۱. مقدمه و پیشینۀ تاریخی

محمد بن وصیف سیستانی (سکزی) دبیر، شاعر و دیوان سالار دربار صفاریان در قرن نهم تقویم مشترک بود. او در تأریخ ادبیات حوزه زبان دری بعنوان یکی از نخستین سروینده گان شعر عروضی به زبان دری شناخته میشود.

نام و کارنامه او به شکل ویژه با سلسله صفاریان و بنیانگذار آن، یعقوب لیث صفاری، گره خورده است. پس از آنکه یعقوب لیث در سال ۸۶۷ تقویم مشترک هرات، زرنج و مناطق اطراف را فتح کرد و شعرائی به رسم آن زمان بزبان عربی در مدح او شعر سرودند، یعقوب لیث گفت: «چیزی که من اندر نیابم چرا باید گفت؟». این سخن تاریخی سبب شد که محمد بن وصیف، که کاتب رسائل و دیوان او بود، نخستین قصیده رسمی به زبان دری را در مدح وی بسراید.

۲. موقعیت جغرافیائی

تمامی فعالیتهای ادبی و اداری محمد بن وصیف در جغرافیای سیستان باستان و حوزه های همجوار آن صورت گرفته است:

زرنج (زابلستان / سیستان): پایتخت صفاریان، واقع در ولایت نیمروز افغانستان که محل اصلی خدمت و نگارش قصاید او بود.

هرات و خراسان: مناطقی که فتوحات یعقوب لیث در آنها رخ داد و انگیزه سرودن نخستین اشعار دری گردید.

۳. اشعار باقی مانده و تحلیل تاریخی

از اشعار محمد بن وصیف ابیات معدود اما بسیار ارزشمندی در متون تاریخی به یادگار مانده است. مهمترین نمونه های شعری او عبارتند از:

الف) نخستین قصیده در مدح یعقوب لیث (حدود ۸۶۷ تقویم مشترک):

ای امیری که امیران جهان را بوری

حسن از چرخ بپیرست و بتو داد آوری

این شعر پس از غلبه یعقوب بر رتبیل (حاکم کابل شاهان) و خوارج سروده شد.

ب) مرثیه در رثای یعقوب لیث صفاری (۸۷۹ تقویم مشترک):

پس از درگذشت یعقوب لیث در سال ۸۷۹ تقویم مشترک (۲۶۵ هجری قمری)، وصیف ابیاتی در رثای او و بیوفائی روزگار سرود:

بلمید این زمین ز غوغا و ز جرس

نماند اندر او از برِ ما کس

ج) شعر در دوره عمرو لیث و رافع بن هرثمه (حدود ۸۹۶ تقویم مشترک):

پس از افتادن قدرت بدست عمرو لیث صفاری و کشمکشهای او با رافع بن هرثمه در خراسان، ابیاتی دیگر از او ثبت شده است که نشان دهنده تداوم حضور او در دیوان صفاری تا اواخر قرن نهم تقویم مشترک است.

۴. اهمیت ادبی و فرهنگی

احیای زبان دری: اشعار محمد بن وصیف نقطه عطفی در رسمی سازی زبان دری بعنوان زبان دیوانی، ادبی و حکومتی در شرق خلافت اسلامی محسوب میشود.

تحول در سبک شعری: او وزنهای عروضی عربی را با واژه گان و ساختار زبان دری تطبیق داد و پایهگذار سبک خراسانی در شعر گردید.