکر از پشتونهای غلزائی میفرستد تا با ارسلان خان قرخلو، حکمران آذربایجان، مناطق غرب ایران را محافظت کند. نادر بعد از این به طرف شمال هندوکش حرکت میکند تا شورشهای منطقوی اُزبکها و تُرکمنهای آن طرف دریای آمو را خاموش سازد.

سرانجام کار نادر افشار

نادر بعد از فتوحات در بلخ و بخارا، به مشهد برمی گردد. مزاج روحی و روانی نادر بعد از همهٔ این قتلها و غارتها رو به خرابی میگذارد. نظر به داکتر شخصی نادر، لویس بازن، نادر نمیتوانست غذا را از گلون پائین ببرد و یک نوع قبضیت دایمی برایش پیدا شده بود. از جگر نیز تکلیف داشت. با وجود سن در حدود چهل سالگی، موهای سرش سفید شده بود. اضافه روی در نوشیدن شراب، فشارهای نبرد و بی اعتمادی با اطرافیانش همه تأثیرات منفی بالای صحت او گذاشته بود. نادر به هیچ یکی از همراهانش اعتماد نمیکرد، حتی به پسرش رضاقلی میرزا. گفته شده که رضاقلی پدر خود را ظالم و ملامت کرده بود که خزانهٔ دولت را خالی نموده است. آوانی که نادر در راه سفر به مازندران بود، کسی به او سوءقصد کرد مگر هدفش خطا خورد و یک انگشت نادر را زخمی ساخت. نادر برای یافتن آن شخص آن قدر تلاش کرد که بالاخره او را بازداشت کرد. عوض جزا دادن، برایش وعده داد که اگر بگوید و افشا کند که کی او را دستور داده بود که نادر را بکشد، او را بخشش خواهد کرد. آن شخص هم گفت که رضاقلی میرزا با همکاری بعضی از سرکردگانش مرا دستور داده بود. نادر امر کرد که پسرش، رضاقلی میرزا را کور بسازند و دیگران را به مرگ بسپارند. زمانی که جراح چشمان رضاقلی را نزد نادر آوردند، نادر فغان و نالان به گریه پرداخت. اما با وجود آن هم، نادر به کشت و کشتار اطرافیانش ادامه داد.

تاراج و قتل عام در شیراز، مشهد و اصفهان

در سال ۱۷۴۴ت.م، تقی خان یکی از دوستان نزدیک و بااعتماد نادر، در شیراز علیه بی عدالتیهای نادر قیام کرد. نادر شیراز را محاصره کرد و بالاخره شیراز به دست نادر سقوط کرد. لشکریان نادر شهر شیراز را تاراج کردند و هزاران انسان را به تیغ کشیدند. کوچه ها از اجساد کشته شدگان پُر شده بود و از سرهای کشتگان منارها (کله منارها) ساخته شده بود. تقی خان دستگیر گردید و چون که دوست نزدیک نادر بود و تعهد کرده بود که هرگز او را نکشد، تنها یک چشمش را بیرون کرد و گذاشت با چشم دیگر خود ببیند که چگونه اعضای فامیلش را کشتند و خوب ترین خانمش را پیش یک چشمش عساکر نادر تجاوز جسمی کردند. افسران نادر تا توانستند در شیراز مردم را زجر دهند؛ دستان، بینی و پاهای هریکی را که دستگیر میکردند، میبریدند. و کسانی که ثروت و دارائی خود را پنهان میکرد، لت وکوب و به درخت آویزان میشدند. بعد از تاراج شیراز، نادر به مشهد برگشت و در سر راه هرکسی که ثروت و دارائی خود را پنهان میکرد، مورد لت وکوب، جزا و حتی اعدام قرار میگرفت. در مشهد زیادتر از سران شهر که مالیات وضع شده را نمیپرداختند، مورد تحقیق، زجر و اعدام قرار میگرفتند. در سال ۱۷۴۶ت.م هنگام بازدید از اصفهان، از همچنان ظلم و تشدد کار گرفت. هشت تن از تاجران هندی، ارمنی و یهود را به جرم دزدی زنده به آتش سوختاندند. نادر بعد از آن فرمانهای متواتر اعدام سران لشکر خود را صادر کرد و تقاضای بیشتر تادیهٔ مالیات از حکمرانان ایالات نمود. حکمران کرمان و سیستان از دادن مالیه خودداری کردند و بنای شورش را گرفتند. این شورشها به زودی در دیگر ایالتها نیز توسعه یافت. در شروع سال ۱۷۴۷ت.م، علی قلی خان، برادرزادهٔ نادر، به سیستان فرار کرد و سرکردگی شورشیان را به دست گرفت. در اپریل همان سال، علی قلی خان با دیگر ابدالیها در هرات یکجا شد و دامنهٔ شورشها وسعت پیدا کرد. در تابستان ۱۷۴۷ت.م، نادر احساس کرده بود که کسانی استند که طرح قتل او را ریخته میروند و ممکن در رأس آن همان علی قلی خان، برادرزاده اش، باشد. در شام ۱۹ جولای همان سال، نادر احمدخان ابدالی را که محافظ خیمه و جان نادر بود، به یک مجلس محرمانه در خیمهٔ خود خواست و ترس از دسیسهٔ قتل خود را به احمدخان ابدالی در میان گذاشت. بعد از آن به احمدخان ابدالی دستور داد تا علی قلی خان و دارودستهٔ او را خلع سلاح کند و اگر مقاومت کنند، باید نابودشان کند. نادر همان شب به خیمهٔ یکی از خانمهائی که به او بسیار نزدیک بود، رفت تا استراحت کند. این که چگونه کسانی که دسیسهٔ قتل نادر را ریخته بودند، از طرح نادر با احمدخان ابدالی اطلاع یافتند، معلوم نیست. به هر صورت ارتباط نادر با احمدخان ابدالی قطع میگردد و فردای آن نادر به ضرب شمشیر و کارد نابود میگردد. قتل نادر را به سران قزلباش ایرانی نیز نسبت میدهند. علاوه بر این، تأریخ حاکی آن است که سران قزلباش بعد از قتل نادر عزم از بین بردن رؤسای افغانان را نیز کرده بودند اما این عزم به جای نرسید و به همت احمدشاه ابدالی مردود گشت. این نکته نیز در این جا قابل یادآوری است که تکیهٔ نادرشاه به نیروهای جنگی ابدالیها و غلجائیها بود. نادر در فتوحات هند و ماوراءالنهر و هم در جنگها با دولتهای عثمانی و داغستانی از نیروهای این دو قوم بزرگ افغانان کمک میگرفت. افغانان بودند که مایهٔ شکست سرخان لکزی با سپاهش در داغستان شدند و در جنگ بغداد قشون عثمانی را شکست سخت دادند. نادر اعتماد به افغانان نشان میداد و عبدالغنی خان را والی قندهار مقرر کرد. احمدخان ابدالی را نیز افسر قطعات نظامی اُزبک در اردوی خود ساخت. همین نزدیکی نادر با افغانان بود که بالاخره باعث خصومت و مخالفت افسران تُرک و ایرانی با نادر گردید. تا جائی که برخی را عقیده بر این است که یکی از علتهای قتل نادر نزدیکی وی با افغانانی ابدالی و غلجائی، بالخصوص آزادخان افغان و احمدخان ابدالی بوده است. عوامل قتل نادر: نادر در سال ۱۷۳۶ت.م اعلان سلطنت کرد، و در قلمروش مذهب حنفی را مذهب رسمی ساخت. به دنبال آن قبایل نیرومند بختیاری را که به ضد نادر برخاسته بودند، مجبور به خاموش کردن آنها شد. و همچنین هنگامی که نادر در سفر هند بود، لزگیهای داغستان قیام کردند و ابراهیم خان ظهیرالدوله، برادر نادر را کشتند. نادر این شورش را با اعزام لشکر خاموش ساخت و زمانی که نادر در ۱۷۴۱ت.م به قصد مشهد از شیروان به مازندران میآمد، در حین عبور از یک جنگل مورد آتش تفنگ اشخاص نامعلوم قرار گرفت که به بهای زخمی شدن بازوی وی تمام شد. نادر تمام این حوادث را با شدت عمل جواب میداد. البته که او در این کار افراط میکرد و مردم بیگناه شهر را به قتل میرساند. مردم کرمان را قتل عام کرد و به حدی به افراط دست زد که مورد نفرت مرد و زن قرار گرفته بود. لهذا اعصاب نادر کم کم متضرر شده بود. پسرش رضاقلی میرزا را کور کرد و آن کسان که در آن روز حضور داشتند و از رضاقلی میرزا شفاعت نکردند، تماماً را کشتند. جان رپری، صاحب منصبان خود نادر را در قتل نادر متهم میدانند و چنین میگوید: دشمنی قزلباشها و افغانان و اُزبکها که نادر تلاش کرده بود آنرا در میان سپاه مختلطش پنهان نگهدارد، اینک به حد اعلای خویش رسیده بود. نظر به واهمه ای که بر نادر استیلا یافته بود، دیگر نمیتوانست به سرداران ایرانیش اعتماد کند. احمدخان ابدالی و سایر افغانان را احضار کرد. عنایت نادر به این سردارها از مهمترین علل رنجش و بیزاری همکاران ایرانیش از شهریار افشار شده بود. نادر به افغانان دستور داد که روز دیگر سرداران بزرگ ایرانی را دستگیر کنند و هرکس که مقاومت کرد، بکشند. این گفته به وسیلهٔ جاسوسان به این سرداران ایرانی در لشکر نادر اطلاع داده شد که سرانجام در همان شب به دست صالح خان کشته شد. مقارن همین سال علی قلی خان، برادرزادهٔ نادر، حاکم زابلستان از کشته شدن نادر آگاه شد، عازم مشهد گردید و پس از رسیدن به مشهد به نام علی شاه یا عادل شاه به تخت سلطنت نشست و شروع به بذل و بخشش نمود. به فرمان وی یکی از سردارانش به نام سُهراب خان مأمور فتح قلعهٔ کلات و دستگیری نصرالله خان میرزا و سایر فرزندان نادر شد. سردار نامبرده با کمک کوهنوردان ورزیدهٔ بختیاری قلعهٔ کلات را تصرف کرد. لیکن نصرالله میرزا به اتفاق برادر خود امام قلی میرزا و برادرزاده اش شاهرُخ به جانب مرو گریختند. ولی در بین راه توسط یکی از غلامان نمک نشناس خود به نام جهان محمد افشار دستگیر شدند. به فرمان علی شاه غیر از شاهرخ میرزا، پسر رضاقلی میرزا، تمام اعضای خاندان نادر قتل عام و کلیهٔ خزاین و نفایس نادر که در قلعهٔ کلات بود، به مشهد منتقل گردید. اما سیستانی در بارهٔ قتل نادر افشار مینویسد که: او را به قتل رساندند، نهم جون ۱۷۴۷ / شب یازدهم جمادی الآخر ۱۱۶۰ه. با مرگ نادر دولت او هم از هم پاشید و سران نظامی هر یک بر گوشه ای از قلمروی وسیع نادر به حکومت رسیدند.

***

1. رستم التواریخ، محمدهاشم آصف، تهران ۱۳۵۲. 2. کریم خان زند؛ جان ر پری، تهران ۱۳۶۵. 3. د پشتو لرغونی آثار؛ قدرت الله حداد. 4. قیامهای مردم افغانستان بر ضد نادر افشار؛ محمد اعظم سیستانی، کابل ۱۳۶۸. 5. افغانستان در مسیر تأریخ؛ میر غلام محمد غبار، کابل ۱۳۵۵. 6. سراج التواریخ؛ فیض محمد کاتب، تهران انتشارات بلخ، ۱۳۷۲. 7. افغانستان در پنج قرن اخیر؛ میر محمد صدیق فرهنگ. 8. تأریخ افغانستان از سال ۱۲۶۰م تا به حال؛ جاناتان لی، ۲۰۱۸. 9. دایرت المعارف بزرگ اسلامی؛ کاظم موسوی، ۱۳۶۹.