Menu with News Bar Below Repeating Banner

صفحه - صدیق وفا

صدیق وفا صدیق وفا

تأريخچۀ اداره و منجمنت در افغانستان

2026-10-19 22:40:41


ادامۀ بخش يکم:

تتبع ونگارش : صديق وفا

پيوست به گذشته: دورۀغزنويان

" درباريان بزرگ مخصوصاً ندما ،شعرا ،اطباء ودبيران همه رجال فاضل ميبودند واز
ادبيات دری وعربی،انشاء وترسل تأريخ واخبار، قرآن وتفسير،حديث وفقه سر رشته
ميداشتند.شهزاده گان واشراف زاده گان درباری به علاوه معلومات نظری در ورزش وشکار
چوگان بازی (واژهٔ «چوگان» از ترکیب دو بخش «چو» به معنای «چوب» و «گان» به معنای
«ابزار» یا «وسیله» تشکیل شده است.، اين بازی اکنون شهرت جهانی دارد وبه نام Polo ياد ميشود)وتير
اندازی نيز ورزيده ميبودند."(1)

مدیریت و نظام اداری در دوره غزنویان (سال‌های 922 تا 1161 (ت.م ) بر پایه تداوم
ساختار دیوان‌سالاری سامانیان و تلفیق آن با قدرت نظامی و سنت‌های قبیله يی ترکان استوار
بود.

" مصارف دربار مجلل غزنه بسيار گزاف بود وبرای تهيه خوراکه باب دربار، ادارۀ
بزرگی به نام " توليت سفره" شاهی وجود داشت.دربار شاهی بسيار مجلل وپر
طمطراق بود، تشريفات وآداب معين داشت، در ايام رسمی شاه بالای صفۀ بزرگ بزرگ
ومرتفعی روی تخت مينشست وچندين صد نفر غلام مخصوص مسلح ومرصع با کمبر بند زری و
سيمی وکلاه دوشاخ ، دورا دور صفه صف می بستند.

پايان تخت وروی صفه شهزاده ها وصدراعظم وسپهسالار می نشستند، خارج صفه يک عده مامورين
بزرگ دربار ودولت درجا های معين نشسته ويکعده ديگر درجا هايی معين ايستاده
ميماندند، پردۀ سلطنتی در دروازۀ دربار بر افراشته می شد و گارد چند هزارنفره
غلامان، درخارج دروازه دربار صف می کشيدند."(2) 

در ساختار حکومتی غزنویان، شکاف و در عین حال همکاری
مهمی میان دو بخش وجود داشت

- درگاه (بخش نظامی و درباری): در اختیار فرمانروایان ترک‌تبار
غزنوی بود که به جنگ، کشورگشایی، جهاد و زنده گی رزمی علاقه داشتند. رهبری این بخش
با سلطان بود

- دیوان (اداری و کشوری): اداره امور سرزمین‌ها، مالیات و
نامه‌نگاری‌ها کاملاً به دست دیوان‌سالاران سپرده شده بود که میراث‌دار سنت‌های
اداری باستان بودند.

سیستم اداری غزنویان متمرکز بر دیوان‌های مختلف بود
که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

- دیوان وزارت: در رأس کل تشکیلات اداری، وزیر (معروف به
خواجه بزرگ) قرار داشت. وزیر اداره‌کننده کل کشور، مشاور سلطان و رابط میان درگاه
و مردم بود. این پست بسیار پرخطر بود و وزرای بزرگی مانند «حسنک وزیر» گاه به غضب
سلطان دچار می‌شدند.

- دیوان استیفاء: مسئولیت امور مالی، مالیات‌ها، عواید کشور،
پرداخت حقوق لشکریان و حسابرسی را بر عهده داشت. در رأس آن «مستوفی» قرار داشت.

- دیوان رسالت (یا انشا): مسئول نامه‌نگاری‌های رسمی،
تنظیم فرامین سلطنتی و مکاتبات با دربارهای دیگر بود. دبیران این دیوان از برجسته‌ترین
ادیبان عصر خود (مانند ابوالفضل بیهقی) بودند که نثر دری و عربی را به اوج کمال
رسانيد.

- دیوان اشراف (بازرسی و امنیت): وظیفه نظارت بر کارگزاران،
جمع‌آوری اخبار، و نوعی سیستم اطلاعاتی و جاسوسی برای کنترول کارگزاران دولتی و
ممانعت از تخلفات مالی و سیاسی را بر عهده داشت

- دیوان عرض: مسئول سازماندهی، بازرسی، تجهیز و پرداخت مواجب
سپاهیان بود.

ویژه گی‌های کلیدی مدیریت غزنوی ها

- تمرکزگرایی شدید: سلطان محمود و جانشینانش شخصاً نظارت دقیقی
بر کار وزرا و دیوانیان اعمال می‌کردند تا از فساد یا سرکشی جلوگیری شود.

- استفاده از سیستم برید (چاپار): برای ایجاد ارتباط سریع میان
پایتخت (غزنی) و ولایات وسیع (و شبه‌قاره هند)، از شبکه گسترده نامه‌رسانی و خبرچینی
استفاده می‌شد.

- غلبه زبان دری: باوجود ترک‌تبار بودن خاندان حاکم، زبان رسمی
دیوان، کتابت و ادبیات در دستگاه اداری غزنویان «دری» بود و فرهنگ اسلامی به طور
کامل بر دیوان‌سالاری سایه افگنده بود.

 تشريفات  سوقيات در دولتهای غزنوی:

"
درسوقيات عسکری شاه شخصاً سپاه اعزامی را از بالای يک بلندی
معاينه مينمود، آنگاه افسر اعزامی پياده به حضور شاه رسيده به خاک می افتاد
وزمين بوسه ميداد، به امر شاه بيرق او را ازخاک بر می داشتند تا رکاب شاه می
بوسيد.وسوار می شد وبا سپاه مارش مينمود.( 3)

تشريفات عزا داری غزنويان:

درمراسم عزا داری رجال بزرگ مثلاً سلطان محمود ويا خليفۀ عباسی القادر
با الله تمام مامورين دولت با قبا  وردا
ودستار همه به رنگ سفيد شرکت می کردند، بازار ها ودواير مسدود ومردم دسته دسته
آمده فاتحه ميدادند وعودت ميکردند.اين مراسم سه روز درجوامع بزرگ عملی می شد. (4)

تشريفات ديپلوماتيک غزنوی ها:

پذيرايی سفيران خارجی هم هم بسيار مجل بود.هيئت سفرا درتمام راههای قلمرو کشور
استقبال می شدند ومهمان دولت بودند.همين که نزديک پايتخت می رسيدند، نامۀ شاه
متبوع سفير به طور خفيه خواسته شده ، ترجمه ومسترد ميشد. در ورود سفير به نزديک
شهر از طرف دونفر نديم شاه که زبان سفير را ميدانستند وسه حاجب ( دربان) پادشاه،
ده نفر افسر ويک هزار سواره نظام استقبال می شدند.بازار ها تا اقامتگاه سفير از
طرف رئيس شهرداری با خوازه ها وپرده های قيمتی تزئين ميگرديد.

هنگام عبور سفير از بازار ها، مسکوکات نقره يی آميخته با شکر از طرف مردم بالای
موکب سفير نثار ميشد. بعد از سه روز استراحت سفير به دربار شاه احضار وپذيرفته می
شد، برای استقبال از سفير  درخارج محوطه
دربار پيلان جنگی وقشون سواره صف می کشيدند.مراسم احترام با غريو کرنا وکوس به عمل
می آمد.در درون محوطۀ دربار دوسه هزار گارد غلامان وافسران ومامورين دولت دو طرفه
ايستاده وسفير ازبين آنها عبور و وارد تالار دربار ميگرديد.در داخل دربار تمام
وزيران وجنرالان وحضار به پاخاسته وتنها شاه بالای صفۀ روی تخت وصدراعظم نزديک تخت
نشسته ميبود . سفير را آورده دور تر از تخت ايستاده ميکردند، او تعظيم غرايی
مينمود وشاه فقط با يک جملۀ مختصر احوال سلامتی شاه متبوع می پرسيد.سفير بعد
ازدادن جواب تا نزديک تخت پيش رفته ونامۀ پادشاه خودش را درخريطۀ ديبا به پادشاه
تقديم وخود به جای سابق عودت ميکرد. شاه نامه راگرفته به وزير ديوان رسايل ( منشی)
اشاره ميکرد تا آمده نامه را ميگرفت ودور تر می ايستاد با آواز بلند اصل آنرا با
ترجمه آن قرائت ميکرد آنگاه تحايف وهدايای سفير را به حضور شاه می آوردند، سفير
عودت ميکرد ودربار در همين جا خاتمه می يافت."(5)

سپس رسم بر آن بود که تحفه ها وهدايايی بخصوص از توليدات وطنی به سفير داده می شد.

با اختصار بايد گفت:

دورۀ غزنوی ها عهد توسعه وانکشاف تشکيلات، دفترداری وتشريفات درباری وبيروکراتيک
افغانستان بود. که ماليات را برملت سنگين می ساخت.

در دوره غزنوی ها برده داری رونق داشت، لذا ترکيب اجتماعی عبارت بود از: طبقه
ممتاز واشراف، عيان وروحانی، ( علويان، قضات علما وفقه ها) ومامورين بزرگ که همه (
خان ها وافسران بزرگ) که همه زمينداران ومالداران بزرگ وداری ثروت سرشار
بودند.اينان داری امتيازات سياسی واقتصادی بودند واداره حکومت را نيز بدست داشتند.
طبقۀ دوم ( اهل علم وهنر ،صنعت وپيشه ور وتاجر)، طبقۀ سوم دهقان وزارع بودند.طبقۀ
دوم وسوم ماليه می پرداختند، اما هنگام جنگها، تنها طبقه سوم مسلح ميشد وخدمت
عسکری را انجام می داد.

" غزنوی ها با لشکر کشی ها وفتوحات حدود جغرافيايی افغانستان از شمال به جنوب
(دريای آمو " جيحون" تا سند)، درغرب الی شهر قزوين ايران، درشرق الی
دريای ستليج هند، شمال ازخوارزم الی بحيره عرب درجنوب وسعت دادند." (6)

سلطان محمود غزنوی فرزند سبکتگين قوی ترين پادشاه سلسلۀ غزنويان بر علاوه رشادت
نظامی، به علم وفرهنگ، تجارت وصنعت ، آبياری وزراعت توجه زياد داشت.

او زبان دری را زبان رسمی ودولتی وجانشين زبان های محلی وعربی ساخت.

" خدمات شايان او نامبرده را درجملۀ سه نفر بزرگترين زمامداران وقت افغانستان(
کنشکای کبير، سلطان محمود غزنوی واحمد شاه بابای کبير) شامل می سازد"(7)

ادامه دارد...



__________________________________



منابع وماخذ:

1) مير غلام محمد غبار ( افغانستان درمسير تأريخ ) صفحۀ 122

2) //      //             //        //               //           ص.     122

3)  //      //             //        //               //          ص.   
123

4) همانجا

5) همانجا

6) جنرال پاڅون اطلس تأريخی افغانستان صفحه 19‌

7) همانجا



 



کرونولوژی تاريخی افغانستان ( قسمت دوم)

2026-10-19 22:03:18


تتبع ونگارش: ص.وفا

ورودی اين مبحث

افغانستان کشوريست درقارۀ آسيا که ازلحاظ قدامت تاریخی،یکی
ازکهن‌ترین کشورهای جهان به‌شمار می‌رود،آثارباستانی بدست آمده ازبعضی نقاط
افغانستان( قره کمره،باميان،آق کپرک ومنديکگ)نشان ميدهد که حدود بيست هزارسال قبل
ازميلاد جامعه بشری سيرتکامل خود رادراين سرزمين پيموده است.

به استناد " اطلس تاريخی افغانستان" از کارهای ماندگار دوست ديرينم
جنرال عتيق الله پاڅون اين  کرنولوژی را به
اضافات وحاشيه ها، تتبع وادامه ميدهيم:

درقسمت اول عنوان کرنولوژی به رويداد های حد اقل بيست هزارسال پيش از تقويم مشترک (1) تا 754 سال پيش از تقويم مشترک پرداختيم. اينک
دنباله آن:

- 759 الی 800 تقويم مشترک (م) : بيش از 15 بار قيام مسلح مردم عليه تجاوز وستم
عرب ها که توسط عيارانی مانند: حکيم سند باد (2)، استاد سيس بادغيسی (3)، حريش
سيستانی، حکيم مقنع بادغيسی، امير حمزه سيستانی وديگران رهبری وانجام يافت.



استاد سيس بادغيسی ( ازگوگل) / نبرد وقيام مردم عليه
اعراب در دوران عباسی ها


-  821 م. دولت طاهريان بحيث دومين دولت
مستقل افغانی بعد از پخش اسلام درخراسان توسط طاهر فوشنجی اساس گذاشته شد، که الی
سال 872 م. دوام کرد.



 نقاشی های
منسوب به طاهر فوشنجی ويعقوب ليث صفار ( گوگل)

- 860 م. يعقوب ليث صفاری يکی از عياران سيستان دولت
صفاری  را تشکيل داد.

-   872 اشغال نيشاپور پيتخت دودمان طاهری
توسط يعقوب ليث صفاری ، به اسارت کشيدن محمد آخرين زمامدار آن دودمان وخاتمه آن.

- 872م. يعقوب ليث صفاری کابل پايتخت کابلشاهان را اشغال می کند،ختم سلسله
کابلشاهان درافغانستان، بقايای کابلشاهان پايتخت خود را اول به گرديزوبعداً به
ويهند درکناراتک انتقال ميدهد.که بعد درتاريخ به نام هندوشاهان شهرت پيدا می کند.



رتبيل شاهان يا کابلشاهان ( تصوير وسکه ) از سايت
منديگک

- 892 م. اسماعيل بن نوح حاکم بخارا با اشغال سمرقند
دولت سامانی را تشکيل می نمايد.گرچه سامان خدا از متنفذين بلخ وحاکم آنولا قبلاً
درسال 819 م. اين سلسله را دربلخ اساس گذاشته بود.

- 910 م. با اشغال سيستان توسط قوای سامانی به سلطۀ سلسلۀ صفاريان خاتمه داده شد ودولت
سامانی جانشين آن گرديد.

- 962 م. آلپتگين سپه سالار دربار سامانی استقلال غزنی را از سامانيان اعلام
ميدارد.



الپتگين موسس سلسله غزنويان خسرسبکتگين وپدر کلان
سلطان محمود غزنوی /غزنين مرکز امپراطوری غزنويان


- 977 م. سبکتگين داماد وافسرالپتگين دولت مستقل غزنه را تشکيل داد.موصوف توانست
وحدت سياسی افغانستان را درحدود جغرافيايی آن در بين رود های آمو ( جيجون) وسند
تأمين نمايد.



- 998 م. به سلطنت رسيدن قوی ترين پادشاه سلسلۀ غزنويان محمود پسر سبکتگين ( محمود
زابلی) که سرحدات امپرتوری غزنه را درغرب الی شهر قزوين ايران، درشرق الی دريای
ستلنج درهند، درشمال الی خوارزم والی بحيرۀ عرب درجنوب وسعت داد.موصوف به علوم،
فرهنگ، تجارت، صنعت، آبياری وزراعت توجۀ زيادکرد.



زبان دری زبان رسمی ودولتی جانشين ديگر زبان های محلی وعربی گرديد.خدمات شايان او
نامبرده رادرجمله سه نفر بزرگترين زمامداران وقت افغانستان ( کنشکای کبير،سلطان
محمود غزنوی واحمد شاه درانی) قرار داد.

- 999م. سلطان محمود غزنوی با اشغال بخارا پايتخت دودمان سامانی به سلسلۀ ساماتنی
خاتمه داد.

-1020م. تسخيرشهرمنديش مرکز دولت
محلی غور ازدودمان سوريان وبه اسارت محمد سوری اميرغور توسط سلطان محمود غزنوی.



-1030م. مرگ سلطان محمود کبيروبه سلطنت رسيدن پسرش مسعود بعد از زدوخورد های
درباری با محمد برادرش.

- 1037 الی 1038م. شکست سلطان مسعود غزنوی از سلجوقيان به رهبری طغرل وجدا شدن
ولايات شمالی از پيکر افغانستان.

- 1038م. طغرل سلجوقی دولت مستقل سلجوقيان را درنيشاپور اساس می گذارد.

- 1041م. حبس وخلع سلطان مسعود غزنوی توسط سپاهش در طول راه غزنه - هند وقتل بعدی
وی توسط احمد برادر زاده اش.

- 1148م. با شکست بهرام شاه غزنوی از علاوالدين حسين غوری سلسله غزنويان خاتمه
يافت وسلسلۀ جديدی درتاريخ کشور به نام غوريان جانشين آن گرديد.علاوالدين بزرگترين
خيانتی را مرتکب شد ودرانتقام برادرش، پايتخت غزنويان که عروس البلاد بود وشهر ها
وآثار تاريخی ديگری را ازغزنه الی شهر بست به آتش زدوبه خاطرسوختاندن خانه خود لقب
" جهانسوز" گرفت.



علاوالدين جهانسوز  و سلسله او

- 1162م. به سلطنت رسيدن بزرگترين پادشاه سلسلۀ غوريان، سلطان غياث الدين غوری (
غياث الدين محمد سام)که او وبرادرش سلطان شهاب الدين غوری ( شهاب الدين محمد سام)
توانستند الی 1202 م. نه تنها تمام مناطق ازدست رفته دراخير دوره غزنويان را مسترد
کند، بلکه بزرگترين وقوی ترين امپراطوری عصرخود را تشکيل نمايندکه سرحدات آن الی
خليج بنگال می رسيد.



- 1192م. محاربۀ ميدان تراوری: قوای افغانی تحت قيادت شهاب الدين محمد غوری برقوای
هندی تجت قومانده راجه گان پتهورای وگاندی رای پيروز گرديد. اين پيروزی راه پخش
وتوسعه دين اسلام وايجاد اولين دولت اسلامی ( سلطنت دهلی) رادر هندوستان
هموارساخت.

-1205م.شهادت سلطان شهاب الدين محمدغوری توسط فداييان کهگران درکناردريای جهلم (
نيلاب).

- 1206م. قطب الدين ايبک سپهسالار شهاب الدين غوری قسمتهای مفتوحه هند را از
امپراطوری غوری جدا واولين دولت مستقل اسلامی به نام سلطنت دهلی درهند را تأسيس
مينمايد.

- 1214م. علاوالدين محمد غوری آخرين وضعيفترين پادشاه سلسله غوريان، غور پايتخت آن
امپراطوری را به سلطان محمد خوارزمشاه تسليم نمود. ازبزرگترين آثارمعماری دورۀ
غوريان که تا هنوز باقيمانده است ،مسجد جامع هرات ومناره جام بادغيس است.



-   1214 الی 1226م. اشغال قسمت اعظم
کشورما توسط خوارزمشاهیان ماوراءالنهر که اين وضع الی سال 1220 رسيدن چنگيز خان
ادامه يافت.

-1220م. حملات قوای مغل تحت رهبری چنگيز خان بر حريم افغانان، تسخير شهرهای
افغانی، تخريب شان يکی پی ديگر وقتل عام ساکنين آنها.

- 1221م. اولين شکست قوای مغل در پروان

- 1227م.  مرگ چنگيزخان.



چنگيزخان ولشکرش

-1245م. ملک شمس الدين کرت دولت
مستقل افغانی ملوک کرت را درهرات اساس ميگذارد واين دولت درمرحله اول باجگذار دولت
مغولی ايلخانيان بود.

- 1308 م. ملک فخرالدين کرت سومين پادشاه اين سلسلۀ استقلاليت مکمل خود را از
ايلخانيان ايران اعلام داشت.

- 1369م. تيمور (تيمور لنگ) يک نفر از احفاد چنگيز خان امارت خود را در شهر بلخ
اعلام نمود.



امير تيمور کورگانی ولشکرش

- 1381م. ختم سلسلۀ ملوک کرت توسط1383 تيمور لنگ ( امير تيمور کورگان)

- 1383م. زخمی شدن تيمور درجريان محاصره سيستان، بعد از همين زخم به تيمور لنگ
مشهور شد.

- 1383م. تيمور لنگ بزرگترين بند آبی آن زمان درسيستان به نام (بند رستم) را ويران
ساخت.بعد از آن سيستان وقسمت اعظم منطقه به دشت وصحرا مبدل شد.

- 1404م. درگذشت تيمور لنگ در شهر اترار ماوراء النهر. او در اين فُرصت آماده گی
نهايی برای حمله وتسخير چين وفتح آن کشور را 
ميگرفت.

1404م. بنيان گذاری سلسله تيموريان هرات توسط شاهرخ ميرزا پسر امير تيمور کورگان.



تمثال شاهرخ ميرزا وگوهر شاد بيگم

- 1464.م آغاز سلطنت سلطان حسين ميرزا بايقرا ، ششمين ومقتدرترين پادشاه اين
دودمان. روضه شهر مزارشريف ( مرقد حضرت علی چهارمين خليفه اسلام) ومسجد مصلی هرات
که خرابه هايی از آن باقی مانده بود درهمين دوره اعمار گرديده است.

علاوتاً در دوره تيموريان هرات، علوم، فرهنگ، ادبيات، تجارت، صنعت وفن معماری زياد
رشدکرد ودرشهر هرات اکادمی هنرهای زيبا موجود بود که محصلين ازتعداد زياد کشورها
در آن مصروف تحصيل بودند.

ادامه دارد.....

منابع وحاشيه نويسی ها:

1- نظر به يادداشت پروفيسر دوکتور زمان ستانيزی( چون  حلقات علمی تقويم مرسوم ميلادی يا مسيحی را
صرف نظر ازسابقۀ وصبغۀ دينی آن تقويم جهانی پنداشته وپذيرفته اند. لذا آنرا به نام
تقويم مشترک يا Common Era or CE نامگذاری دوباره
کرده وسالها پيش تقويم مشترک را به نام Beforer The Common Era or BCE  مسمی ساخته وبه کار ميبرند.

روی اين برهان حرف ( م) را به مفهوم مخفف تقويم مشترک به کار برده اند نه ميلادی)

2- سند باد درحقيقت طوفان خشماگين وادی سند وهلمند عليه تجاوز اعراب بوده که در
چهره حکيم سند باد متبلور شده است.

3- استاد سيس از قهرمانان ملی بادغيس افغانستان بود که در زمان اقتدارعباسيان به
خونخواهی ابومسلم خراسانی وهم آزادی سرزمين وخاک کشور از يوغ اعراب به نبرد پرداخت
وسر انجام اسير ودرسال 767 م. دربغداد اعدام شد.

4- نقشه ها : اطلس تاريخی افغانستان اثر جنرال عتيق پا څون وتصاوير ازگوگل وذخيره شخصی

****

کرونولوژی مصور تاریخی افغانستان

2026-10-19 00:13:20

 آریانا- خراسان- افغانستان

قسمت اول 


مدخل موضوع:

 افغانستان کشوریست در قارۀ آسیا که از لحاظ قدامت تأریخی،یکی ازکهن ترین کشورهای جهان بشمار میرود،آثار باستانی بدست آمده از بعضی نقاط افغانستان( قره کمره، بامیان،آق کپرک و مندیکگ)نشان میدهد که حدود بیست هزار سال قبل از تقویم مشترک جامعه بشری سیر تکامل خود را در این سرزمین پیموده است.

تأریخ مدون افغانستان پنجهزار سال را نشان میدهد، اما نظر به مطالعات تازه در کتاب " افغانستان در عهد قدیم" نوشته رسول باوری در سال ۱۹۹۰ و به استناد کتاب " تأریخ قدیم افغانستان" که در سال ۱۹۵۱ توسط احمد علی کهزاد نگاشته شده به نقل و فشرده از بخش افغانستان شناسی دانشنامه آریانا که به همت مهدی زاده کابلی تدوین شده میتوان نوشت:

" بدون شک نباید افغانستان را خاستگاه انسان اولیه دانست، اما حد اقل میتوان آنرا یکی ازنواحی که درادواربسیارکهن،انسان درآن میزیسته است، به شمار آورد.

آثارزیادی از سکونتهای بسیار قدیمی انسان در این سرزمین مثلاًًًًًً: در دشت ناورولایت غزنی موجود است که برای اثبات این که انسان پارینه سنگی دربسیاری از بخشهائی این خطه زنده گی میکرد، کافی استند . چنانچه در این کشور باستانی به تائید کانکوفسکی دانشمند وباستانشناس شوروی وق در سال 1982 درکتاب" تأریخ افغانستان"از ۱۰۰ هزار الی ۲۰۰ هزار سال پیش آثار حیات انسان اولیه وابزار زنده گی آنها یافت شده است."

نظر به کاوشهای باستانشناسی از مندیگک کندهار و لشکرگاه هلمند و آزمایش کاربنی مجسمه های بدست آمده،بخصوص پیکرهٔ هیکل زیبای زنان که برخی مویهای آرایش شده و نگاه پُٰر اثر دارند، حد اقل قدامت ۴۰۰۰ سال پیش از عیسای مسیح را نشان میدهد(۱) .

 این کاوش  موقعیت جیوپولیتیک و جیواستراتیژیک افغانستان را با داشتن قدامت تأریخی بیش از ۶ هزارساله در ردیف دومین کانون تمدن جهانی بعد از بین النهرین(۲)و سرزمین کلده قرار داده است. 

افغانستان یک کشور باستانی است، مسکون شدن انسان در این سرزمین از قدیم و زمانی است که تأریخ به ضبط حوادث قادر نبوده است.

در نتیجه رشد جامعه و لزوم ایجاد دستگاه نظم و امنیت عامه اولین دولتها در سرزمین امروزی افغانستان ( آریانای کهن) حدود (۱۵۰۰) سال پیش از میلاد در ( بخدی- باختر و بلخ) به وجود آمد، با خم و پیچها و فراز و نشیبها این سرزمین حدود جغرافیائی مختلف بخود گرفت و حتی بعضاً با معدوم شدن کامل دولتهای مرکزی در طول تأریخ موجود بوده وتا امروز به موجودیت خود ادامه میدهد.

تصوېر
اثرهای بدست آمده از منديگگ کندهار (۳)

کرونولوژی (۴): 

به استناد " اطلس تأریخی افغانستان" از کارهای ماندگار دوست دیرینم جنرال عتیق الله پاڅون این  کرنولوژی را به اضافات و حاشیه ها، تتبع سایر منابع آغاز و ادامه میدهیم:

  • - سرزمین ما ( آریانا- خراسان و افغانستان) از ۹ الی ۲۰ هزار سال پیش از میلاد موجود بوده تا دوره حجر، فلزات وم س یا برونز ادامه یافته است.
  • - حدود ۴ هزار سال پیش از میلاد مجسمه های مندیکگ نشان میدهد که حیات و هنر در این سرزمین جلایش داشته است. 
  • - حدود ۳ هزارسال پیش از میلاد اعمار خانه های رهایشی، زراعت و مالداری، ساختن اسلحه و زیورات و ظروف سفالین ضبط شده است.
  • - حدود ۲ هزارسال پیش از تقویم مشترک دولت پیشدادیان توسط دولت سامی بین النهرین و کیانیان توسط آسوریهای بابل سقوط داده شدند.
  • - حدود ۷۰۰ سال پیش دولت باختری بلخ به موجودیت خود ادامه داد، اما در قرن 6 تقویم مشترک توسط دولت هخامنشیها سقوط داده میشود.
    تصوېر حضرت زردشت (۵)

  • - حدود ۵۵۸ قبل ازمیلاد،فیلسوف و متفکر بزرگ حضرت "زرتشت" تبلیغ  و اشاعه دین زردشتی( زرتشتی) را ازشهر باکترا- زاری اسپه (باختر)آغاز مینماید. مجموعه نظریات فلسفی او در کتابی به نام " اوستا"انعکاس مییابد.

پندار نیک، گفتار نیک وکردار نیک خطوط اساسی آموزش او را تشکیل میدهد.


مؤلفین غربی در آثار خود زردشت را متفکر ایرانی معرفی میکنند، این درست نیست،او در شهر باختر ( شمال افغانستان) چشم به جهان کشوده است،فعالیت مذهبی خود را از همانجا آغاز کرده و در همانجا زنده گی و کار کرده و درهمان سرزمین وفات نموده است.

  • - 330 قبل از میلاد: سقوط امپراتوری هخامنشی ایران توسط اسکندر مقدونی و اشغال افغانستان توسط قوتهای یونانی.
    اسکندر مقدونی وبرخی شاهان( ۶) و(۷)
  • - 250 ق.م دیودوت اول والی باخترو سغدیانه انتیوکوش شامی پادشاه سلسله سلیوکهای شام دولت مستقل یونان و باختری را با تشکیلات منظم دولتی در سرزمین کنونی افغانان اساس میگذارد.
  • - 175 الی 250 ق.م تکمیل فتوحات یونان و باختری و رساندن کشوربه سرحدات طبعیی آن از حوزه سیحون و جیحون درشمال الی بحیرۀ عرب در جنوب و از دشتهای ایران از غرب الی حوزه گنگا در شرق. 
  • - 58 ق.م دولت یونان وباختری توسط فشار قبایل اسکانی از شمال ودولت پارتها ازغرب سقوط داده شد.
  • - 97 ق.م ماویس دولت ساکها را دراطراف علاقه کی- پن (هلمند وارغنداب امروزی)اساس میگذارد، ساکها یک شاخه یی از قبایل سیتی میباشد.
  • - بعد از سال 5 ق.م آخرین پادشاه سلسله ساکها آزس دوم پایتخت خود را ازارغنداب به پنجاب انتقال داده بود.
  • حدود 5 ق.م ونوس اساس دولت مستقل پهلوا را در اطراف سیستان واراکوزیا میگذارد .پهلوا بحیث واحد مستقل ملی از ترکیب اقوام ساک وپارتین به وجود آمده بود.
  • - حدود 40 تقویم مشترک امپراتوری بزرگ کوشانیان توسط کجولا کدفیزس دراطراف شهرباختراساس گذاری شد.کوی شانگ یا کوشانیان مانند ساکها یکی از قبایل ِسیتی میباشند که سیتیها به نوبه خود مربوط قوم یوچی (هوچی یا تخاریان بوده اند)مقارن با آغازسلطۀ کوشانیان دراطراف باختر،هنوز بقایای سلسله های یونان وباختری درکابل، کاپیسا،پهلوا ( پارتینها) دراطراف ساکستان واراکوزیا وساکها دراطراف گندهارا ودرۀ های سند حاکمیت داشتند. امپراتوران کوشانی توانستند الی سال 80 تقویم مشترک به موجودیت تمام دولتهای فوق الذکر خاتمه داده، مناطق حاکمیت شان را شامل امپراتوری واحد کوشانیان ساخته ووحدت سیاسی کشور را تأمین نمایند.
  • - 127 الی 151 م. کنشکای کبیرپارتیان ایران را مغلوب ،کاشغر،یارکند وُختن را فتح کرد. رشد زراعت، تجارت وتامین امنیت و آسایش مردم وپخش وتوسعه دین بودائی درتمام فلمروخودش، مناطق مفتوحه از کار مهم کنشکا بود که اورا درزمره بزرگترین زمآمداران افغانستان شامل میسازد. امپراتوری کوشانیان در زمان او به عالیترین مدارج قدرت و وسعت خود میرسد.موصوف پایتخت را از شمال هندوکش به جنوب آن انتقال داد، بگرام پایتخت تابستانی وپشاور پایتخت زمستانی قرار میگیرد.
    سکه وتصوير کنشکا-  مجسمۀ تخريب شده مربوط به کنشکا که در موزيم
    کابل موجود است (8)
  • -حدود 350 م - کیداریا ازاخلاف کوشانیان باختردراثرفشارهونها به جنوب هندوکش کشیده وپنج ایالت جنوب هندوکش کوشانیان را در یک دولت متحد میسازد،پایتخت آنها دراول کاپیسا وبعد کابل بود. این سلسله حدود 400 م. در اثر فشار یفتلها مجبور به فراردر کوههای چترال وگلکیت شده و بعد از سقوط یفتلها دوباره به کابل آمده وحدود 600م. سلطنت کابلشاهان یا رتبیل شاهان را تشکیل دادند. 
      دیوارهای شیردوازه وآسه مائی شهرکابل در دوره کابل شاهان وسمبول ملی کابلشاهان  (9)
  • - حدود 425 م. تشکیل دولت یفتلها ( هیاطله یا هونهای سفید) توسط افتایلتو سردار این قوم در نواحی باختر.
  • - ازحوادث مهم دوره یفتلیان چهارجنگ بزرگ با ساسانیان ایران است، که آینها همواره برحریم کشور ما میتاختند، تنها دریک جنگ یفتلها شکست خورد ودر سه جنگ دیگر غالب آمدند، حتی درجنگ سوم آخشنور پادشاه یقتلی، فیروز پادشاه ساسانی را اسیر گرفت که با قبول باج سالانه وگروگان گذاشتن پسرخود قباد وی آزاد گردید. اهمیت دوره یفتلیان در آنست که به تعقیب کوشانیان، وحدت سیاسی افغان زمین را درسرحدات طبعیی وتأریخی آن تأمین نمود.  
  • - حدود 565 یا 568 م. حمله قوتهای مشترک ساسانیان ازغرب وترکها از شمال، شکست یفتلها وفرار شان به جنوب هندوکش.
  • - حدود 600م. برهاتگین از اخلاف کوشانیان خورد ( کیداریان) سلطنت مستقل کابلشاهان ( رتبیل شاهان) را در اطراف کابل تشکیل دادند.
  • - 642 م آغاز حملات اعراب بر افغانستان ( خراسان) با تعقیب یزدگرد ساسانی که به استقامت میهن ما فرار فرار کرده بود، گرچه حملات گسترده عربها بعد از سال 660 م ادامه یافت که با مقاومت شدید مردم وکابلشاهان مواجه شد.
  • - 746م. ابومسلم خراسانی که در 720 م درقریه سفید دژشهر انبار ( سرپل) درشمال افغانستان به دنیا آمد درشهر مرو دولت مستقل را اعلام کرد.
  • - 750 م. ابومسلم خراسانی با نیروی خود خلافت بغداد را از دودمان اموی به دودمان عباسی انتقال داد، مگر درسال 754م توسط خلیفه منصور عباسی خاینانه به شهادت رسید.

ادامه دارد.....

منابع:

1- کتاب  باستانشناسی افغانستان از کهن ترین روزگار تا دوران تیموریان نوشته فرانک ریایموند الیسین

The archaeology of Afghanistan : from earliest times to the Timurid period / Frank Raymond Allchin; Norman Hammond. 

London [u.a.] : Academic Pr., 1978

 2- افغانستان درمسیر تأریخ  صفحه 32 جلد اول چاپ 1969 موسسه نشرات کتب شماره مسلسل 32 مطبعه دولتی افغانستان ( میر غلام محمد غبار)

3- باستانشناسی افغانستان از کهن ترین روزگار تا دوران تیموریان نوشته فرانک ریایموند الیسین 

1987

4- اطلس تأریخی افغانستان اثر جنرال عتیق پا څون 

5- خبرگزاری راسک

6- ویکپدیا- دانشنامه آزاد

7- رکنا وبسایت ایران

8- گوگل بخش تصویر
9- // //



ابعاد و سيمای " اسلاميزم" در افغانستان

2026-10-18 23:32:51

باز شناخت زمینه ها و عوامل عینی وذهنی ظهور داکترین مذهبی و مبنای ایدیالوژیک آن طی صدسال اخیر مبین این واقعیت است ، که اُعمال ارتجاع بخاطرمقابله با نهضتها و جنبشهای مترقی و پیشرونده با سئواستفاده از معتقدات دینی مردم و ایدیالوژیک ساختن اسلام ، نخست " اسلامیزم " یا اسلام سیاسی را منحیث سیستمی ازنظریات پیشکش نمودند و متعاقبا ً پارا فراتر گذاشته ومدعی شدند که (( اسلام هم مذهب است وهم دولت )) ؛ بدینترتیب وظایف مذهب وسیاست را باهم مدغم گردانیده ودریک ساختار واحد قرار دادند . در چنین ساختار نظم اجتماعی دارای منشأ الهی بوده ، اختیارت وصلاحیتهای حکمروا مشتق از نیروی آسمانی تلقی شده ورهبری سیاسی مطابق قوانین مذهبی پیش برده میشود .این گونه برداشت نادرست ازاسلام در درازنای تأریخ مشحون از فرود وفراز میهن ما، بویژه در دو دهه اخیر با تداوم و تشدید منازعه ایدیالوژیک و نظامی ، اوضاع دراماتیک را در کشوربه میان آورده است وباعث انقطابات و انفجارات عظیم اجتماعی ، جنگهای خانمانسوز ، ویرانی وبربادی وطن گردیده است. در چنین نظام باشندهان فرمانبردار بی چون وچرا محسوب شده واز همه حقوق مدنی و دموکراتیک محروم گردانیده شده اند. در مقابل قشر فرمانده از اعمال خود فقط در دنیای دیگر مسئول دانسته شده وواجب الاحترام ومافوق بودن شان برمردم تعمیل گردیده است.

آنچه را که امروز به نام " دولت اسلامی- امارت اسلامی " عنوان مینمایند ، ماهیتا ً بدعت گروههای بنیاد گرای اسلامی است که به استشاره قدرتهای بزرگ استعماری در ضدیت با نهضتهای مترقی مورد استفاده قرار میگیرد و چتریست برای کتمان یک نظام توتالیتیار- مذهبی که افغانستان را از هر حیث به عقب میکشاند . در واقعیت امر " اسلامیزم" نیز جزء وسیله سازی ایدیالوژیک اسلام برای مقاصد سیاسی ، چیزی دیگری بوده نمیتواند که هیچگونه ربطی با اصول اسلام ندارد. در جهان کنونی کشوری را سراغ نداریم که تحت لوای چنین حکومتی به شگوفائی ، عدالت وترقی نایل شده باشد ، تبدیل نمودن دین اسلام به ایدیالوژی و سوء استفاده از آن جهت احراز قدرت سیاسی بدوش انارشی مجاهدین والیگارشی طالبان است که متأسفانه طی سالیان متمادی حاکمیت استبدادی شان کوچکترین پاسخی به نیازمندیهای مردم ارائه نکردند، بلکه موجب تعمیق دیکتاتوری مذهبی و استیلای بی حد وحصر نظام انگیزاسیون " تفتیش عقاید" در کشور گردیده ، بر گفتار ، کردار و پندار باشندهان افغانستان قیودات بی نظیر و طراز قرون وسطائی را وضع .با افکار متحجر و افراطی هرگونه پیشرفت وترقی را مانع شدند .

چون اسلام سیاسی بین عرصه های دینی و دنیائی خط فاصل نمیکشد . بنا ً دولت اسلامی در تعریف خود مذهبی بوده و مشروعیت قدرت ومشروعیت زمآمدار در آن از منشأ الهی منبعث میگردد .این در حالیست که برخی تئوریسنهای اسلامی این را تصدیق میدارند که ثبات و استقرار در جامعه نسبت به حاکمیت ایدیال و مذهبی ارجحیت دارد.چنین معقول پنداری تکامل تأریخی را میتوان در این وجیزه سراغ نمود: (( یک روز عدم قانونیت بدتر است از سی سال حاکمیت استبدادی)) ، اما در نظام اسلامی وظیفه زمآمدار تطبیق قانون شرعیت دانسته شده و " سلطان پرهیزگار" آنست که بتواند شرعیت راخوب تطبیق کند. پیش شرط اصول شرعی میرساند که تحقق قوانین مدنی و دموکراتیک که متضمن انکشاف اجتماعی و رشد متوازن جامعه در عرصه های اقتصادی، حقوقی و قضائی میباشد ، مطرح نبوده و از آن سؤالی در میان نیست .

آنهائی که خود را" مدرنیست و دموکرات " میخوانند و داد از حکومت عدل و انصاف و تساوی ملیتها میزنند ، باید بدانند که تعقیب رد پای رهبران سابق جهادی و لم دادن به افتخارات کذائی دوران جهادی گری وطالب گرائی یک افتضاح ویک اشتباه جدی سیاسی و تأریخی است که عواقب ناگواررا نه نتها به مردم کشور بلکه به خود" نوبدوران رسیده ها " در قبال دارد .

واقعیت این است که سر خورده گان اسلامیزم جزء توسل جستن به دموکراسی وروآوردن به زنده گی مدرن راه دیگری به ادامه حیات خود ندارند ، این استنتاج منطقی میرساند که گویا اندیشه های اسلامیزم یا داکترین سیاسی ساختن اسلام نیز به "پایان تأریخ" خود نزدیک شده است ، همانطوریکه " کمال اتاترک در آغاز جنگ اول جهانی ختم خلافت اسلامی وتمام اتوریته سیاسی- نظامی آنرا ابلاغ داشت" و شاه امان الله با غیر روحانی ساختن تأسیسات دولتی وتجدد طلبی جدا ساختن دین از دولت را مطرح کرد ، دیگر جائی به " اسلام سیاسی" باقی نماند. در اوضاع کنونی که مردم ما انواع گوناگون سئو استفاده از اسلام را تجربه نموده و جامعه جهانی هم به عمق قضیه ملتفت شده اند ؛ بعید نخواهد بود که پس از ورشکسته گی اسلامیزم قهر آمیز و خشونت بار سالهای نود دوران افول کامل بنیاد گرائی ایدیالوژیک ومذهبی فرارسیدنی است.

منازعه ایدیالوژیک و نظامی که به وسیله " اسلام گرایان" و" اسلامیستهای جهادی وطالبی" در افغانستان دامن زده میشود،درنتیجه تقابل اندیشه ها ونظریات سیاسی بمیان آمده ودر دهه های اخیر دینامیسیم وتحرک خاصی را در قبال داشته که این وضع ناشی از شرایط و خصوصیات مشخص تأریخی جامعه افغانی است وباجریانات سایر کشورهای اسلامی کمتر شباهت دارد .

دقیقا ً همین مبارزه ایدیالوژیک ، یعنی مبارزه بر سر اینکه چه کسی باید معرف جریان مسلط بر جامعه باشد از بدو تأسیس دولت مدرن در افغانستان تا کنون ادامه داشته ومتأسفانه نتایج فاجعه باری را در تأریخ معاصر ما به وجود آورده است .

همانگونه که در دوران حاکمیت امیر عبدالرحمن وسلاله مذکور خاصتاً هنگام زعامت شاه امان الله " اسلامی ساختن" توسط میکانیزمهای "توسعه دولتمداری" و " تسلط دولتمداری" پیش شرط غیر روحانی ساختن دولت وجامعه محسوب میشد . در دوران حاکمیت حزب دموکراتیک خلق افغانستان ( حزب وطن) حاکمیت مذهبی به وسیله مدنی ساختن قوانین به خلع نهائی خود نزدیک شد. اما با راه اندازی جهاد (!) و" مقاومت" ، مقدس سازی مجدد و کشانیدن دولت در تابعیت مذهبی ادامه یافت ، تا آنکه سراپا جامعه مدنی افغانستان را هیولای مذهبی ساختن فرا گرفت .

اندیشه های ایدیالوژیک ریفورمهای شاه امان الله و نهضت جوانان افغان از مساعی بخاطر انقلابی ساختن جامعه ودولت توسط یک نمونه جدید ایدیالوژیک بشارت میداد که در آن مردم بمثابه باشندهان دارای حقوق مساوی تعریف شدند .اما تلاسهای دوران حاکمیت روشنفکری که مقارن دهه هشتاد را در برمیگرد ، باپیش کشیدن قوانین در عرصه محدود ساختن نفوذ روحانیت و تقسیم قدرت در میان جریانات مختلف فکری و ایدیالوژیک محصور مانده وبه ناکامی انجامید. بدینترتیب ادعای حاکمیت مردم ، مشروعیت قدرت بادریغ پابرجا باقی ماند.

بنابرآن ؛ زمانی افغانستان میتواند به یک کشور پیشرفته ، شگوفان ، مترقی و نیرومند مبدل گردد که مردم آن در رفاه وخوشبختی زنده گی نمایند ، اما تأمین سعادت مردم مستلزم آنست تا سلطه افراطیون مذهبی و نیروهای بنیاد گرای جهادی وطالبی برچیده شود و نظامهای سیکولر و دمو کراتیک جاگزین حکومات تیوکراتیک ودیکتاتوری شود.

از آنجائیکه در مودلهای ایدیالوژیک دولت اعم از روشنفکری و جهادی آن مسأله تأمین هژمونی ایدیالوژیک در عرصه قدرت دولتی با توسل به زور و بدون استفاده از شیوه های اقناعی مطرح است . بنا ً هردوی آن نتوانست به نتایج مطلوب برسند و تأمین عدالت اجتماعی که ازطریق استقرار یک دولت دموکراتیک و رفاه عامه متصور است ، کماکان در برابر نیروهای ملی و ترقی پسند افغانستان قرار دارد .



 منابع: 

1- اسلام وسیاست در افغانستان -استااولسن انتروپولوژیست دنمارکی، ترجمه خلیل زمر 

2- یادداشتهای شخصی ورویدادهای خبری

باز نويسی تاريخ چگونه؟

2026-10-18 23:21:21

تأریخ بیان زمان و درلغت مقلوب تأخیر ونیز به معنی غایت ( پایان، انجام، مقصد، منظور وهدف)  آمده است.  

گذشته و ماضی را هیچ کس نمیتواند تغییر دهد،آنچه به وقوع پیوسته ودرزمان پیش از امروز بوده درحقیقت تأریخ است. تأریخ هم ناظر وقایع گذشته انسان است و هم  عطف به مطالعه و بررسی وقایع جاری  و پیشبینی آینده را درقبال دارد.

 مگر ضرورت زمان ما چنان است که تأریخ را باید هر روز، سر از نو خواند!

زیرا: تأریخ حقیقی را  تنها میتوان در سندهای روشن ( اسناد باستانشناسی) جستوجو و بدست آورد.

تا جائی که دیده شده است،برخی از نویسنده گان و یا مؤرخان ما، به ویژه بعد از دههٔ سی سدهٔ بیستم، رو به نوشت تأریخ کشور جدا از رخدادنامه نگاریها دست یازیدند. برای درک بهتر کار پردازش به تأریخ، به ویژه پیوند و رابطه اش با سیاست و شکل دهی اش در این رده، بایست این نکته را یاد آور شد که دو مفهوم تأریخدانی وتأریخ شناسی ) Historygraphy) و تأریخ نویسی History writings از هم تفاوت ژرف و عمیق دارند. 

در رده اول نویسنده گانی وجود دارند که داده های تأریخی را بدون آن که پیوند سندها را با محیط اجتماعی - تأریخی، در نظر بگیرند، به آن میپردازند و تأریخ گزارش گونه یی را ارایه میدارند.

در ردۀ دوم، تأریخ نویسی علمی است، که  در آن نه تنها بررسی تأریخ منظور وهدف میباشد، بل نگارش تأریخ برمبنای داده های علمی درنظر گرفته میشود. در این امر تأریخنگار بایست حادثه ها را از زاویه های گونه گون بر اساس سند بررسی کند و مهم تر از همه به شِگرد ومتودهای کار به صورت همه جانبه ورود، داشته باشد.

در تأریخنویسی علمی ، تأریخنگار با تمام نیرو تلاش مینماید تا میان گزارشها و داده هائی که به درستی و حقیقت نزدیک اند و آنهائی که نیمه درست اند، مرز روشنی بکشد. او، در این راه سعی مینماید تا مشاهده های شخصی اش را با نگاه دنیائی، گیتیانه و خِرَد گرایانه همراه بسازد و اُسطوره ها و افسانه ها را درجایگاه مناسپ شان قرار بدهد و به آنها رنگ واقعیت نبخشد. او همچنان با نگاه پُر از نقد به آن چی در دسترسش قرار میگیرد، مینگرد و در پایان از کنار دیدگاه ها و اندیشه های آنانی که در متن حادثه معینی قرار ندارند، ولی در این و یا آن مورد ابراز نظر نموده اند، به ساده گی و بی تفاوتی نمیگذرد.

به این گونه، در تأریخنگاری از دیدگاه دانشی، نه نتها رویدادهای تأریخی مورد بررسی قرار میگیرید، بل، نگاه دقیق در خط نوشتن تأریخ صورت مییابد. با دید امروزی و مدرن، این اصطلاح بخشهای گونه گون را در بر میگیرد. با این شیوه، مرزها میان داده های دانشی و علمی و آن چی برای خوش خدمتی در نظر هست، به شدت روشن میگردد. در این شیوه، تأریخنگار تا جائی که امکان و توانائی وجود دارد، تلاش مینماید تا در خط سره نمودن کارنامه های مهم از نا مهم، شکل تبلیغ سیاسی و حتی شکل دهی آگاهی ملی، به روشنی و وضاحت دست به کار شود.

چنین باور وجود دارد که تأریخ به مثابه دانشی است که تلاش دارد تا حقیقت را از راه بررسی کردار آدمیان در زمانه های گذشته، برپایه سندها و شاهدها، دریافت نماید.

مؤرخان یونانی از هیردوتس Herodotus تا توسی دیدتس Thucydidesکسانی بودند که بار اول با تأریخ برخورد علمی نمودند ایشان پدیده های تأریخی را نتیجه شادی و قهر خدایان آسمانی و نیمه خدایان زمینی، نمیدانستند. بلکه به جستوجوی علتها، نتیجه ها و اثرهای برآمده و به رویدادها و پدیده ها، نگاهی بیطرف انداخته و این حادثه ها را نتیجه کرداری میدانستند که از انسان در روی زمین، سر زده است.

در شرق ما، ابن خُلدون بود که در اثر تأریخی اش به ویژه در مقدمه و یا پیش درآمدش به تأریخ و تأریخ نویسان پیشینش، نگاه نقادانه و هم چنان جامعه شناسانه میاندازد. او به این باور است که برای درک تمام بُعدهای یک پدیده تأریخی معین، بایست به فرهنگ آن دوره توجه نمود. او به این باور است که با این نگاه، میتوان حادثه های تأریخی را ارزیابی نمود و رویدادها را بر اصل سنجه های خِرَد و عقل  به داوری گرفت. او به روشنی هوشدار میدهد که نباید ٫٫ روایتها،، را رنگ تأریخی داد و ضروریست به آنها با نگاه پُرنقد نگریست.

مؤرخان دیگر اروپائی تا آرنولد توین بی Toynbee  که در سالهای ۱۹۷۵-۱۸۸۹ میزیست، آنرا دنبال نمودند و تکامل بخشیدند.

با این دیدگاه، کار در حوزه تمدنی و به ویژه کشور ما، در محدوده جغرافیای سیاسی کنونی، در اول وصف قرار دارد. مساله یی که چون سدِ سکندر در برابر ما قرار دارد، این است که ما به شیوه گزارش سنتی در تأریخ عادت نموده ایم. 

از سوئی، مانع دیگری که در سر راه قرار دارد، این است که ما به تأریخ شفاهی یا نا نوشته که سینه به سینه نقل میشده و هر بار زیر فشار قدرت رنگ دیگری به آن داده میشده است، عادت نموده ایم. 

در این دایره، ما تأریخ دانان و گزارشگران تأریخی داریم که تنها رویدادها را گزارش داده اند و توجه کم تری به سندهای تأریخی از آن میان باستانشناسی نموده اند. 

    بازنگری و بازخوانی تأریخ و از آن جمله تأریخ افغانستان یکی از نیازهای مبرم  مرحله کنونی است که عطف توجه شماری از پژوهشگران و محققان را به خود جلب داشته است. از چندی بدینسو تلاشهای موفق و ناموفق در این عرصه ادامه دارد. فقدان ژرف نگری و برخوردهای سلیقه یی و تمایلهای گروهی، قومی، زبانی و حتی محلی که میتوان به آن ٫٫ دره نگری،، گفت، مانع جدی سر راه این روند بوده است.

تأریخ از نگاه ما  بیان نقش انسان در روند اجتماعی بوده و در حقیقت عامل تدوین تأریخ، خود انسان میباشد.

هرگاه بپذیریم که تأریخ زادهٔ کردار انسان است، در آن صورت منافع انسان را نمیتوان در تدوین تأریخ بی دخل دانست، یکی از دشواریهای تدوین تأریخ همین نکته است و خواهد بود.

به باور ما، رخدادنامه و  واقعه نگاران افغانستان از آن میان جامی حسینی منشی احمد شاه ابدالی و فیض محمد کاتب، علی احمد کهزاد دو - سه سرچشمهٔ بی بدیل برای کسانی اند که در سر هوای بررسی تأریخ کشور را دارند. البته برخی نویسنده گان ما، سعی نموده اند تا گوشه های از تأریخ  افغانستان را در عرصه های سیاسی و اجتماعی تدوین نمایند، اما، به باور ما مشکل اساسی در این مورد، عدم بررسی نقادانهٔ این گونه اثرهاست. 


در این راستا باستانشناسان هرگز در چارچوب مرزهای سیاسی کنونی منطقه، در بند نمانده، بل در پی دریافت پیوند رخدادها، بیرون از این چارچوب تنگ نگاه مینمایند این کار ایجاب کاوش بیش تر را مینماید که تأریخنویسان  ما کمتر به آن پرداخته اند. چنانچه بسنده ، کمال مطلوب  و پاسخگوی مرحله کنونی نمیباشد. 


اکنون که روزنهٔ امیدی، با انسجام نسبی شماری از دانشمندان و محققان این عرصه به برکت جال آگاهی جهانی یا نیت و شبکه های اجتماعی وبخصوص بعد از ایجاد انجمن تأریخ افغانستان در بیرون مرز به میان آمده است، لازم میدانیم که این درخت امید به شگوفه بنشیند!

در این خط چند اصل در برابر ما قد بر افراشته اند :

- لازم است روشن گردد که زمان رخدادهای تأریخی تا کجا گسترش مییابد و پیش از تأریخ کجاست؟

در این مورد باید این اصل پذیرفته شود که کشوری که بنابر دلیلهای گوناگون سیاسی، تازه بر نقشهٔ جهان ظاهر و شناخت بین المللی را به دست میآورند، حق این را داشته باشند تا تمام دستآوردهای پیش تر تأریخی و حتی پیش از تأریخ ٫٫ ملک طلق،، ( مالکیت مطلق)آن سرزمین شمرده شود. این دید باید به روشنی بیان شود که تفاوت ژرف میان قلمرو پیشین سرزمینها و مرزها از سدهٔ شانزدهم شکل گرفته اند وجود دارد و ما این را در بررسیهای خویش در نظر داشته باشیم. 

-    نگاه به تأریخ افغانستان از دید باستانشناسی که به صورت روشن افسانه واسطوره را از تأریخ جدا میسازد و هرگز در پی آن  نیست که رخدادها را درچارچوب سیاسی امروز و دیروز دربند ببیند ؟

در این راستا باستانشناسان معروف جهانی، از۱۹۲۴  به این سو و افغانان همچنان کم کم، کارهائی پُرارزشی را نموده اند که از آورل شتاین Aurel Stein شروع تا لوئی دوپری - به ویژه نگاه پیش از تأریخ  مستمندی،همچنان  پروفیسر زمریالی طرزی ادامه مییابد.

با اندوه که پس از بحرانهای اخیر این بخش در خط تند سرآشیبی میافتد و گاهی  سینه خز، گامهای لرزان بر داشته است.

اما دلگرمی این است که تا  رسیدن به ثبات و استقرار ، جنبش و حرکتی را در خط پژوهش تأریخی بر اساس داده های دانشی و سند، به وجود بیاوریم، زیرا شتاین باستانشناس معروف بریتانیائی مجاری الاصل گفته بود که هرمغاره و کاوشگاه در افغانستان صدها سند روشن تأریخی دارند و عمر یک کاوشکر دانش باستانشناسی را در بر میگیرد، تا به آنها بپردازد.


 به گونهٔ نمونه سندهای به دست آمده از مندیگک کندهار و لشکرگاه و ٫٫ آزمایش کاربنی،، آن نشان میدهد که مجسمه های بدست آمده، بخصوص با پیکرهٔ هیکل زیبای زنان که برخی مویهای آرایش شده و نگاه پُٰر اثر دارند، قدامت ۴۰۰۰ سال پیش از عیسی را نشان میدهد. این امر یک دگرگونی عمیق را درقبال دارد. این کاوش  موقعیت جیو پولتیک وجیو استراتیژیک افغانستان را با داشتن قدامت تأریخی بیش از  6 هزار ساله در ردیف دومین کانون تمدن جهانی  بعد از بین النهرین وسرزمین کلده قرار داده است. افغانستان با بیشترین مدنیتهای جهان آشنا وبا مدنیتهای هندو چین داخل داد وستد مدنی  و اقتصادی بوده است.

 -      شناخت مرزها وتفاوتهائی که میان تأریخنویسی، تأریخنگاری وتأریخسازی وجود  دارد، باید روشن تر گردد، زیرا  ایجاب پژوهش بیش تر را مینماید.

روی چنین نیازمندی، ناگزیریم به تأریخنگاران، تأریخ شناسان، تأریخ پژوهان و علاقمندان مسایل تأریخی مراجعه و ندا بر آوریم که دین و رسالت  ما در این عرصه هنوز نا تمام مانده است.

طوریکه شماری از دانشمندان وعلاقمندان این روند همسیوئیهای شانرا تبارز دادند، این امر باعث شد که به مساله هر چی بیش تر دلگرم شویم و این آهنگ را رساتر به آگاهی عامه برسانیم تا اهل کار وفن تأریخشناسی، به خاطر یک امر مهم ملی  و سترگ، رضا کار دورهم بیایند وبا نگاه های ژرف این روند را غنا ببخشند.   


منبع : 

فراخوان تأریخ نویسی افغانستان سال 2021 (به ابتکار صدیق رهپو طرزی وصدیق وفا) 

تأريخچۀ اداره و منجمنت در افغانستان

2026-10-18 21:56:00



تأريخچۀ اداره و منجمنت در افغانستان

ادامۀ بخش يکم:

تتبع ونگارش : صديق وفا

پيوست به گذشته: دورۀغزنويان

" درباريان بزرگ مخصوصاً ندما ،شعرا ،اطباء ودبيران همه رجال فاضل ميبودند واز
ادبيات دری وعربی،انشاء وترسل تأريخ واخبار، قرآن وتفسير،حديث وفقه سر رشته
ميداشتند.شهزاده گان واشراف زاده گان درباری به علاوه معلومات نظری در ورزش وشکار
چوگان بازی (واژهٔ «چوگان» از ترکیب دو بخش «چو» به معنای «چوب» و «گان» به معنای
«ابزار» یا «وسیله» تشکیل شده است.، اين بازی اکنون شهرت جهانی دارد وبه نام Polo ياد ميشود)وتير
اندازی نيز ورزيده ميبودند."(1)

مدیریت و نظام اداری در دوره غزنویان (سال‌های 922 تا 1161 (ت.م ) بر پایه تداوم
ساختار دیوان‌سالاری سامانیان و تلفیق آن با قدرت نظامی و سنت‌های قبیله يی ترکان استوار
بود.

" مصارف دربار مجلل غزنه بسيار گزاف بود وبرای تهيه خوراکه باب دربار، ادارۀ
بزرگی به نام " توليت سفره" شاهی وجود داشت.دربار شاهی بسيار مجلل وپر
طمطراق بود، تشريفات وآداب معين داشت، در ايام رسمی شاه بالای صفۀ بزرگ بزرگ
ومرتفعی روی تخت مينشست وچندين صد نفر غلام مخصوص مسلح ومرصع با کمبر بند زری و
سيمی وکلاه دوشاخ ، دورا دور صفه صف می بستند.

پايان تخت وروی صفه شهزاده ها وصدراعظم وسپهسالار می نشستند، خارج صفه يک عده مامورين
بزرگ دربار ودولت درجا های معين نشسته ويکعده ديگر درجا هايی معين ايستاده
ميماندند، پردۀ سلطنتی در دروازۀ دربار بر افراشته می شد و گارد چند هزارنفره
غلامان، درخارج دروازه دربار صف می کشيدند."(2) 

در ساختار حکومتی غزنویان، شکاف و در عین حال همکاری
مهمی میان دو بخش وجود داشت
:

- درگاه (بخش نظامی و درباری): در اختیار فرمانروایان ترک‌تبار
غزنوی بود که به جنگ، کشورگشایی، جهاد و زنده گی رزمی علاقه داشتند. رهبری این بخش
با سلطان بود.

- دیوان (اداری و کشوری): اداره امور سرزمین‌ها، مالیات و
نامه‌نگاری‌ها کاملاً به دست دیوان‌سالاران سپرده شده بود که میراث‌دار سنت‌های
اداری باستان بودند.

سیستم اداری غزنویان متمرکز بر دیوان‌های مختلف بود
که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

- دیوان وزارت: در رأس کل تشکیلات اداری، وزیر (معروف به
خواجه بزرگ) قرار داشت. وزیر اداره‌کننده کل کشور، مشاور سلطان و رابط میان درگاه
و مردم بود. این پست بسیار پرخطر بود و وزرای بزرگی مانند «حسنک وزیر» گاه به غضب
سلطان دچار می‌شدند.



- دیوان استیفاء: مسئولیت امور مالی، مالیات‌ها، عواید کشور،
پرداخت حقوق لشکریان و حسابرسی را بر عهده داشت. در رأس آن «مستوفی» قرار داشت.

- دیوان رسالت (یا انشا): مسئول نامه‌نگاری‌های رسمی،
تنظیم فرامین سلطنتی و مکاتبات با دربارهای دیگر بود. دبیران این دیوان از برجسته‌ترین
ادیبان عصر خود (مانند ابوالفضل بیهقی) بودند که نثر دری و عربی را به اوج کمال
رسانيد.

- دیوان اشراف (بازرسی و امنیت): وظیفه نظارت بر کارگزاران،
جمع‌آوری اخبار، و نوعی سیستم اطلاعاتی و جاسوسی برای کنترول کارگزاران دولتی و
ممانعت از تخلفات مالی و سیاسی را بر عهده داشت.

- دیوان عرض: مسئول سازماندهی، بازرسی، تجهیز و پرداخت مواجب
سپاهیان بود.

ویژه گی‌های کلیدی مدیریت غزنوی ها



- تمرکزگرایی شدید: سلطان محمود و جانشینانش شخصاً نظارت دقیقی
بر کار وزرا و دیوانیان اعمال می‌کردند تا از فساد یا سرکشی جلوگیری شود.

- استفاده از سیستم برید (چاپار): برای ایجاد ارتباط سریع میان
پایتخت (غزنی) و ولایات وسیع (و شبه‌قاره هند)، از شبکه گسترده نامه‌رسانی و خبرچینی
استفاده می‌شد.

- غلبه زبان دری: باوجود ترک‌تبار بودن خاندان حاکم، زبان رسمی
دیوان، کتابت و ادبیات در دستگاه اداری غزنویان «دری» بود و فرهنگ اسلامی به طور
کامل بر دیوان‌سالاری سایه افگنده بود.

 تشريفات  سوقيات در دولتهای غزنوی:

"
درسوقيات عسکری شاه شخصاً سپاه اعزامی را از بالای يک بلندی
معاينه مينمود، آنگاه افسر اعزامی پياده به حضور شاه رسيده به خاک می افتاد
وزمين بوسه ميداد، به امر شاه بيرق او را ازخاک بر می داشتند تا رکاب شاه می
بوسيد.وسوار می شد وبا سپاه مارش مينمود.( 3)

تشريفات عزا داری غزنويان:

درمراسم عزا داری رجال بزرگ مثلاً سلطان محمود ويا خليفۀ عباسی القادر
با الله تمام مامورين دولت با قبا  وردا
ودستار همه به رنگ سفيد شرکت می کردند، بازار ها ودواير مسدود ومردم دسته دسته
آمده فاتحه ميدادند وعودت ميکردند.اين مراسم سه روز درجوامع بزرگ عملی می شد. (4)

تشريفات ديپلوماتيک غزنوی ها:

پذيرايی سفيران خارجی هم هم بسيار مجل بود.هيئت سفرا درتمام راههای قلمرو کشور
استقبال می شدند ومهمان دولت بودند.همين که نزديک پايتخت می رسيدند، نامۀ شاه
متبوع سفير به طور خفيه خواسته شده ، ترجمه ومسترد ميشد. در ورود سفير به نزديک
شهر از طرف دونفر نديم شاه که زبان سفير را ميدانستند وسه حاجب ( دربان) پادشاه،
ده نفر افسر ويک هزار سواره نظام استقبال می شدند.بازار ها تا اقامتگاه سفير از
طرف رئيس شهرداری با خوازه ها وپرده های قيمتی تزئين ميگرديد.

هنگام عبور سفير از بازار ها، مسکوکات نقره يی آميخته با شکر از طرف مردم بالای
موکب سفير نثار ميشد. بعد از سه روز استراحت سفير به دربار شاه احضار وپذيرفته می
شد، برای استقبال از سفير  درخارج محوطه
دربار پيلان جنگی وقشون سواره صف می کشيدند.مراسم احترام با غريو کرنا وکوس به عمل
می آمد.در درون محوطۀ دربار دوسه هزار گارد غلامان وافسران ومامورين دولت دو طرفه
ايستاده وسفير ازبين آنها عبور و وارد تالار دربار ميگرديد.در داخل دربار تمام
وزيران وجنرالان وحضار به پاخاسته وتنها شاه بالای صفۀ روی تخت وصدراعظم نزديک تخت
نشسته ميبود . سفير را آورده دور تر از تخت ايستاده ميکردند، او تعظيم غرايی
مينمود وشاه فقط با يک جملۀ مختصر احوال سلامتی شاه متبوع می پرسيد.سفير بعد
ازدادن جواب تا نزديک تخت پيش رفته ونامۀ پادشاه خودش را درخريطۀ ديبا به پادشاه
تقديم وخود به جای سابق عودت ميکرد. شاه نامه راگرفته به وزير ديوان رسايل ( منشی)
اشاره ميکرد تا آمده نامه را ميگرفت ودور تر می ايستاد با آواز بلند اصل آنرا با
ترجمه آن قرائت ميکرد آنگاه تحايف وهدايای سفير را به حضور شاه می آوردند، سفير
عودت ميکرد ودربار در همين جا خاتمه می يافت."(5)

سپس رسم بر آن بود که تحفه ها وهدايايی بخصوص از توليدات وطنی به سفير داده می شد.

با اختصار بايد گفت:

دورۀ غزنوی ها عهد توسعه وانکشاف تشکيلات، دفترداری وتشريفات درباری وبيروکراتيک افغانستان
بود. که ماليات را برملت سنگين می ساخت.

در دوره غزنوی ها برده داری رونق داشت، لذا ترکيب اجتماعی عبارت بود از: طبقه
ممتاز واشراف، عيان وروحانی، ( علويان، قضات علما وفقه ها) ومامورين بزرگ که همه (
خان ها وافسران بزرگ) که همه زمينداران ومالداران بزرگ وداری ثروت سرشار
بودند.اينان داری امتيازات سياسی واقتصادی بودند واداره حکومت را نيز بدست داشتند.
طبقۀ دوم ( اهل علم وهنر ،صنعت وپيشه ور وتاجر)، طبقۀ سوم دهقان وزارع بودند.طبقۀ
دوم وسوم ماليه می پرداختند، اما هنگام جنگها، تنها طبقه سوم مسلح ميشد وخدمت
عسکری را انجام می داد.

" غزنوی ها با لشکر کشی ها وفتوحات حدود جغرافيايی افغانستان از شمال به جنوب
(دريای آمو " جيحون" تا سند)، درغرب الی شهر قزوين ايران، درشرق الی
دريای ستليج هند، شمال ازخوارزم الی بحيره عرب درجنوب وسعت دادند." (6)

سلطان محمود غزنوی فرزند سبکتگين قوی ترين پادشاه سلسلۀ غزنويان بر علاوه رشادت
نظامی، به علم وفرهنگ، تجارت وصنعت ، آبياری وزراعت توجه زياد داشت.

او زبان دری را زبان رسمی ودولتی وجانشين زبان های محلی وعربی ساخت.

" خدمات شايان او نامبرده را درجملۀ سه نفر بزرگترين زمامداران وقت افغانستان(
کنشکای کبير، سلطان محمود غزنوی واحمد شاه بابای کبير) شامل می سازد"(7)

ادامه دارد...



__________________________________



منابع وماخذ:

1) مير غلام محمد غبار ( افغانستان درمسير تأريخ ) صفحۀ 122

2) //      //             //        //               //           ص.     122

3)  //      //             //        //               //          ص.   
123

4) همانجا

5) همانجا

6) جنرال پاڅون اطلس تأريخی افغانستان صفحه 19‌

7) همانجا



 



روز جهانی مبارزه عليه حکم اعدام

2026-10-10 12:43:53



روز بين المللی مبارزه با حکم اعدام

Internation day Against the Death Penalty

تتبع ونگارش: ناهيد علومی

دهم اکتوبر 2026 مطابق 18 ميزان 1405

10 اکتوبر روزبين المللی مبارزه علیه مجازات اعدام نام‌گذاری شده است

هر سال در 10 اکتوبر، روز جهانی مبارزه با حکم
اعدام از لغو مجازات اعدام حمایت ميشود. همچنین روزی برای افزایش آگاهی در مورد
شرایط وضعیتی است که بر زندانیان محکوم به اعدام تأثیر می گذارد.

طرفداران مجازات اعدام میگویند که مجازات اعدام به
جلوگیری از جرم و برقراری نظم و قانون کمک میکند. آنها همچنین میگویند که مجازات
اعدام کمتر از حبس ابد است. اما مخالفان بر این باورند که مجازات اعدام غیرانسانی
است

بطور مثال: در امريکا تا 10 درصد از زندانیان محکوم
به اعدام دارای مشکلات شدید روحی و روانی هستند. یک دليل ديگر مخالفت مردم با
مجازات اعدام این است که گاهی اوقات افراد بی گناه اعدام میشوند.
اخيراً پنتاگون می‌خواهد روند اعدام فردی را که در یک حادثه تیراندازی مجرم شناخته
شده به صورت زنده پخش کند.
پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا،در برنامه «هیومن ایونتس دیلی» شبکه «ریل امریکنز وویس»
گفت اجرای حکم در معرض دید عموم قرار خواهد گرفت، اما درباره شیوه آن توضیح نداد. یک
مقام پنتاگون که نخواست نامش فاش شود، سپس به رویترز گفت: «صحبت وزیر درست است. اجرای
حکم به‌صورت زنده پخش خواهد شد. جزئیات بعدا اعلام می‌شود.»

بیشتر از 70 درصد کشورهای جهان مجازات اعدام را لغو
کرده اند. در بعضی از کشور ها مانند: چين، ايران، عربستان سعودی،عراق، مصر،
پاکستان، سومالی ،سودان جنوبی و اکنون افغانستان هنوز مجازات اعدام اجرا می شود.
از بين این کشورها سالانه چین بیشترین اعدام دارد،در امريکا 27 ایالت مجازات اعدام
را مجاز می دانند.

تاریخچه روز بين المللی مبارزه با حکم اعدام

ائتلاف بين المللی مبارزه با حکم اعدام(WCADP) اولین روز جهانی علیه مجازات اعدام را در سال 2003 ترتیب
داد. هدف آنها لغو مجازات اعدام در همه کشورهای جهان است.

مجازات اعدام نوعی قتل مورد تایید دولت است که در
مورد یک فرد به عنوان مجازات برای انجام جرمی اجرا میشود. اعدام جنایتکاران و
مخالفان تقریباً توسط همه جوامع از آغاز تمدن های روی زمین مورد استفاده قرار
گرفته است.

سازمان عفو بین‌الملل معتقد است که حکم اعدام نقض
حقوق بشر است و مجازات آن ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز محسوب میشود.

زمانی که عفو بین الملل در سال 1977 برنامه خود را
برای لغو حکم اعدام آغاز کرد، صرف 16 کشور در جهان اعدام را از بین مجازات‌های خود
حذف نمود

و.. اما .. اجرای حکم اعدام ويا قصاص درافغانستان

نخستین حکم قصاص بعد از بازگشت طالبان در دسمبر
2022 در ولایت فراه و سپس اجرای حکم اعدام دو نفر در غزنی، يک نفر درملای عام
درجوزجان رسانه يی شد، روش اعدام با فير گلوله بود.بعد از آن از چندين اعدام وقصاص
درولايت بلخ ونقاط ديگر افغانستان بشمول کابل بگوش رسيد که شماری از آنها رسانه يی
نشده است.

رهبر طالبان در نوامبر 2022 به قضات دستور داد تا
احکام سنگین «حد و قصاص» برای جرایم خاص صادر کنند که ممکن است شامل قطع عضو،
اعدام و سنگسار در ملاءعام هم شده است.

روی برهان فوق سازمان عفو بین‌الملل ميگويد،
افغانستان از جمله کشورهای است که در سال 2022 اجرای حکم اعدام در آن از سر گرفته
شده است.

محترم میر عبدالواحد سادات رئیس انجمن سراسری حقوق‌دانان
افغان به رادیو آزادی گفته است:" اجرای حکم اعدام باید مطابق تمام معیارهای
قبول شدۀ حقوقی و طبق روال خاص قانونی که بتواند حق دفاع متهم را تضمین کند، انجام
یابد. اما در افغانستان که متاسفانه مشروعیت دولت و همچنان محاکم اساس قانونی و
حقوقی ندارد اجرای حکم اعدام با شک و تردیدهای جدی مواجه است."

ازنگاه ما: زمان آن فرا رسیده است تا دولت‌ها و
سازمان ملل متحد فشار را بر کسانی که مسئول این نقض آشکار حقوق بشر هستند، افزایش
دهند و تضمین کنند که محافظت‌های بین‌المللی عملی میشود.

منابع:

- World
coalition Against the Death Penalty

- فراتر
ازخبر بی بی سی

- راديو آزادی

- خبرگزاری دوچيله


- و آرشيف صفحه زنان نخبه
افغانستان


***



تأريخچۀ اداره و منجمنت در افغانستان

2026-10-08 23:15:30



بخش يکم: پيشينه ومدخل موضوع

تتبع ونگارش : صديق وفا

  
افغانستان با موقعيت جيوپولتيک وجيو استراتيژيک خود از بدو تأسيس تاکنون در
معرض توجه جهانگشايان، کشور های همجوار ومنطقه بوده واين موقعيت بسا باعث ناهنجاری
ها وسرگردانی ها برای زمامداران و خاصتاً برای مردم اين سرزمين شده است.
   يکی از مشخصات مهم افغانستان آنست  که با بيشترين مدنيت های تاريخی جهان آشنا و با
آنان داخل داد وستد مدنی بوده است. از زنده گانی دوره های قديم افغانستان هنوز
معلومات وآثار کافی بدسترس نيست، اما باستانشناسان ومؤرخان رويهمرفته پذيرفته اند
که " افغانستان حداقل بيست هزار سال پيش ازميلادموجود بوده وتا دوره حجر جديد
( 9 هزار سال قبل از ميلاد) مراحل مختلف ازتکامل را طی نموده است"(1)
گرچه از جامعه اوليه افغانستان معلومات کافی بدسترس نيست، اما ازساختار اجتماعی
وبشری بعدی آشکار است  که ( خانواده) به
مثابۀ نخستين سازمان اجتماعی آن دوره ظهور نمود ، آنگاه پدر رئيس خانواده، ريش
سفيد وبزرگ طايفه بود، از اتحاد چند طايفه، قبيله تشکيل شد، بعد ها از اتحاد قبايل
، اقوام و سپس ملت پديد آمد.
از قرن ششم تا قرن سوم قبل ازميلاد افغانستان بنابر موقعيت خويش که چهار راه
تجارتی وقلب آسيا بود مورد نفوذ وتهاجم دولت های خارجی مانند هخامنشی ها، يونانيان
چون اسکندر مقدونی قرار گرفت. متعاقباً تا قرن ششم ميلادی دولت های يونانو باختری
( دولت های مستقل افغانستان  از ترکيب
شاهان مقتدر باختر، يا  بلخ - بخدی  و جنرالان سکندر مقدونی که اقامت را نسبت تشکيل
خانواده  و خوش منظری سرزمين بر برگشت
ترجيح دادند) تأسيس واين سرزمين را اداره کردند.
هخامنشی ها درعلوم جهانی چندان خدمت نکردند اما هنر ومعماری اين دوره تبارز بيشتر
داشت ودر نظم واداره کشور امتياز بارز داشتند.
" دولت هخامنشی ها در افغانستان تشکيلات سياسی وتقسيمات ملکی را نيز به ميان
آوردندودر هرولايت ساتراپی ( والی) داشتند که با يک نفر جنرال نظامی ويک  نفر دبير يا منشی امور ولايت را مستقلانه اداره
ميکردند." (2) .هخامنشيان همان سلسله يی است که در آن پادشاهی به نام
هخامنش در 700 سال پيش از ميلاد گذشته است.

اداره نظامی وملکی در افغانستان چنين پديد آمد، مگر اداره ومديريت چيست؟

مدیریت عبارتست ازکاربرد شيوه های مختلف برای 
دستیابی به اهداف تعیین شده با استفاده بهینه از منابع موجود، بر اساس روش
خاص و در یک محیط خاص است. در همان برهه تاريخی يک نفر نظامی ويک نفر ملکی با بکار
برد روش نظامی سپاه را انتظام ميبخشيد ويک نفر منشی امور اداره ملکی، بخصوص جمع
آوری ماليات را تنظيم مينمود، شايد اداره ها ودفتر های به اين منظور هم داشته
باشند که معلومات دقيق بدسترس نيست.

مديريت مدرن چيست؟

مدیریت مدرن که شاخۀ از علوم اجتماعی است،نتيجۀ کار برد پلان گذاری،
سازماندهی، هماهنگی و  هدایت است. اداره
ومديريت به دلیل تأثیر بر زنده گی جوامع به ارتباط امور اقتصادی، اجتماعی و سیاسی،
یکی از مهم ترین فعالیت های انسانی در هر جامعه يی به شمار می رود.


چون اداره، محل به کارگیری منابع اقتصادی برای رفع نیازهای فرد و گروه جامعه است. مدیریت در اداره 
باعث پیشرفت اجتماعی و رفاه مادی برای شهروندان يک سرزمين ميشود. اداره
همزمان اصولی هم دارد که همانا درنظرداشت سلسله مراتب، قانون ومقررات ميباشد.مديريت
انواع مختلف دارد، مانند: مديريت مکتبی که در آن روشهای علمی وتخنيکی به کار برده
ميشود، هم چنان مديريت سنتی که از بدوتاسيس حکومتها ودولت ها تا جامعه مدرن ادامه
يافت ، مديريت قبيله يی که در اکثر نقاط جهان منجمله در افغانستان تحت عنوان
پشتونوالی اجرا شد ومديريت دينی يا دولتمداری اسلامی که گفته شد، "اسلام هم
مذهب است وهم دولت" اين آخری که در نتيجۀ ادغام  ايديالوژی و سياست ظهور نموده است و به اداره
اسلام سياسی معروف است.

منجمنت چيست؟

منجمنت از دو کلمه یونانی که manage به معنی تنظیم نمودن و men به معنی افراد
گرفته شده است که مفهوم کلی آن تنظیم و اداره نمودن توسط افراد میباشد.همچنان
منجمنت عبارت از هنر به کار گیری پُر ثمر از افراد ، وسایل و امکانات میباشد.
درپرتوتعاريف ومفاهيم کلاسيک ومدرن اداره ومديريت روند تاريخی را مطالعه وپژوهش
مينماييم.
اداره در افغانستان پديده يی است که همزمان با مبارزات پردامنۀ مردم اين سرزمين
عليه اشغالگران ومتجاوزين رنگارنگ ،مقاومت، دفع وطرد، عثب نشيی وفراد وفرود نضج
گرفته وبه ميان آمده است.
افغانستان در زمان هجوم سکندر مقدونی فاقد دولت مرکزی بود، سکندر برخلاف انتظارش
چهارسال با مقاومت مردم مواجه شد. سکندر در شرق افغانستان زخم برداشت از راه
بلوچستان به ايران وبابل عزيمت کرد وهمانجا درگذشت.  در آن وقت يونان به خط وکتابت وصنعت آشنا بود،
فلاسفه معروف مانند: تالس، دمکريت، سقراط، افلاطون وارسطو درمسايل مختلف نظريه
پردازی نمودند که ممالک مفتوحه منجمله افغانستان نيز از آن بی بهره نماند. هرچند
به گفتۀ پروفيسور زمان ستانيزی استاد الهيات وعرفان در يونيوريستی مطالعات عالی
پاسيفکا درکليفورنيای امريکا  " فرهنگ بشری منحصر به غرب نيست! اشراق که طلوع است ، از شرق برخاسته وبه غرب انتقال يافته
بشری منحصر به غرب نيست! اشراق که طلوع است ، از شرق برخاسته وبه غرب انتقال يافته
است" پروفيسبور ستانيزی درکنفرانس مورخ 17 می سال 2022  شان که در شهر آرنهم کشور هالند برگزار شد و
شنونده شان بوديم، سخنان مبسوط عرفانی وعلمی در رابطه به اين که بزرگترين
دانشمندان جهان مانند: ابوبکر محمد بن زکريای رازی ملقب به "جالينوس
العرب" فيلسوف وعالم طب وکميا، فاريابی ملقب به " معلم ثانی"
فيلسوف بزرگ وشارح آثار ارسطو ومطلع به علوم عصر خود، ابن الرشد فيلسوف بزرگ شارح
مدينۀ منوره، ابن خلدُن نخستين کسی که فلسفه ،تاريخ وتطور اجتماع انسانی را تشريح
کرد، ابوريجان البيرونی عالم نجوم ورياضيات، ابوعلی سينای بلخی جامع ترين عالم عصر
خود در فلسفه طب، کميا، لغت وتدوين کننده کتاب قانون در طب، ناصر خسرو بلخی،
فيلسوف، شاعر وعارف بزرگ همه وهمه از شرق ظهور نموده اند ، فلسفه، طبابت، نجوم،
کميا، رياضيات وساير علوم را به غرب انتقال داده اند.

اداره ومديريت چگونه پديد آمد؟

  آنگاه که يک يا چند تن آدميان
آنگاه که يک يا چند تن آدميان لخت وبرهنه در ارتفاعات کوههای سر بفلک کشيده اولين مغارۀ کوهی را پيدا نمودند
آنرا ماوای ومامنی برای حفظ خود وهمنوعان خود قرار دادند. برای رهايی از حوادث
طبعيی وغير طبعيی مانند حمله حيوانات وحشی ورهايی از شکنجه روزگار ناخواسته گردهم
آمدند، نخست به افزار  توليد سنگی ومفرغی
دست يافتند وهريک را به کاری  گماشتند،
بدون آن که بدانندنخستين پله مديريت واداره را پيرزی نمودند.
آنهايی که به خاطر نبود مديريت در اثر وقايع طبعيی مانند: سيلاب ها،
باد ها، طوفان ها ويا حملۀ حيوانات وحشی از بين ميرفتند در نقاط مختلف جهان
کم نبودند.
اما در آنجايی که مديريت واداره به ميان آمده بود،تلفات کمتر وثمر بخشی کارتوليدی
مانند شکار وبعد ها کشت وزراعت وحتی صنعت بيشتر رونق گرفت.
قدر مسلم آنست که  فرهنگ ها وتمدن با جهان
گشايی ها از يک سرزمين به سرزمين ديگر واز يک گوشه جهان به گوشه ديگر جهان راه
يافته است.
اما  در افغانستان قديم چطور واقع شد؟

هجوم وهجرت کوشانی ها از شمال در افغانستان هزاران
خانواده را با خود آورد ودر اين سرزمين رحل اقامت افگندند، درتمدن اين کشور فرو
رفتند وجامعه سير ارتقايی يافت. مقتدر ترين شاه کوشانی ها کنيشکا بود که پايتخت به
جنوب هندوکش در بگرام وکاپيسا و مرکز تاستانی را در پشاور مستقر ساخت. وضعيت
اجتماعی اين دوره ادامه عهد يونانو باختری بود، هنر، معماری ، هيکل تراشی رشد کرد
که مجسمه های حيريت انگيزی مانند: تنديس های شاهمامه وسلسال باميان را به مثابه بزرگترين
مجسمه های جهان به وجود آورد، خزانه ميرزکه ولايت پکتيا همراه با بسياری مجسمه های
بودا از آثار همان دوره ميباشد.تجارت رونق يافت، موسيقی ورقص منکشف بودواين همه
محصول تدبير واداره شاه عاقل کنيشکا مشهور به کبير بود.
از سال 220 تا 566 تقويم مشترک(ت.م) نوبت ساسانيان، کوشانيان،کيداريان و  يفتلی ها می رسد. در اين دوره خاصتاً در دور
کوشانی ها  هنر ، فرهنگ وادب در سايه مهارت صنعتگران افغانستان  ترقی وبه معراج خود

رسيد، اما  در دور يفتلی ها  که نظام برده گی روبه پاشيده گی و مناسبات نيمه
فيودالی ظهور يافته بود يک حالت انحطاط فرهنگی واقتصادی مستولی بود، اما اهميت دور
يفتلی ها درافغانستان درجنبه سياسی و اداری آنست، زيرا کوشانی ها وحدت سياسی را
تامين وحدود سياسی را از آسيای مرکزی تا هندوستان شمالی کشيدند.

  استيلای عرب در افغانستان که از قرن هفت تا  قرن نهم ميلادی ادامه يافت، با قيامها ومبارزات
پُردامنۀ مردم افغانستان همراه بود، ازجملۀ قيام ابومسلم خراسانی موجب تشکيل
دولتهای مستقل ملی شد.

تعلقات سياسی ونظامی عرب ها در افغانستان يکصدو هشتاد سال طول کشيد. در ساحه سياست
خاندان برميکيان بلخی وسهل توانستند در ادارۀ 
عرب ها نفوذ نمايند. يحيی برمکی شخص مدبر بود که هارون الرشيد او را پدر
خواند و وزير  ساخت. پسران يحيی مانند جعفر
بن يحيی در دربار بغداد جا گرفتند. در طول دورۀ نيم قرنه صفاری ها  سير تکامل ادامه داشت ومرکزيت سياسی کشور
راه  استحکام فيوداليزم را باز کرد.

" از نظر اداری دولت صفاری تشکيلات منظمی داشت که تحت نظر روسای بزرگ عمل
ميکرد، چون احتياج  نخستين دولت برای حفظ
امنيت داخلی وسرکوب کردن مخالفين وپاک کردن ملوک الطواف مخالف وهم دفاع از تجاوز
دولت عباسی بيش از هر چيز به سپاه منظم وايمی بود، لذا  برای انتظام اردو شعبه يی به نام " جريدۀ
سپاه" موجود شد، عارض جريده { عرض دهنده، بسيج کننده ويا سالار لشکر، شمار
کننده لشکر } معاش عسکر را به نام بيست گانی هر سه ماه نقد می پرداخت، ولی سپاهی،
اسلحه واسب او را معاينه می کرد، شخص پادشاه صفاری در روز اجرای معاش مقدم سپاه از
مقابل عارض (سرلشکر) به حيث عسکر عبور می کرد، سه صد درهم معاش سه ماهه خود را
گرفته ميرفت وبر بلندی می ايستاد ورسم وگذشت اردو را تماشا ميکرد" (4)

" ديوان خراج" برای ادارۀ امور مالی " ديوان مظالم" و "
محکمۀ قضا" برای حفظ امنيت شهر ها " ديوان رسايل" امور دربار را
تحت نظر شاه تنظيم ميکرد، جاسوسی واستخبارات در آن دوره خيلی وسيع بود. يعقوب ليث
صفار خود اين همه را اداره ورهبری ميکرد.

" دولت صفاری نه تنها سلطۀ سياسی اعراب را بکلی از افغانستان بر انداخت، بلکه
در مقابل زبان عرب، زبان دری افغانستان را ه به شکل محلی مانده بود وتحت نفوذ قوی
عربی قرار گرفته بود برکشيد وآنرا به شکل زبان ملی ورسمی کشور قرارداد." (5)

تشکيلات اداری مانند تشکيلات ساير کشور های اسلامی وعربی بود، اما در قسمت اداره
امور با عرب ها فرق داشت. به اين معنی که در دولت صفاری اداره برده داری وجود
نداشت، ماليات ازمعادن، التجاره وپيشه وری گرفته ميشد، اما جزيه محدود وحتی رفع
شد.

برای بار اول عمر ليث صفاری نام خودش را در خطبه درکنار امير بغداد داخل نمود.

دولت سامانی که توسط امير نصر بن احمد سامانی بينيان گذاری شد، يک دوره اوج تمدن
وفرهنگ اسلامی درجهان بود. دربار سامانی ها محل مناظره علمی بود که در آن تعصب
نفوذ نداشت.

" و اما اداره دولت سامانی برمبنای ملوک الطوايفی بود، چنانچه قرن دهم قرن
استحکام فيوداليزم در آسيای وسطی بود، گرچه مقررات کاست ( طبقه بندی) بسيار شديد
نبود، چنانچه وقتی که غلام داخل خدمت دولت می شد، بعضی از آنها سال اول پياده، سال
دوم سواره، سال سوم دارای شمشير، در سال پنجم دارای لباس ويراق خوبتر ودرسال هفتم
" وثاق باشی" {يا اداره چی اردو} ميشد، از آن بعد بعضاً " خيل
باشی" وباز " حاجت" ميگرديد. وقتی که حاجت به رتبۀ " حاجت
الحجابی" ميرسيد درمنزلت مقتدر ترين وزرای دولت سامانی بود.

  دولت سامانی توسط ده وزارت خانه يا
ديوان: ديوان وزارت، ديوان وکالت (منتظم امور شخصی شاه ودربار"، ديوان
مستوفی، ديوان اوقاف"،ديوان قضا، ديوان رسايل، ديوان شرط، ديوان بريد، ديوان
احتساب، ديوان مشرف، امور صدرات، وزرات دربار، امورماليه، امور اوقاف واراضی
دولتی، امورعدلی، امور تحريرات شاهی، امورخارجه، امور امنيت شهری، امورمخابرات،
امور حساب بلدی وامور استخبارات قلمرو خود را اداره مينمود. ديوان وزرات حيثيت
صدارت، شخص وزير بعد از پادشاه مقتدر ترين فردکشور بود که تنها سپهسالار دولت سامانی
ميتوانست دررديف او قرار گيرد." (6)

پادشاه مملکت در سر اين تشکيلات واتو کراسی قرار داشت، استخبارات وسيع بود حتی اين
اداره  دردهات وخانه های بزرگان مخبر
وجاسوس استخدام نموده بود.

با اين همه تشکيلات وسيع دولت سامانی نميتوانست مملکت را به شکل فيودالی متمرکز
نگهدارد، هميشه فيودالان مرکز گريز وگاهی برمرکز مسلط بودند.

مولف کتاب جغرافيای "حدود العالم من
المشرق إلى المغرب" که خود در نفس خراسان وقت ومعاصر  دولت سامانی ميزيست، وضع اداری آنروز را چنين
تصوير ميکند: " پادشاهی خراسان ( افغانستان) در قديم جدا بودی و پادشاهی
ماورالنهر جدا. اکنون هردو يکی است وامير خراسان دربخارا نشيند واز آل سامان است،
از فرزندان بهرام است، وايشانرا ملک مشرق خوانند"  دولت سامانی يک اداره اشراف نشين بود وتفاوت آن با دور دولت
صفاری در همين نقطه بود، زيرا صفاری ها از طبقه زحمتکشان بيرون شده بودند، در د.لت
سامانی فيودال نيمه مستقل ، تجزيه طلب وضد دولت مرکزی بودند. همينکه فُرصت ونيرو
ميافتند به مخالفت دولت مرکزی برميخاستند وجنگهای داخلی مشتعل می شد.

" به اين ترتيب دولت مرکزی سامانی با دو قوه مخالف مقابل بود، يکی طبقه محروم
وديگری فيودالهای مقتدر. دولت مرکزی برای حفظ خود درمقابل هردو به عسکر تکيه
ميکرد. سپاه دولت مرکب از آزاده گان وترکان اجير بود که سواره وپياده به تيروکمان،
ژوبين ونيزه، شمشير وسپر وبعضاً زره مجهز بودند. ... دولت به سپاه خود در عوض پول
زمين ميداد .اين خود به ضرر طبقه دهقان يعنی اکثريت جامعه بود، دولت شورشها را با
سپاه مغلوب ميکرد ولی قدرت گارد غلامان و نفوذ افسران نظامی بجايی رسيد که خود
برای دولت رقيب شدند واداره را مغشوش ساخت" (7)

از نگاه اداره دولتی، شخص وزير که او را "صاحب" ميگفتند ومنشيان ديوان
همه به تحصيلات متدولانه عصر خود مجهز بودند، قاضی که نايب پادشاه بود وپادشاه
نايب خدا وغير مسئوول محسوب ميشد، مجلس مشورتی از وزيران داشت ولی اراده شاه بلند
تر ازهمه بود، شاه تابع هيچگونه قانونی نبود، دربار مجلل، پُر از اشراف، حشم
وخدمتگار ، منجم وشاعر وطبيب وبذله گو داشت، چنين بود سيستم اداره دولت سامانی که
گذشت.

قرن دهم تا دوازدهم که مصادف با دولت غزنوی بود، تمام شئون اجتماعی و اداری اين
کشور سير تکامل قرون وسطايی خود را پيمود.

در افغانستان دور غزنوی که دور انکشاف ادبيات، هنر وصنايع ظريفه بود، تقويه علم ديگر
به کندی مواجه شد، سير علوم وفلسفه متوقف گرديد، به همين جهت بود که مشهور ترين
دانشمند عصر ابوعلی سينا وحتی ابوسهيل مسيحی دعوت سلطان مقتدر افغانستان محمود
غزنوی را رد واز خوارزم به دربار کوچک آل بويه شتافتند، اگر  ابوريحان البيرونی اين دعوت را پذيرفت اما تا
وقتی که زنده بود با آن همه دانشی که ازفلسفه اسلام، هند ويونان داشت لب به سخن
نگشاد، لذا درمکاتب آنوقت مانند امروز به جز شريعيت چيز ديگری تدريس نميشد، یادريغ
که مرقد ابوريحان اين عالم شهير شرق  هنوزدرشهر غزنه به حال ابتر افتاده است.
" و اما  تشکيلات ملکيۀ دوره غزنوی:
قبلاً بايد گفت عهد غزنوی دوره استحکام قدرت " دولت" بود که اهالی اعم
از ملکی ونظامی تحت الشعاع دولت قرار داشت، ملت ماليات ميداد وسپاهی بايد جان خود
را درخدمت دولت نثار ميکرد وجامعه نميتوانست در امور اجتماعی ووطن پرستی
حتی تفکر نمايد. در رأس دواير ملکی کشور" ديوان وزارت" قرارداشت که امور
صدرات و وزارت ماليه را اجرا مينمود وعادتاً از اشخاص دانشمندی، وزير به عنوان
صاحب ديوان و خواجه بزرگ مقرر ميشد. وزارت دوم " ديوان رسايل" بود که بر
علاوه امور تحريری ورسمی پادشاه، امور روابط خارجی را نيز به عهده داشت، در ديوان
رسالت مترجمين زبانهای عربی وترکی وهندی نيز ايفای وظيفه مينمودند." (8)

همچنان در هيرارشی دربار غزنوی ها دفاتر فراوان مانند: " دفتر حجت" برای
رسيده گی به راپور های مخفی ، دفتر "ديوات دار شاهی" برای ضبط وحفظ
اسناد ومعاهدات ومکاتبات رسمی .جود داشت که از جمله شعبات ديوان رسايل بودند.
"  (ديوان عرض) سومين وزارت عمدۀ دولت
غزنوی بود  که به حيث وزرات جنگ به امور
نظامی اردو رسيده گی ميکرد."(9)
  اين سه وزير به همراه وزير دربار
( حاجت بزرگ) وقوماندان گارد ( سالار غلامان) مجلس وزرا را تحت رياست شخص شاه
تشکيل ميدادند. " ديوان وکالت" وزرات ديگری بود که تنها امور
حسابی ودارايی شاه را وارسی ميکرد ودر امور رسمی دخل وغرض نداشت. قاضی القضات  در مرکز وقاضی ها در ولايات امور قضايی را
بيشتر به استناد شريعت بعهده داشتند.

" در رأس اين همه تشکيلات ملکی ونظامی شخص شاه به حيث رئيس عالی حکومت وقاضی
بزرگ وقوماندان اعلی اردو قرارداشت، بيرق پادشاه دارای علامت "شير" بود
وچتر سرخ بالای سرش کشيده ميشد، دربار شاهی مفصلترين مؤسسه کشور بود که با چند
هزار گارد غلامان محافظت ميگرديد، نديم ومودب، طبيب وشاعر، منجم وافسانه گو( قوال)،
کتاب خوان ( محدث- حديث گو)، جامه دار وطشت بردار، خمارچی ( شراب دار)، وديوات دار
( حافظ اسناد)، ساقی وسازنده، نوازنده وپيشخدمت وغيره جزء مامورين دربار
بود." (10)  
ادامه دارد ...
__________________________________

منابع وماخذ:

1- مير غلام محمد غبار ( افغانستان درمسير تأريخ ) صفحۀ 33

2- //         //               (              //       //         ) ص 41

3- اوستا اولسن دنمارکی ( اسلام وسياست در افغانستان) ترجمه خليل زمر ص 13

4- مير غلام محمد غبار ( افغانستان  در
مسير تأريخ ) ص 95

5- همانجا ص 95

6- //        ص 100

7-  //      ص 
102

8-  //       ص 120و 121

9-   //      ص 121

10- //     ص 122


***








 



تاريخچۀ خطاطی وخطاطان افغانستان

2026-10-06 22:57:20



                                                           

1) پژوهش
برمبنای اسناد و مدارک تاريخ:
   

خط و نگارش در تاريخ مدنيت و فرهنگ افغانستان
ازمباحث نهايت با اهميت ومهم است، که توارد بدان مستلزم کاوش وبررسی همه جانبه و
گسترده علمی وتاريخی ميباشد. با دريغ در اين عرصه کاوش اندک صورت گرفته و محققان
ما کمترمجال پرداختن به آنرا يافته اند.

باآنهم برخی دانشمندان فرهيخته و گرامی ما چون : ميرمحمد علی هروی
که درعصرسلطان حسين بايقرا ميزيست با تحرير کتاب "گنجينه خطوط
افغانستان
" نخستين کاوش را انجام داد، وقواعد در خط نستعليق را مقرر کرد.
قابل يادهانی است که اين اثر ارزشمند در سال 1346 خورشيدی برابر با1967 تقويم
مشترک (ت.م). مجدداً در مطبعه کابل اقبال چاپ يافت.

پوهاند عبدالحی حبيبی مورخ و نويسندۀ برجسته افغان با نگارش "
تاريخ خط و نوشته های کهن افغانستان"
در سال 1350( خ) برابر با 1971ت .م.
گام اساسی و ارزشمندی را در را ستای خط شناسی و پيشينه تاريخی آن برداشت و بسا
زوايای تاريک کتيبه های قبل التاريخ را، چگونگی پيدايش خط های تاريخی و ريشه های
باستانی آن و  صورت رواج آنها در افغانستان
قديم را به تفصيل مورد بحث قرارداد. در اين کتاب آثار مکشوفه و سنگ نبشته های قديم
در افغانستان و کشورهای همجوار بر شمرده شده، ولی توجه بيشتر به کنجکاوی های معطوف
گرديد، که خاک کنونی افغانستان  (سرزمينآريانه- خراسان ) را در بر ميگيرد.

اين جستجو از دوره های زنده گانی اسلاف پيشين ما آغازيافته و با پيدايش ورواج خط در
اوايل دوره اسلامی پايان می يابد همچنان مساله تحول و انشعاب خطوط دوره اسلامی
وتحليل ارزشهای هنری خط موضوع جداگانه يی است که در مبحث ديگری توسط پروفيسور عبدالحی
حبيبی
دانشمند سترگ مورد پژوهش و تحقيق قرار داده شده است، اين قسمت تاريخچه
خط و کتابت را از عصر قبل التاريخ تا اواخر قرن گذشته تقويم مشترک بيان و توضيح ميدارد.    

مورخ شهيرميرغلام محمد غبار در کتاب "افغانستان درمسيرتاريخ"
که دربرگيرنده جامع ترين تحليل ها و تعليل ها در بسا شئون حيات اجتماعی، اقتصادی،سياسی
وفرهنگی افغانستان بوده و منجمله پيرامون مسايل ادب،فرهنگ و هنر دردوره های  گوناگون پرداخته، آگاهی ها و دانستنی های جالب
ودر خور اهميتی را به ارمغان مانده است.

چهارمين کتاب "هنر خط در دو قرن اخير افغانستان" نام دارد. اين اثر وزين
طبع 1343( خ) برابر با 1964(ت.م) مطبعه کابل و تاليف استاد عاليقدر شادروان عزيزالدين
وکيلی فوفلزائی
است که خود ازجمله پيشکسوتان معاصر هنرخطاطی به شمار می آيند.
در اين کتاب تذکره بسا خطاطان افغانستان تحرير يافته و همچنان نمونه های فراوان
انواع خط خود و ديگران را در آن گنجانيده اند. از لابلای آن مهارت مؤلف در اکثر
خطوط قديم و جديد آشکار شده است،در همينجاست که وی قدرت خامه پردازی خود را نيز
مسلم گردانيده است. استاد فوفلزائی دراين عرصه بسا آثار ديگرمانند؛ " خزينته
الاشراف" ،"اصول خطاطی"
وامثالهم را به يادگار مانده اند.  

اثر ديگر "تعليقات بر ديباچه دوست محمد کتابدار" از استاد فکری سلجوقی
هروی
است، در اين کتاب مفيد نيز ذکری از برخی خطاطان متأخر با نمونه های آثار
شان آمده است. اين اثر از سال 1346 تا 1348 (خ) در مجله آريانا طبع کابل نشر گرديد
ودر سال 1349 (خ) برابر با 1970 (ت.م) به شکل کتاب جداگانه يی به چاپ رسيد.                                                          
                           

باخوانش و کاربرد چنين آثار ارزشمند و نبشته های متين ميتوان به نگارش و
پژوهش قرين به حقيقت تاريخچه و منشاء ظهور خطاطی ياخوش نويسی در افغانستان عزيز
پرداخت و برای آنهائی که خواهان تدقيق بيشتر در اين عرصه اند، راهگشائی و مدد
رسانيد:

در اواخر قرن 14 (ت.م) امير تيمور درآسيای ميانه امپراتوری وسِيعی را تشکيل
داد. که در آنزمان تمام ممالک ماوراءالنهر{ مراد از فرارود است که بعد از
استيلای عرب به اين نام ياد شد
} شامل جمهوری های کنونی ( اوزبيکستان،
ترکمنستان، تاجکستان، قزاقستان، قرغزستان ) ، افغانستان و ايران را در بر ميگرفت.
چون مردمان اين امپراتوری مواريث هنری دوره غزنوی ها، غوری ها، خوارزم شاهی ها و
سلجوقی ها را با آثار هنر اسلامی از غرب و هنر چينی و هندی و مغولی را از شرق
باخود داشتند؛ بناً هنگامی که شاهرخ پسر امير تيمور در آغاز قرن 15
(ت.م) در هرات به مرکز امپراتوری خود نشست، وی چنين ارثيه ها را در سمرقند و هرات
پرورانيد، بعدها هرات به مرکز رنسانس هنری آسيای ميانه مبدل گرديد و مخصوصاً هنر
کتاب نويسی و زيبا نويسی به اوج خود رسيد، که ابنيه عظيمی ازکتيبه های منحصر به
فرد آنزمان تا کنون از مفاخر ملی افغانستان بشمار ميرود.

هرات تا اواخر عصر سلطان هنر پرور حسين باايقرا که مصادف به اواخر قرن 15 (ت.م)
است در رشد و تکامل کتاب نويسی و هنر خطاطی 
گامهايی برداشت، در همين دوره است که هنر خوش نويسی، نقاشی، کتاب سازی و
ميناتورکاری از اين پرورشگاه رنسانس هنری به بخارا، اصفهان، تبريز و هندوستان
انتقال يافت.

هنر خوشنويسی و خطاطی در مدنيت اسلامی هم مراحل تکامل خود را پيمود و بجای
هنر نقاشی مکتب کندهارا و مانی، نوشانی و ساسانی در ابنيه دينی به طور تزهينی به
کار رفت، هرچند شاهان در کاخهای مجلل شان گاهی ديوارهای نگارين و مصور هم داشتند؛
که بقايای قصرهای لشکری بازار بست به وسيله باستان شناسان و محققان شناسايی شده
است. استاد عبدالحی حبيبی به روايت از تاريخ بيهقی در اثر ياد شده شان
مينويسند:" بيهقی  مورخ دربار غزنه از
يک خانه يی مصور نگارينی  که شهزاده مسعود
در باغ عدنای هرات ساخته بود خبر ميدهد، ولی اين عمل شهزاده مورد بازپرس و رنجش
پدرش سلطان محمود واقع شد" از اين داستان ميدانيم که گويا بر بناهای
دولتی تصاوير رنگين را با احتياط به کار ميبردند، اما معابد، مساجد، زيارتگاهها و
مقبره ها از آن خالی بودند، در چنين موقعيت است که بجای تصاوير، انواع خط تزهينی و
گل کاری ها و نقوش غير جاندار در چنين موارد بکار ميرفت.  که در پهلوی ساير زمينه ها و استعداد هنری،
همين عامل دينی هم محرک پرورش وايجاد ورواج انواع خط های تزهينی گرديد ، و هزاران
نسخه خطی مزين و منقش و مطلا از قرآن نوشتند و يا بر بناهای خود انواع خطوط تزهينی
و نقاشی های گوناگون را به يادگار ماندند.

پوهاند حبيبی در رابطه به رونق گيری خوشنويسی در عصر تيموريان چنين نگاشته است:
"  توجه به هنر خطاطی در عصر تيموريان
به درجۀ بود که شهزاده گان اين خاندان مانند بايسنغر بن شاهرخ ميرزا   ،جعفر بايسنغر، ابراهيم و
بديع الزمان
نيز خطاطان ماهر بودند اند" چنين عطف به هنر خوشنويسی باعث
گرديد، تا استعداد خلاق مردم هرات و تمام ملل خراسان به آفرينشهای هنری معطوف شود
و هزارن نفر هنرمند، خطاط ، نقاش، مجسمه ساز، معمار، کاشی کارورنگ ساز تحت پرورش
استادان اين فنون قرار گيرد و به تخليق آثار گرانبهای فرهنگی مبادرت ورزند. رنسانس
هنری هرات شهکار ها و آثار جاويدانی را در رشته های گوناگون هنرآفريد، که پرداختن
بدان مستلزم کاوش ويژۀ ميباشد. اما خطاطان برجسته با تخلص  هروی ها در اين دوره ظهور نمودند ، مبرهن است
که مطالعه و تدقيق در شعب تاريخ مدنيت افغانستان،ميخواهد تا اثر پذيری های آن از
مبادی وفرآوردهای ديگران نيز مورد توجه قرار گيرد، چه امتزاج فرهنگی در آسيای
ميانه باعث به وجود آوردن فرهنگهای خاص افغانستان گرديده ودر عين حال همين فرهنگ
ها صبغه بخصوص خود را حتی الامکان حفظ کرده است، که باا لنوبه در تاريخ فرهنگ آسيای
ميانه اهميت خاصی دارد و جز مهم تاريخ فرهنگ بشری است. 

2) عروج ونزول يا فراد وفرود خطاطی در ازمنه های مختلف تاريخ کشور:

همانطوری که تاريخ تمدن وفرهنگ در اين سرزمين باستانی مملو از فراز و نشيب و عروج ونزول
است، به موازات آن هنرها منجمله هنر خطاطی يا خوشنويسی ، نقاشی و نگارش نيز از
تاثيرات تهاجمات، استيلا گری ها، انحطاط و هجوم فرهنگی در امان نمانده، بلکه در هر
دوره يی از تاريخ اين سرزمين همپا وهم سنگ با ساير پديده های اجتماعی و فرهنگی -
کانون ها و تمدن های نوخاسته  دستخوش انواع
عصبيت ها گرديده و تنها از ظهور اسلام تا استيلای چنگيز خان مغولی است که قسمت
اعظم   فرآوردهای هنری ما به يغما برده شد
و حادثه های سئو تاريخی چون؛ تخريبات علاوءالدين 
جهانسوز،آتش افروزی های چنگيز خان و ضربات ساير مهاجمين اين سرزمين را تکان
داد .

مرحلۀ ديگر از اوايل قرن شانزدهم تا نصف اول قرن هژدهم حدود دوصدوچند سا ل را در بر
ميگيرد که افغانستان دستخوش تجزيه و تقسيم گرديد، در اين دوره آزادی ملی کشور
محدود شد،مکتب فرهنگی و ادبی هرات وجود نداشت وساير مراکز فرهنگی متلاشی و شهرها
روبه انحطاط گذاشت، دراين دوره  هنر به
قهقرا گرائيد، مدارس مسدود گرديد و چون مشوقی وجود نداشت، هر گاه هنرمندی و يا
استادی ظهور ميکرد، بيشتر به هندوستان که در آنزمان مجلل بود جذب ميگرديد. در چنين
وضع بود که ديگر کاشفی،جامی، عليشير نوائی، و بهزادی در افغانستان ظهور نکرد.

اين دوره نه تنها مرحله تعطيل سير تکاملی تمدن افغانستان بود، بلکه دوره تنزل و انحطاط
مادی و   فرهنگی کشور بشمار ميرود.پس از
تجزيه و تقسيم افغانستان در قرن شانزدهم به د ست دولتهای ماورءالنهر (فرارود)، صفوی
ايران و بابری هندوستان، مرحله مبارزات سياسی مردم افغانستان عليه نفوذ بيگانگان و
تاسيس حکومت های مستقل ملی تا سرحد اشغال کشور ايران به ميان می آيد، اما عمر اين
انقلاب سياسی ( از قيام ميرويس خان هوتکی در 1709 تا استيلای نادر افشاردر 1731 )
به مقياس عمر تاريخی يک ملت بسيار کوتاه و
حدود 30 سال را در بر گرفت، در اين مرحله گذرا کدام تحول مهمی در عرصه تمدن و
فرهنگ بميان نيامد، اما؛ اين دوره مقدمه و ظهور يک تحول بزرگتر سياسی در افغانستان
بود ، که عبارت از: احياء و تشکيل مجدد افغانستان در قرن هژدهم بود. تحولات اين
دوره تا حدودی تنزل و انحطاط فرهنگی دوره های پيشين را تحت شعاع قرار داد.                                                            

اين تحول با ايجاد دولت ابدالی به ميان آمد، که استقرارو تشکيل مجدد
افغانستان را به ارمغان آورد. اين دوره از قرن هژدهم تا اوايل قرن بيستم را در بر
ميگرفت.  احمد شاه ابدالی بنيان گذاراين
دولت در ايجاد اردوی ملی،انتظام ملی و استحکام دولت پرداخت.در زمان تيمور شاه
ابدالی حکومت از کندهار به کابل انتقال يافت ، هنگام سلطنت احمد شاه و تيمورشاه که
45 سال را در بر گرفت يک دوره امنيت نسبی داخلی کشور بود، فرهنگ اين دوره بجز
احيــــای نابسامانی های دوره انحطاط کدام ارمغان در خشانتر نداشت، در حا ليکه در
خارجه حوادث عظيم سياسی و اجتماعی مانند ؛ انقلاب کبير فرانسه و ظهور ناپليون د
نيای قديم اروپا را تکان داده و بر اعظم اروپا را به لرزه در آورده بود، همچنان
تحولاتی در نيم قاره هند باعث اداره امور هندوستان بدست انگليسها گرديده بود، و
تحرکاتی  را بميان آورده بود، معهذا در
افغانستان همان فرهنگ و هنر قديم قرون وسطايی فقط از نابودی نجات يافت .

در دوره ديگر که سياست تعرضی انگلستان از اواخر قرن هژدهم تا اواسط قرن
بيستم دربرابر افغانستان ادامه يافت و همچنان سياست توسعه طلبی روس تزاری موانع جدی
را در راه رشد و احيای فرهنگی به ميان آورد . در اين دوره است که مردم افغانستان
در مقايسه دولت زاری روس با دولت لاردهای انگليس ميگفتند: " سگ زرد برادر شغال

اميرشيرعليخان يکی از شاهان دوره اول  محمد زايی
هاست که درحفظ توازن و تعادل د يپلوماتيک ميان انگليسها و روسها در روابط خارجی و
داخلی خود سعی زياد بخرچ داد . معاهدات و پروتو کول  های فراوان با هر دو طرف عقد کرد، اما در ميان
دو ابر قدرت آنزمان که هر يک منافع استراتيژيک در اين خطه بلا کشيده داشتند، تاب مقاومت نياورد و از پا افتاد.

يک دوره رشد نسبی فرهنگی درهمين دوره امير شيرعلی خان است که بنام ريفورم قرن نزدهم در کشور مستقل افغانستان
ياد ميشود ، نهضتهای سياسی، اجتماعی و فرهنگی اين دوره بيشتر به شکل عکس العمل در
برابر تجاوز استعماری اروپايی ها به وجود آمده بود، يکی از پيشگامان اين نهضت سيد
جمال الدين افغان ( 1896-  1838 )  است که پس از مرگ امير دوست محمد خان به در بار
امير شير علی خان باقی ماند.  امير شيرعلی
خان با درايت توانست ازاين شخصيت بزرگ علمی و فرهنگی استفاده حد اقل نما
يـــــــــــد.  در پرتو ارشادات سيد، امير
شير عليخان در صدد تطبيق پروگرامهای اصلا حی در افغانستان برآمد ودر مدت دهسال در
انکشاف امور افتصادی، اجتماعی و فرهنگی مبادرت بعمل آورد، در زمينه فرهنگ امير
مطبعه ليتو گرافی را به  اهتمام مير
زا  عبدالعلی خان در بالاحصار  کابل تأسيس نمود و جريده مشهور شمس النهار را
در16 صفحه  منتشر ساخت، شماره های  شمس النهار که 
بعد     ازسال 1290 (خ) به چاپ رسيد
به زبان دری و خط نستعليق خطاط معروف ميرزا عبدالعلی خان مذکور به نشرات خود ماه
دو و گاهی سه بار ادامه داد، گسترش تخنيک و ايجاد مطابع هر چند  کارهای نسخ خطی را محدود ميساخت، اما دراين
دوره نسخ خطی  فراوان از مناشير و
دساتيرگرفته تا فرامين و نبشته ها متعدد در دستگاه حکومت و قوه اجراييه که برای
اولين بار  به شيوه معاصر کابينه و هيئت
وزرا به ميان آمده بود ودر رأس آن سيد نورمحمد شاه خان فوشنجی بحيث صدراعظم قرار
داشت ، وسعت يافت  .

در اداره های حکومت سرمنشی حضور که نخست دبير الملک ميرزا محمد حسين خان و بعد ها
محمد نبی خان واصل کابلی که شاعر ورزيده و خطاط ماهر در شيوه نستعليق بود و همچنان
ميرزا عبدالوفا خان يوسف زايی که اين سمت را بعهده داشت و به شيوه نستعليق استاد
عصر خود بود ، امور دفتر داری دولتی را پيش می بردند، اين دفتر مرکب از خطاطان،
خوشنويسان و قلم بدستان  بيشماری بود،
اينها در عين حالی که امور يوميه را پيش می بردند، در حقيقت منادی ها و استادان
شيوه های مختلف خطاطی بوده اند.در اين دوره ميتوان ازمحمد عظيم خان خطاط نام برد.

امير عبدالرحمن خان  هر چند دراستحکام دولت مرکزی پرداخت، ولی در اين عصر بی اعتنايی های فراوان در رابطه به
فرهنگ روا گرديد، چون امير مذکور از تمدن و فرهنگ جديد جهان آگاهی داشت بناً
ميتوان اين عمل او را تعند و تعمد از فرهنگ دانست. امير حبيب الله خان در هژده سال
حکومت داری اش از خود سيماهای گوناگون را تبارز داد، او در مرحله نخست مصمم شد که
از خود تقوای مذهبی نشان دهد وزير عنوان دين و مذهب در عرصه های فرهنگی برشانه های
مردم به ويژه قشر زنان کشور بار های سنگين را گذاشت، زنان را از گشت و گذار در
زيارتگاهها و مزار ها منع کرد و پوشيدن برقه را اجباری ساخت، وی به اين تظاهر
اکتـــــــفا نکرد و امر نمود تا سراينده ها ورقاصه ها ی زنانه در محله خرابات شهر
کابل اجبـــــــــاراً ازرقص و سراييدن توبه نمايند .اين تنها نبود بلکه امر کرد
تا هند و ها دستار زرد به بندند و زنان شان برقه زرد بپوشند تا از د يگران تفکيک
شوند و به همين منوال بسا قيودات د يگر؛ 
بهر حال امير جوان شکنجه های امير عبدالرحمن خانی از قبيل؛ قين وفانه وتيل
داغ وغيره را منع کرد، که جالب تر آن از بين بردن سياه چاههای پدرش در کابل و هرات
بود.              



مهمترين کاری که در اين عصرعملی شد گذاشتن تهداب معارف و فرهنگ جديد در
افغانستان بود، در صنوف ابتداييه در زمره ساير مضامين يکی هم حسن خط و مشاقی بود،
بدينترتيب هنرخطاطی و خوش نويسی شامل نصاب تعليمی معارف گرديد. بر علاوه مطابع
جديد، توپوگرافی و نقشه کشی نيزبميان آمد و زنگوگرافی در همين دوره وارد و به کار
انداخته شد.  مطابع ليتوگرافی توسعه يافت و
هنر خطاطی و حکاکی ترقی بيشتر يافت، اين عصر که يکی از دوره های ترقی فرهنگی به
مقايسه آن زمان محسوب ميشود، که توانست زمينه های خوب رشد و تکامل هنر خطاطی را به
ميان آورد.درهمين دوره است که استادان برجسته هنر خط نستعليق چون ميرعماد حسينی
بنيان گذار اين روش و استاد عبدالرحمن هروی ظهور مينمايند .

هم زمان با انقلاب سياسی در افغانستان و کسب استقلال در سال 1919 تحولات گسترده فرهنگی و
اجتماعی نيز به ميان آمد، تاسيس مکاتب و مدارس صنايع نفيسه و گسترش عرصه های فرهنگی
وکتاب- خانه ها ، پذيرش سبک های عصری در اداره امور و پروگرامهای اصلاحی جزء پاليسی
طراز اول آن زمان محسوب ميشد. در اين عصر طلايی است که خطاطان بنام مانند؛ سيد
محمد عطا کندهاری استاد نستعليق، ميرزا محمد يعقوب خان کابلی استاد نستعليق، ميرزا
محمد ناصر کابلی استاد نستعليق، شيخ محمد رضاهروی استاد خطوط ، سيد محمد داود حسينی
استاد  خطوط گوناگون، سيد محمد ايشان حسينی
الافغانی استـــاد خطوط ، عزيز الدين وکيلی فوفلزائی استاد شيوه های گوناگون خط ،
ميرزا عبدالغفار خان وفا يوسف زايی استاد نستعليق وديگران چون؛ اخوند محمد علی عطار
هروی، سيد تاج الدين خان، فيض محمد خان وزير خارجه وقت، حاجی ميراحمد گران شنو و
صد های ديگر ظهور رشد وتکا مـل مينما يند.

بعد از سقوط دولت امانی دوره اختناق واغتشاش سقوی به ميان آمد، که دراين دوره نه تنها
مجال پرداختن به فرهنگ و هنرها نبود بلکه هنرها ،ادبيات وفرهنگ سير قهقرايی خود را
پيمود. بادريغ که در عصر زعامت نادر شاه نيز چندان وضع بهتری به ميان نيامد و جای
رژيم اغتشاشی را رژيم استبدادی وارتجاعی گرفت. 
مطابع آزاد مسدود شد، امور طبع ونشر به مطبعه دولتی محـــــدود و متمرکز
گرديد، در اين عصر که تايپ رواج بيشتر يافت و ماشينهای تايپ تحت کنترول قرار داده
شد سانسور به اوج خود رسيد ، اداره امور فرهنگی بدست ملا ها مانند: ( محمد امين
خان لوگری وبرهان الدين خان کشککی ) سپرده شد. انجمن ادبی کابل به يک اداره دولتی
که قادر نبود يک کلمه از نقايص  امور
اجتماعی را بنويسد مبدل گرديد. موعظه های مذهبی و مداحی و خرافات جای حقايق و
ترويج دموکراسی را گرفت، در يک کلمه مطبوعات سرکاری به ميان آمدوجای آزادی مدنی و
اجتماعی دوره امــــــانی را اشغال کرد. در 16 عقرب 1323 (خ) برابر با 1933 (ت.م)
نادرشاه کشته شد و بلا فاصله در همان روز سلطنت پسرش ظاهر شاه در پايتخت اعلام
گرديد.در اوايل اين سلطنت که نقش کاکای شاه در اداره امور برجسته و تعين کننده
بود، اختناق ادامه يافت و اداره نوع امير عبدالرحمن خانی بالای مردم تحميل گرديد،
زندان ها وسعت يافت ، نقاط مختـــــــلف کشور منجمله جنوب افعانستان را به شکل يک
تبعيد گاه سياسی در آورد.

در زمان حکومت شاه محمود خان صدراعظم 1325 تا 1332 (خ) برابر با 1946 تا 1953 (ت.م)
است که اوضاع اجتماعی تا حدودی تغير می يابد و مبارزات سياسی،دموکراتيک و ملی ظهور
مينمايد. فشار چنين مبارزات اوضاع را به طرف دموکراسی، رشد و توسعه مطبوعات وفرهنگ
متحول ميسازد. وبه یقين که در اين دوره بازهم هنرها و فرهنگ رشد مينمايد ، در حالی
که تخنيک معاصر آهسته آهسته ساحه خطاطی و خوشنويسی را محدود می سازد، ولی اين هنر
وسعت می يابد و علاقمندان فراوان در خارج از ساحه دولت نيز به اين هنر می
پيـوندند.اين سلسله در زمان حکومت اول سردار محمد داود خان صدر اعظم وهمچنان در
دوره های بعدی دموکراسی حکومتهای ؛  محمد
يوسف خان، محمد هاشم ميوند وال، نوراحمداعتمادی، داکترعبدالظاهر و موسی شفيق طور
نيم بند و به شيوه های بيروکراتيک ادامه يافت وبه تناسب دوره سلطنت نادر شاه ودور
شاهی مطلقه فرهنگ و هنرها به رشد نسبی اش ادامه داد.

دور رياست جمهوری داود خان که در حقيقت نخستين جمهوری افغانستان محسوب ميشود، توام با
تغيرات شگرف و شتابزده بود ، در اين عصر در حاليکه فشار و سرعت ارجحيت داشت ،
بآنهم هنر ها مسيرش را طی کرد و طبعاً در نظامهای انقلابی که تبليغ و ترويج اهميت
بيشتر می يابد ، زمينه رشد فرهنگی بيشتر از پيش 
مساعد ميشود. با به ميان آمدن تحولات دموکراتيک در دهه هشتاد (ت.م) با
وجوديکه شتاب و خيزش از مراحل قانونمند اجتماعی، سياسی و فرهنگی مميزه اين دوره
بود، اما نهادهای فرهنگی پر پايه احساس ونيازمنــــــــدی هد فمندانه رشد وگسترش
يافت ، از جمله هنر های زيبا به توسعه و تکامل نسبی دست يازيد وشمــــــار بزرگی
از بهترين شخصيتهای  هنری ودر اين ميان
استادان هنر خطاطی چون عزيز الدين وکيــــلی فوفلزائی ، خرمی،اسراييل رويا، تميم
رها،سيد حمايت الله حسينی،  سيد محبوب الله
هاشمی، عبدالکريم حليمی،عمر صديقی و صد های ديگر چنا ن هنر آفرينی کردند که مايه
افتخار کشور ومردم ماست.  همچنان
اينهـــــــا با مساعدت دولت  توانستند تا
نسلی از بهترين خطاطان و خوشنويسان را به جامعه تقديم کنند.

در اين دوره منورانه آرشيف ملی بمثابه مرکز تجمع و نگهداشت آثار و اسناد مهم تاريخی
در پهلوی حفاظت از کتب تاريخی، اسناد اداری، فوتوهای تاريخی، کتب چاپی قديمه
وکمياب و آثار پژوهشی تاريخی ؛   تنها  685 جلد کتاب 
نسخ خطی (  خوشنويسی) و اسناد قلمی
تاريخی را که همه به وسيله خوشنويسان 
گذشته ترقيم يافته اند ، بر پايه اصول عتيق کتابداری فهرست، تنظيم و نسخه
بــــــــرداری کرد. همچنان از آثار و نسخ خطی مهم ، کمياب و ناياب ميکرو فيلم
ساخته و بايگانی شد ، آر شيف ملی افزون بر اينکه مر کز مهم و با اعتبار برای
پژوهشگران و دانشمندان شمرده ميشد ، به منظور معرفی بيشتر آثار د ست داشته و جلب
علاقمندان به مطالعه و پژوهش هرچند زمانی نمايشگاهی از برخی آثار خويش را داير
ميکرد. 

نگارستان غلام محمد ميمنه گی ، گالری ملی ، سالون وزارت اطلاعات و کلتور،
اتحاديه هنرمندان ، گالری هنرهای زيبای فاکولته ادبيات پوهنتون کابل ، خانه های
فرهنگی، مراکز فرهنگی که بنــــــــام شخصيتهای بزرگ فرهنگ افغانستان چون :
ابوريحان البيرونی ، شيخ الرئيس ابن سينای بلخی، امير علی شير نوايی، پير بلخ
مولانا جلال الدين بلخی،نورالدين عبدالرحمن جامی، ناصر خسرو بلخی ، حکيم سنايی
غزنوی، خوشحال خان ختک ودهها چنين مفاخر ملی یاد ميشد، همه وهمه شاهد برگذاری
محافل فرهنگی ،نمايش های هنری، نقاشی و خطاطی بوده و در عين حا ل در چنين مراکز کورسها
برای آموزش نقاشی، خطاطی و خوش نويسی ، مينا تورکاری، طراحی ورسامی گشايش می يافت
. اينها  نمونه ها ی جالب مواظبت دولت وقت
از هنر و فرهنگ است .

خوشنويسان و خطا طان تنها به همين محدوده که مطرح شد، باقی نمی ماند ، بلکه بسا خوشنويسان ارجمند و زبردستی
وجود دارند ، که بنابر عدم دسترسی به تذکره انها از قيد نگارش مانده اند، اميد است
، دوستان  علاقمندان و به ويژه خود خطاطانی
که درقيد حيات اند، و يا اقارب و وارثان شان اين آغاز را به انجام قرين سازند
.  عصر جهادی ها تا کنون خود يک دوره جالب
و عطف توجه است، در اين دور، تاريخ 
فرهنـــگی ما وارد يک نشيت عميق ميگردد، که نه تنها شيرازه نظام اجتماعی ،
سياسی و فرهنگی برهم ميخورد، بلکه جامعه در کليت آن سير قهقرائی و نزولی خود تا
سرحد از بين بردن ارثيه فرهنگ ملی و جهانی را می پيمايد . اعدام بودا اين نمونه
ابهت فرهنگ باستان ما ، وشکستن  صد ها
مجسمه و آثارتاريخی ديگر، به يغما بردن موزيم ملی وفروش آثار آن به کشورهای خارجی،
وصدها نمونه ديگر همه وهمه بيانگر فرهنگ ستيزی و هنر ستيزی است ، در عصری که چنين
باشد ، به يک کلمه ميتوان گفت اين دوره - دوره نزول و سراشيبی فرهنگی است ،يگانه
اميد استقرار نسبی بود که بعد از قانون اساسی 2004  دوران حامد کرزی بميان آمد، متاسفانه حاکميت
قانون نتوانست جاگزين تفنگ سالاری شود. 
 در چنين فضاوبعد از آن دوره رياست جمهوری دوکتوراشرف غنی توقع فراوان در رشد فرهنگ نبود .

با آنهم هنر خطاطی سير رشد طبيعی خود را پيمود و به طور سنتی مردم ما به این هنر والا
توجه خاصی را نشان دادند.
هرچند  در نیم قرن گذشته و در اثر جنگهای تحمیلی و ویرانگر در کشور عزیزمان ما شاهد افول هنر و به تبع آن خوشنویسی بوده‌ایم
اما با استقرار نسبی دوره های جمهوری کرزی وغنی خطاطی به دوران اعتلای نسبی گام
گذاشت.
با اندک جستجو در صفحه فيسبوکی نقاشان وخطاطان که به مسئوليت خانم وارسته دوکتور  زرغونه
عادل ستانيزی پيش برده ميشود به برخی نام های خطاطان مانند: محمد داوؤد مصور، محمد
رفيق اياز، پرويز فرحت، غلام فاروق سروش، عبدالرشيد، فريد طاهری، جاويد کوشانی،
عبدالله حقيار وديگران آشنا  شدم که با
شماری از آنها از گذشته نيز می شناختم.احتمالاً اين عدد به صد ها وهزاران تن خواهد
برسد که پوشش همه شان وقت وامکانات بيشتر تماس گيری را می طلبد.

اکنون که جای هنر های زيبا را قيودات وسختگيری های امر بالمعروف ونهی عن
المنکر طالبان گرفته است، واضح نيست که برخورد اين اداره ومجموع رهبری طالبان با
هنر خطاطی چگونه است، زيرا اينان برای نقاشی موجودات زنده وحيه مجال نمی دهند، پس
امکان دارد که برای تزهين مساجد، مدارس، منازل ،مهمان خانه های دولتی ،هوتل ها
،محل برگزاری محافل وساير اماکن از هنر خطاطی بهره بيشتر ببرند.
اين سخن نيز در اهاله ابهام قرار دارد که هدف از رونق وتوسعه خطاطی، روند شعار
نويسی وبيرق سازی برای طالبان است يا خطاطی منحيث يک هنر ميخواهد رشد کند. زيرا
شنيده است که طالبان مليون ها متريک تکه های سپيد را بانوشتن کلمه طيبیه ونام
امارت اسلامی مزين ساخته اند و بسياری لوحه ها بخصوص لوحه های زبان دری را تغيير
ونوسازی نموده اند.

3) خطاطان يهودی
افغانستان:

بادسترسی به مطالعات دوست عزيزم جناب تميم ابوی پيرامون يهوديان افغانستان نگاشته
ميشود:

"در میان خانواده‌های یهودی افغانستان، خانوادهٔ بن‌داوید جایگاهی ویژۀ در
هنر خطاطی و خوشنویسی دارد. آنان طی نسل‌ها به‌عنوان کاتبان و خوشنویسان متون مقدس
عبری در افغانستان شناخته می‌شدند. نسخه‌های تورات و کتاب‌های دعای آنان که امروز
در کتابخانهٔ ملی اسرائیل و موزهٔ «بیت‌هتفوتسوت» نگهداری می‌شود، ترکیبی از خط
عبری شرقی و تذهیب خراسانی را نشان می‌دهد. این سبک منحصربه‌فرد، که تنها در هرات
شکل گرفت، از دقت در رسم‌الخط، استفاده از جوهرهای طبیعی و نقوش گیاهی هراتی بهره
می‌برد و آثار آنان را به نمونه‌هایی کم‌نظیر از هنر مذهبی یهودیان آسیای میانه
تبدیل کرده است.

خانوادهٔ یعقوبی نیز از کاتبان برجستهٔ هرات و کابل بودند. آنان در نیمۀ
قرن بیستم به اورشلیم مهاجرت کردند و بخشی از نسخه‌های خطی‌شان را با خود بردند. این
نسخه‌ها امروز در بخش آسیای مرکزی کتابخانهٔ ملی اسرائیل نگهداری می‌شود و از مهم‌ترین
منابع برای شناخت خط عبری–پارسی در افغانستان به‌شمار می‌رود. روایت‌های شفاهی
مهاجران یهودی افغان نشان می‌دهد که یعقوبی‌ها علاوه بر کتابت، در آموزش زبان عبری
و پارسی–دری نیز نقش مهمی داشتند.

نمونه هایی از خوشنویسی یهود های افغانستان.

سلیمان بن لاهزر (سلیمان لاهه‌زار هراتی)

سلیمان بن لاهزر علاوه بر اینکه خود شعر می‌سرود، از مشهورترین کاتبان و
خطاطان دیوان‌های پارسی در هراتِ قرن هجدهم و نوزدهم بود. او آثار شاعران بزرگ
مانند حافظ و مولانا را با خط عبری اما دقیقا به زبان پارسی برای استفاده جامعهٔ
خود نسخه‌برداری می‌کرد و در انتهای نسخه، «ترجیع‌بند» یا «قطعه‌»ای در ستایش علم
و عرفان می‌افزود.



نمونه‌ای از اشعار او که در پایان یک نسخهٔ خطی منسوب به هرات ثبت شده
است:



 



ای دل ار طالب نوری، ز صفا خالی شو



محرمِ خلوتِ آن یارِ گرامی‌سالی شو



نامهٔ دوست به خطی است که هر نادانی



خوانده نتواند از آن، طالبِ این امالی شو...

این نمونه نشان می‌دهد که
ادبیات این شاعران تا چه اندازه کاملاً در سبک عرفانی و کلاسیک شعر پارسی (سبک
عراقی و هندی) غوطه‌ور بوده است.

بر ماست تا با زنده نگهداشتن هنر خطاطی بتوانيم میراث نیاکان خود را پاس داری
نماييم.
منابع ،ماخذ وريفرنس ها

-
"تاريخ خط و نوشته های کهن افغانستان" (پوهاند عبدالحی حبيبی)

- افغانستان در مسير تأريخ ( مير غلام محمد غبار)

- هنر خط در دو قرن اخير افغانستان ( عزيزالدين وکيلی فوفلزايی)


- يادداشت های ورويداد های تأاريخی ( سلطانعلی کشتمند)

- يادداشت های شخصی از خاطرات پدرم ميرزا عبدالغفار  وفا يوسفزی

-  مقاله خطاطان وخوشنويسان افغانستان (عزيز کهگدای- پورتال افغان جرمن)

- صفحه و سايت نقاشان وخطاطان با مديريت دوکتور زرغونه عادل ستانيزی در انترنيت.

پايان مبحث



 



افغانستان در يک نگاه

2026-10-05 21:07:23



افغانستان در يک نگاه

                                      
بخش اول


ص.وفا

موقعيت چغرافيايی ونفوس:

افغانستان در قارۀ آسيا موقعيت داشته وکشور محاط به خشکه است، این کشور
حدفاصل آسیای شرقی و آسیای غربی می‌باشد. همسایه گان افغانستان، ایران در غرب با
مسافه 750 کيلومتر، پاکستان در جنوب و شرق با مسافه 2000 کيلومتر، تاجیکستان ،
اوزبيکستان و ترکمنستان  درشمال با مسافه
1200 کيلومتر و چین در شمال شرقی با مسافه 96 کيلومتر  هم سرحد ميباشد.

 مساحت آن طبق نقشه های توپوگرافی رياست
عمومی جيودوزی وکارتوگرافی وقت 652225  (1)
کيلومتر مربع ميباشد، هرگاه طی نيم قرن اخير در نتيجه جنگهای خانمانسوز داخلی
همسايه ها بخصوص ايران وپاکستان برخی تخطی های سرحدی نموده باشند و پلير های سرحدی
سابق تغير نموده باشد در اين محاسبه نيز تغير رونما خواهد شد، اما غرض سهولت کار
در محاسبات احصاييوی اين رقم تا استقرار 
نظام ملی که ممثل اراده مردم وحافظ تماميت خاک باشد مورد قناعت و پذيرش
خواهد بود.

بلندترین قلهٔ در افغانستان قلۀ نوشاخ 
ميباشد که 7492 متر بالاتر از سطح بحر واقع شده‌است.

طبق آخرين احصاييه (2) در سال 2024 نفوس افغانستان به 34.9 مليون نفر می رسد، در
اين صورت در هر کيلو متربع اين کشور حدود 
54نفر زنده گی مينمايد. حدود 51 درصد نفوس افغانستان را مردان و 49 درصد
دیگر را زنان تشکیل می‌دهند.

اهمیت استراتيژیک افغانستان:



سرزمین افغانستان به دلیل این که بین آسیای مرکزی،
ایران، پاکستان، شبه قارۀ هند و چین واقع شده است، همواره از اهمیت استراتيژیکی
برخوردار است. در زمان های قدیم سه تمدن بزرگ آريايی ، هندی و چینی عمدتاً از طریق
سرزمین افغانستان به یکدیگر وصل می گردید و بخاطر این که این سرزمین گذرگاه شبه
قارۀ  هند به شمار می رفت، در قرن نوزدهم
میلادی به عنوان کشور حایل ( بوفر) بین امپراتوری های استعماری انگلیس و روسیه
قرار داشت. افغانستان، در دوران جنگ سرد هم نقش کشور حایل را بین شوروی سابق و
مناطق تحت نفوذ غرب در شبه قارۀ  هند به
عهده داشت.



در حال حاضر، افغانستان نزدیک ترین راه اتصال آسیای
مرکزی به بحر آزاد و شبه قارۀ  هند به شمار
می رود و به همین دلیل مورد توجه جدی پاکستان و کمپنی های نفتی و شرکت های حمل و
نقل غربی و به خصوص امریکا می باشد. مهمتر ازهمه موقعیت ژيوپولتيک  افغانستان سبب شد که امریکا و پیمان ناتو برای
سلطه بر شرقميانه  و تحت نظر داشتن روسیه و
چین به این کشور لشکر کشی نمایند.

کوههای افغانستان:

افغانستان کشوری کوهستانی است که سلسله کوه هندوکش ستون فقرات آن را تشکیل می‌دهد. بلندترین قلهٔ آن 
قلۀ نوشاخ  ميباشد که 7492 متر
بالاتر از سطح بحر ارتفاع دارد.

سلسله کوه مهم دیگر در افغانستان سلسله کوه بابا است که بلندترین نقطهٔ آن شاه
فولادی می‌باشد و 5140  متر از سطح بحر
ارتفاع دارد. رشته‌کوه‌های بزرگ دیگر در افغانستان، سلیمان، فیروزکوه، سیاه‌کوه ،
سفيده کوه، سیاه‌کوه (شرقی)، پامیرو غيره ميباشد. (3)

آب و هوا  :



 آب و هوای
افغانستان متغیر و در بسیاری از نقاط زمستان بسیار سرد و طولانی (حدود شش ماه)و در
برخی نقاط تابستان خیلی گرم و سوزان می‏باشد. اما در عین حال جلگه‏ها و دره‏های
فراوان دارای خاک و آب‏ و هوای مساعد، نيز در آن نهفته است که برای زراعت ،
مالداری و دامداری بسیار مناسب می‏باشند. حدود 01/0 خاک كشور را جنگل‏ها پوشانده
است.هوای افغانستان درمجموع معتدل خوانده شده است.



میزان بارنده گی در افغانستان کم است و مهمترین
دريا های آن عبارتند از: آمودریا، رود کابل، هریرود، رود هلمند و رود مرغاب و
طویل‏ترین دريا ها، آمودریا (2620کیلومتر)، هلمند( 1400کیلومتر)، هریرود(1230
کیلومتر) ميباشد. اکثر این دريا ها ‏ناشی از برف‏های زیادی است که در زمستان در
نقاط مرتفع‏ می‏بارد و در بهار و تابستان به تدریج آب می‏شود. (4)



معادن و منابع طبیعی

افغانستان برخی از پیچیده‌ترین و متنوع‌ترین زمین‌شناسی
را در خود دارد. در این کشور قدیمی‌ترین سنگ‌ها از میلیون سال پیش {دورهٔ
پروتوزوئیک proterozoic (که هنوز زيست در روی زمين نبود) }و {فنیروزوئیک Phanerozoic) (پيدا زيستی
که جانوران، ماهيان، حشرات وگياهان پديدشدند)} اينان تا امروز دیده می‌شوند. (5)

در این اواخر گروهی از ناسا آمریکا با وسایل اشعهٔ لیزر توانستند معادن عمق کوه‌ها
و زمین‌های افغانستان را کشف، عکسبرداری و تثبیت تقریبی نمایند. تا فعلاً 286 معدن
فلزات، 5 میدان گازی در شمال، تیل مایع وسایر معدنیات کشف شده‌است.

معادن مانند: مس عينک لوگر، معدن بزرگ آهن حاجیگک
باميان،معدن طلا در زرکشان غزنی، بدخشان، خاکريزکندهار وتخار،معدن کروميت درحصارک
لوگر و ولسوالی زنه خان غزنی، معدن ذغال سنگ در 11 محل ، معدن لاجورد درسرسنگ
بدخشان، معدن سرب و روی در8 محل، معدن مرمر سفيد ورنگه، معدن يورانيم درخانشين
هلمند، تيتانيوم ، ليتيوم درنمکسار هرات، کنر وتخار، المونيم درولايت زابل و نقره
وقلعی در اين سرزمين کشف شده است. 

منرال ها ازقبيل کورندوم، توپاز،ياقوت ،لعل درشغنان بدخشان،عقيق سياه ورنگه ،
گراميت ، فيروزه ، زمرد ، بيرايت، تورمالين ( شاه مقصود) در ولايت پنجشير.

هکذا نمک دراندخوی وفارياب، دولت آباد، تالقان، هرات ،گچ ومعدن باروت وگوگرددر کوه
البرز بلخ وجود دارد.(6)

مواد خام سمنت درکوه جبل السراج و غوربند، تلک درننگرهار، ابرک، گانزيت، برليم،
نيوسيوم، روپيدوم، سنگ سليت وبيروج در نورستان، بيرايت درغوربند وپروان، موليدين
در زابل، بغلان ولوگر، معدن بيريل کنر، معدن تنتال درنورستان، معدن بارايت هرات،
شاه مقصود درماهيپر کابل وساير معادن که تاهنوز کشف نشده در زير زمين وطن ما نهفته
است. (7)

ضخامت زمين درنواحی پامير تا 75 کيلومتر ودرمناطق هموار تا 50 کيلومتر محاسبه شده
است.



 به هرقدم
اين کشور ثروتی نهفته، ولی مردم افغانستان با شکم گرسنه بالای آن خوابيده اند.

اما بادريغ که ازبهترين منابع طبعيی ومعادن 
افغانستان کمتر يا هيچ استفاده نشده است.



محیط زیست:



 



شاید مهمترین مشکل زیست محیطی افغانستان انقراض
حیواناتی چون پلنگ، سمور، آهوان وحشی ، قوچ و غيره باشد .این حیوانات بیشتر برای
استفاده از پوست شان کشته میشوند. از شاخص ترین محدودیت‌های محيط زيست  این کشور می‌توان به محدودیت در دسترسی به
منابع آب (مصرف زراعت و آشامیدنی)، چراگاههای بیش از حد دام  ها، آلوده گی هوا و آب ، عدم دسترسی به آب‌های
آزاد و آلوده گی هوا  اشاره کرد. تقریبا در
افغانستان سیستم چگونگی دفع زباله به روش مدرن وجود ندارد. فقدان کاناليزاسيون
بخصوص درشهر های مشکل جدی آلوده گی محيط زيست ميباشد.(8)

تقسیمات ملکی:



تقسیمات اداری برميگردد به سال  (1773) درست زمانی که تیمور شاه کابل را پایتخت
خود قرار داد. از آن به بعد اين شهر  همیشه
مرکز پادشاهی و پايتخت افغانستان بوده است. شهزاده گان هر  ولایت را کم و بیش خودمختاری داده بودند. مهم‏ترین
ولایات تحت کنترو ل شهزاده گان و امیران، کابل، کندهار، هرات، ترکستان
افغانستان،قطغن و بدخشان بودند. امیر عبدالرحمن خان که از سوی بریتانیا به عنوان
امیر  افغانستان به رسمیت شناخته شد دامنه
قلمرو سلطنتی‏اش ازکابل را به ولایات هرات، ترکستان ، هزاره‏جات، نورستان و بدخشان
گسترش داده بود. در زمان نادرشاه 
افغانستان به پنج ايالت(زون) اصلی و یا عمده و چهار ایالت (زون) فرعی تقسیم
گردید. بعد از حکومت مشروطه و تصویب قانون اساسی در سال 1964 افغانستان به 26
ولایت تقسیم شده که هر کدام به دلیل اهمیت و چگونگی انکشاف آن به درجه های  یک، دو و سه تقسیم گردیده بودند.
کابل،غزنی،گردیز، ننگرهار ( جلال آباد)، بلخ(مزار شریف)،هرات و کندهار جزء مراکز و
ولایات درجه يک در تقسیمات ملکی قرار گرفتند. هر کدام از این ولایات به وسیله والی
اداره می‏شد که در برابر وزارت داخله در کابل مسئولیت داشتند. مضافاً نماینده‏هایی
در هر ولایت وجود داشت که روند اجرایی کار را مستقیماً به کابل گزارش می‏دادند. هر
ولایت  دارای چندین ولسوالی بود که به
وسیله «ولسوال» يا حاکم اداره می‏شدند ، ولسوالی‏ها در برابر والی مسئولیت داشته و
می‏بایست گزارش کار را به آنها می‏دادند، البته هر ولسوال امکان داشت چندین
علاقه‏داری را نیز اداره کند. علاقه‏داری‏ها در قريه های  مهم مستقر و در قبال ولسوالی‏ها مسئولیت مستقیم
داشتند، علاقه‏داری‏ها به تناسب جمعیت آنان به چهار گروه تقسیم می‏شدند. در سال
1970 افغانستان به359 واحد اداری 26 ولایت، 6 لوی ولسوالی، 175 ولسوالی و 118
علاقه‏داری تقسیم شده بودند. طبق معلومات امورمقدماتی نخستين سرشماری افغانستان که
شخصاً به ياد دارم 35000 قريه درافغانستان وجود داشت که توسط قريه داران اداره می
شد. طی پنجاه سال اخير به تناسب رشد نفوس تعداد قريه ها نيز حدود 80 درصد ارتقا
نموده باشد .

شهر های به ناحيه ها تقسيمبندی شده است که توسط شهردار يا شاروال ورئيسان ناحيه ها
اداره شده است. 

برمبنای ارقام سال 2021  اداره احصاييه
ومعلومات افغانستان دارای422 واحد اداری شامل 
34 ولایت و365 ولسوالی و 23 علاقداری می‌باشد.

نام شناسی:



واژه افغانستان از دو بخش "افغان" و " ستان" تشکیل شده است.

در طول تاریخ، نام‌های مختلفی به سرزمینی که کشور کنونی افغانستان است(9) اطلاق
شده است؛ از جمله آریانا، باختر، خراسان و افغانستان. در کتاب افغانستان در مسیر
تاریخ اثر میر غلام‌محمد غبار از کلمهٔ «آریانا» به عنوان نام تاریخی افغانستان
نام برده شده است. از جملهٔ شانزده ایالت آریانای کبیر، دوازده ولایت آن در
افغانستان کنونی تثیت شده‌اند از جمله: هری (هرات)، درنکیانا (زرنج یا نیمروز)
ستاکیدیا (وردک و غزنی) هریوتی (دهراوت و ارغنداب،باکتريا (بلخ) (10)

تاريخ :

افغانستان سرزمينی است که از آغاز زيست انسانی بطور منظم حیات بشری در اين خطه
استمرار داشته است. پروفيسر لوئی دوپری پژوهشگر امريکايی  قدامت تمدن انسانی در این سرزمین را به استناد
آثار بدست آمده تا پنج هزار سال قبل از میلاد رقم زده است و گفته است تاریخ همزاد
با مهاجرت آریائی ها در حدود دو هزار سال قبل از میلاد مسیح از همین نقطه آغاز می
شود.



اکتشافات باستان‌شناسی انجام شده در قرن بیستم نشان
می‌دهد که منطقه جغرافیایی افغانستان از طریق فرهنگ و تجارت با همسایگان خود در
شرق، غرب و شمال ارتباط تنگاتنگی داشته است. وسایل انسان‌های اولیه مربوط به دوره‌های
پارینه سنگی، مزولیت، نوسنگی، برونز و آهن در افغانستان یافت شده است. اعتقاد بر
این است که تمدن شهری از اوایل سال‌های 3000 قبل از میلاد آغاز شده است و شهر
اولیه مندیگک (نزدیک کندهار و در جنوب کشور) مرکز فرهنگ در کنار رود هلمند بوده
است. یافته‌های اخیر نشان داد که تمدن دره سند به سمت افغانستان امروزی نیز گسترش
یافته است، و تمدن باستان بخشی امروزی پاکستان، افغانستان و هند بوده است. این
تمدن، از شمال غربی پاکستان تا شمال غربی هند و شمال شرق افغانستان گسترش یافته
است. نظر به کاوشهای باستانشناسی از منديگک کندهار و لشکرگاه  هلمند 
و آزمایش کاربنی مجسمه های بدست آمده، بخصوص پیکرهٔ هيکل زیبای زنان که
برخی موی های آرایش شده و نگاه پُٰر اثر دارند، حد اقل قدامت 4000 سال پيش از  ميلاد را نشان ميدهد(11) . اين کاوش  موقعيت جيو پولتيک وجيو استراتيژيک افغانستان
را با داشتن قدامت تاريخی بيش از  6 هزار
ساله در رديف دومين کانون تمدن جهانی  بعد
از بين النهرين وسرزمين کلده قرار داده است.

يکی از مشخصات تاريخی افغانستان آنست که با بيشترين مدنيت های جهان آشنا وبا مدنيت
های هندو چين داخل داد وستد مدنی  و
اقتصادی بوده است.

ادامه دارد...

----------

منابع:

1- يادداشت های دوره کاری ام در ادارۀ مرکزی احصاييه افغانستان وقت.

2- اداره ملی احصاييه ومعلومات

3- جغرافيای طبعيی افغانستان پوها‌ند غلام‌ جیلانی‌ (عا‌رض‌)

4- همانجا

5- دانشنامه آزاد

6- گزارش سروی جيولوژی امريکا درمورد ارزش معادن افغانستان
PDF   اکتوبر 2012

7-گزارش وزارت معدن  افغانستان
pdf  26 می 2012

8-
جغرافيای
طبعيی افغانستان پوها‌ند غلام‌ جیلانی‌ (عا‌رض‌)

9-
نام‌های
تاریخی افغانستان
مهدی زاده
کابلی

10_ مدنيت های اوليه افغانستان

11-
کتاب  باستانشناسی افغانستان از کهن ترين روزگار  تا دوران تيموريان نوشته فرانک ريايموند اليسين )ترجمه صديق رهپو طرزی)



The archaeology of Afghanistan : from earliest
times to the Timurid period / Frank Raymond Allchin; Norman Hammond.
London [u.a.] : Academic Pr., 1978   









بخش سوم لويه جرگه ها درافغانستان

2026-10-05 21:01:24


صديق وفا

به ادامه گذشته:

لويه جرگه ها در دهه مشهور قانون اساسی ودموکراسی:

بخش دوّم

4- لويه جرگه در دهه مشهور قانون اساسی ودموکراسی:

قانون اساسی سال 1964 ترکيب عضويت  لويه جرگه ها را نظر به لويه جرگه های قبلی
تغيير وتکامل بخشيد، ماده 78 قانون اساسی جديد تصريح کرد که لويه جرگه مرکب از
نماينده گان هردو مجلس شورا وروسأی جرگه های ولايات ميباشد، بدين ترتيب سيستم تازه
جاگزين روش قبلی گرديد، که در آن حضور يابی متنفذين وصاحب رسوخان ارجيحت داشت
وايشان بصورت دموکراتيک نمی توانستند از قاطبه ملت نماينده گی کنند، پس لويه جرگهء
1964 بدون شک از لويه جرگه های پيشين متفاوت بود.

- لويه جرگه  سال 1964
يا لويه جرگه قانون اساسی

  واقعيت عينی
چنان بود، که افغانستان با طرح وتدوين قانون اساسی 1964وهمزمان تدويروگشايش لويه
جرگهء همين سال برغم کاستی های ناشی ازتسلط سيستم نا کار آمد وفرسوده سلطنتی،تازه
درقطارممالک متمدن ودموکراتيک گام نهاد،انتقال به دموکراسی نيم بند هم  با قربانی وفدا کاری قاطبه ملت افغانستان بويژه
محصلان وجوانانی که در حادثه سوم عقرب فدا کارانه رزميدند وجانهای شرين شانرا فدا
کردند توأم بود، البته بميان آمدن دموکراسی ثمره مبارزات گسترده مسالمت آميز سياسی
همان دوره بود که پرداختن به ويژه گيهای آن مبحث جداگانه خواهد بود.

     اين
لويه جرگه بتاريخ 9 سپتامبرسال 1964 دعوت شد، در ترکيب آن 454 نماينده انتخابی
وانتصابی بشمول اعضای مشرانو جرگه، ولسی جرگه،اعضای ستره محکمه ( که درآنوقت بنام
محکمه عالی تميز ناميده ميشد)،اعضای کميته تسويد وکميسيون مشورتی قانون اساسی
وديگران شرکت داشتند، لويه جرگه با سخنرانی افتتاحيهء وخطابه  محمد ظاهرشاه در قصر گلخانه گشايش يافت، رياست
اين جرگه را شاه ونيابت وی را داکتر محمد ظاهر صدراعظم دوره های بعدی به عهده داشت. 

  اين جرگه ده
روز به درازا کشيد و موضوع آن بررسی و تصويب قانون اساسی جديد بود که شامل يازده
فصل و128 ماده بود ودر آن قوه های سه گانه راازهم تفکيک نموده موضوعات ديگری مانند
دموکراسی،حقوق وآزادی احزاب سياسی،آزادی مطبو عات و غيره را در بر می گرفت. قانون
اساسی ای که در اين جرگه تصويب شد بتاريخ اول اکتوبر از طرف شاه توشيح گرديد، اين
قانون اساسی برغم اينکه: محمد داؤود را از بازگشت در رأس يک حزب سياسی بازداشت
وماده ای تصويب شد که خاندان شاهی را از رد عضويت شان از اين خاندان مانع ساخت
وهردو اين مواد موجبات آشفته  گیهای بعدی
را به سلطنت وخاندان شاهی ببار آورد، باآنهم از نگاه عمومی همين لويه جرگه وقانون
اساسی مصوب آن  پايه تحولات دهه 60 ميلادی
را که به "دهه دموکراسی" معروف است تشکيل داد.

بدينترتيب ظاهر شاه در همين آخرين لويه جرگه خويش
قانون اساسی 1931 را که توسط نادر شاه پدرش نافذ شده بود منسوخ قرارداد ويک دوره
دموکراسی نسبی را آزمايش کرد

5- لويه جرگه در نخستين نظام جمهوری افغانستان:

- لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل سال1976

  با روی کار
آمدن نظام جمهوری اول افغانستان در سال 1352 (1973) محمد داوؤد نخستين رئيس جمهور
کشور، در 15 فبروری 1977 جرگه ای را فرا خواند که منظور از آن کسب مشروعيت ملی
بود. موضوع آن را تصويب قانون اساسی جديد و انتخاب رئيس جمهور تشکيل می داد. رياست
اين جرگه را، که در مقر وزارت صحت عامه برگزار شد، محمد داوؤد به عهده داشت و عزيز
الله واصفی نائب رئيس آن بود.

اين لويه جرگه قانون اساسی را در 13 فصل و136 ماده
به تصويب رسانيد، بتاريخ 24 فبروری همين سال قانون اساسی توسط رييس جمهور توشيح
گرديد.

6- لويه جرگه ها در دهه دموکراتيک وترقی خواهانه:

 - لويه جرگه
يا جرگه بزرگ پوليتخنيک کابل سال 1985:  

پس از روی کار آمدن حزب دموکراتيک خلق افغانستان در
سال 1357 (1978) جرگه بزرگی در تابستان 1364برابر به 23 اپريل  (1985) هنگام زعامت ببرک کارمل در تالار بزرگ
پوليتخنيک کابل برای سه روز بر گزار شد و 1796 نفر در آن شرکت داشتند.

رياست جرگه را عبد الرحيم هاتف و نيابت آن را دکتر
عبدالواحد سرابی به عهده داشتند. منظور آن جلب حمايت مردم بود و موضوعات شامل آن
را مسأله صلح و سياست های خارجی و داخلی دولت افغانستان تشکيل می داد.

 - لويه جرگه
يا جرگه بزرگ پوليتخنيک کابل 1987:

دومين جرگه در دوره حاکميت حزب دموکراتيک خلق
افغانستان ( حزب وطن) تحت زعامت داکتر نجيب الله 
بود و باز هم  در تالار
پوليتخنيک  کابل برای دو روز در سال
1366برابربه 30 نوامبر 1987 با شرکت 1860 نفر برگزار شد که عبدالرحيم هاتف رياست
آن را به عهده داشت. پيامد اين جرگه قانون اساسی جديد بود که در آن اسلام به عنوان
دين مردم افغانستان مطرح شده برای فرقه های مذهبی آزادی قانونی داده شد، بر اساس
اين قانون اساسی داکتر نجيب الله برای مدت هفت سال بحيث رئيس جمهور انتخاب گرديد و
افغانستان منبعد ( جمهوری افغانستان) ناميده شد.

لازم به ياد آوری است که دو جرگه بزرگ قومی ديگر،
يکی در تابستان 1986 به نام جرگه قبايل پشتون و ديگری به نام جرگه سراسری مردم
هزاره در تابستان 1987 نيزدر کابل بر گزار شد.

- لويه جرگه يا جرگه بزرگ سينمای پامير کابل سال 1989

 آخرين لويه
جرگه در دوران حاکميت حزب وطن در بهار 1368 برابر به 28 و29 جون 1989 با فراخوان
داکتر نجيب الله رئيس جمهور وقت افغانستان برای دو روز بر گزار شد. اين جرگه 732
نفر عضو داشت و موضوع آن را بميان آوردن تعديلات در قانون اساسی سال 1987، آشتی
ملی، مصالحه با مجاهدين و حل سياسی مسأله افغانستان تشکيل می داد؛ داکتر نجيب الله
در خطابه افتتاحيه اين لويه جرگه در مورد برگذاری يک کنفرانس بين المللی شامل
اشخاص مؤثر افغانی مقيم خارج جهت خاتمه دادن به جنگ افغانستان صحبت وتأکيد نمود.

نگارنده که در زمره مسوؤلين امنيتی  وبرگذار کننده های اين لويه جرگه نقشی داشت،
ميخواهد خاطره ای را مبنی براينکه چرا اين جرگه بعوض تالار مشهور پوليتخنيک کابل
به تالار نه چندان بزرگ سينمای پامير داير شد،خاطره ای را از زمره صد ها خاطرهء
وظيفوی  با خواننده ها شريک سازد:

خاطره چنين است: تا يکروز قبل از تدوير لويه جرگه  علی الرغم بدست داشتن اطلاعات ابتدايی مبنی بر
انداخت راکت بوسيله اپوزيسيون در روز گشايش لويه جرگه، همه ترتيبات از قبيل :
آماده گی  طرح تعديل قانون اساسی، تعيين خط
کاری لويه جرگه، پذيرايی وجابجايی مدعوين، تزهين وترتيب تالار پوليتخنيک کابل، نصب
وسايل تخنيکی، مايک ها، شعارها، جايگاه هيأت اداره کننده وسکرتريت، حتا چک تخنيکی
تالار تا ساعت 6 شام يکروز قبل انجام يافت وتالار برای فردا ( روز موعود) برگذاری
لويه جرگه آماده شد،امّا با بدست آوردن اطلاع کنترول شده حوالی ساعت 9 شب تثبيت
شد، که بروز خطر بطور کامل دفع نشده وتا فردا معلوم خواهد شد، همان بود که در
تشريک مساعی با مقام رهبری قرارگاه اوپراتيفی تصميم اتخاذ گرديد که بايد محل ريزرف
آماده شود، تالار سيمنای پامير را من ويکتن از مقامهای رهبری در حالی مورد مطالعه
قرار داديم که نمايش فلم جريان داشت، ناگزير تا ختم فلم منتظر مانديم، بعد از ساعت
10:30 شب به ترتيب وتنظيم وآماده ساختن تالار تا فردا 9 صبح که مدعوين همراه با
داکتر نجيب الله رييس جمهور حضور بهم ميرسانيدند، پرداختيم وتالار چنان آماده شد
که توانستيم در نشرات مستقيم تلويزيون وراديو 
آنرا به معرض ديد  وشنيد عامه قرار
دهيم وهمه چيز سر براه بود، فردای آن ماهمه از مدعوين ورييس جمهور پذيرايی نموديم
وجريان را منحيث مسوؤل امنيت لويه جرگه طور فشرده به رييس جمهور بيان داشتم، قابل
تذکر است که ادارات اوپراتيفی مربوط توانسته بودند تا با اتخاذ تدابير معين سمت
وفاصله راکت راتغيير دهند، چنانچه راکت بالای ساحه پوليتخنيک در روز مذکور فير شد،
اما به تالار اصابت نه نمود، امّا ما در همان زمان نتوانستيم اين ريسک را بپذيريم،
ناگزير محل سينمای پامير را انتخاب نموديم ولويه جرگه در فضای امن وآرامش کامل
تدوير وموفقانه پايان يافت، ممکن همه جرگه ها ولويه جرگه ها از چنين خاطرات فراوان
داشته باشد، امّا من در اينجا چشم ديد و نقش ناچيز خويشرا در خدمت گذاری به هم
ميهنان وجلوگيری از يک فاجعه بيان داشتم 

 7- شورا ها و
جرگه ها در مرحله حاکميت مجاهدين وطالبان:

     نخست
قابل ياد آوری ايست که بخش قابل ملاحظه ای مجاهدين بنابر دوری از رسوم وعنعنات
پسنديده ملی در بسا موارد به ماهيت اصلی جرگه ها ولويه جرگه ها معتقد نبوده
وچسپيدن به جرگه را پديده قبيله يی وناسازگاربا اصول دينی ميدانند،روی همين دليل
است که نخستين همايش بزرگ ملی دردوران حاکميت خويش را " لويه جرگه" نی
بل" شورای اهل حل عقد نامگذاری نمودند.

 - شورای اهل
حل و عقد سال 1993:

با تغيير رژيم در ثور سال 1371 برابر با اپريل
(1992) و روی کار آمدن مجاهدين، جنگ های تنظيمی بخاطر احراز کرسی ها و جور نيامدن
بالای "تقسيم بيت المال" وقدرت بالا گرفت و روز تا روز شدت يافت، برای
يافتن يک راه حل سياسی و کسب مشروعيت نسبی، شورايی به نام اهل "حل وعقد"
از سوی برهان الدين ربانی، رئيس جمهور وقت، تشکيل شد. محل برگزاری آن وزارت داخله
و مولانا فضلی رياست آن را به عهده داشت. دراين شورا 1500 نفر شرکت کرده بودند.

شورای اهل حل وعقد الی 4 جنوری 1993 جلسه نمود،
وبرهان الدين ربانی را با 916 رای موافق، 59 رای مخالف و 360 رای مستنکف برای مدت
دوسال مجدداً در پست رياست جمهوری ابقاء داشت، در شورای مذکور تنها 1335 تن از چار
تنظيم ( جمعيت اسلامی، اتحاد اسلامی، حرکت انقلاب اسلامی وحرکت اسلامی) شامل
بودند، صرف 165 نفر از مامورين دولت، ژورنالستان، ديپلوماتهای خارجی واشخاص انگشت
شماری از مردم نماينده گی مينمودند، کسانی که دررای دهی سهم داشتند رقم 1325 نفر
راتشکيل ميداد، همچو فاکت ميرساند که از جهادی ها 10 تن واز نماينده های نسبی مردم
هيچکس در رای دهی سهيم نبودند، اين شورا که حيثيت لويه جرگه را داشت، قانون اساسی
جديد را تسويد وفيصله نمود تا انتخابات به نيمه اوّل سال 1994 برگزار شود.

قابل تذکر است که در دوران جهادی ها چون شيرازه
دولتمداری برهم خورد وجای آنرا نوعی از انارشی وجنگسالاری گرفت، پس نام ورسم جرگه
ها هم جايش را به شورا های قيادی وجهادی وغيره گذاشت،چنانچه در اوّل می سال 1993
حاجی قدير ومولوی خالص دو تن از سران جهادی بخاطر تشکيل حکومت، آتش بس دايمی
وانتخاب وزير دفاع ( که در حقيقت ومطابق نورمهای پذيرفته شده اداره جزء صلاحيت
رييس حکومت ميباشد) شورای جهادی جلال آباد را در باغ شاهی برای مدت 15 روز داير
نمودند، اين شورا بعداً منحيث يک چالش در برابر حکومت مرکزی قرار گرفت.

همچنان با پيشکش نمودن شورا ها ومجالس ديگری چون
مجلس پغمان به ابتکار سياف ومجلس غزنی به ابتکار اسمعيل خان و يا دههاچنين شورا ها
ومجالسی چون " شورای عالی هرات" "شورای قيادی" و"شورا ی
عالی همکاری" وغيره  خواستند جای لويه
جرگه را پر کنند، اما چون از روند سنتی وقانونمند آن خارج  وعاری از محتوا و خصلت مردمی بود جايی را
نگرفت، به چند نمونه آن در پايان توجه کنيد.

-  شورای عالی
يا لويه جرگه هرات  سال1994:

اين شورا يا جرگه از سوی اسماعيل خان والی هرات به
اشتراک بيش از 800 نفر مامورين، جنرالان، استادان واشخاص با نفوذ که بيشتر از صد
نفر آن از کشور های اروپا وامريکا آمده ويا ازجمله  قوماندانهای جهادی بودند، بتاريخ 18 جولای 1994
داير وتا 27 جولای دوام کرد، ربانی به همکاران خود منجمله به احمد شاه مسعود تعهد
کرده بود که در جلسات شورای عالی هرات که اجتماع بزرگ وتاريخی کشور ميباشد ودر آن
پشتونها، تاجکها، ازبکها، هزاره ها وساير اقوام وقبايل افغانستان ومنورين وتحصيل
کرده ها  از خارج کشور وقاره ها شرق وغرب
حضور دارند، استعفای خود را از رياست جمهوری وحکومت آن در برابر هزاران افغان سر
شناس اعلام ميدارد، اما چنين نکرد وحتا در تالار جلسات " شورای عالی"
حاضر نشد، بل خطابه خود را که حاوی موضوعات عمومی بود در حضور شهريان هرات و شماری
از سهم گيرنده گان شورای عالی در مسجد جامع اين شهر ايراد کرد ومتعاقب آن با هوا
پيما عازم کابل گرديد، بدينترتيب شورای عالی که با مصارف هنگفت دعوت شده بود نتيجه
ای که انتظار داشت بدست نياورد، بهر صورت در پايان جلسه های مذکور قطعنامه ای صادر
شد که مفاد آن در ذيل فشرده ميشود

- لويه جرگه بتاريخ اول عقرب سالجاری ( 1373) داير شود.

- تصميم گيری در امور مهم وسرنوشت ساز کشور از صلاحيت نماينده
گان ملت ميباشد.

- قطع مداخلات خارجی از افغانستان.

- هرگونه تبعيض در کشور مردود ميباشد

- تامين آتش بس.

- تشکيل ارودی اسلامی يکصدهزار نفری.

رويهمرفته اين شورا بمثابه يک جرگه عظيم بسا تصاميم
عاقلانه را اتخاذ داشت، اينکه در ماهيت امر جهادی ها برای بميان آوردن صلح وثبات
سياسی آماده  گی نداشتند وندارند، مطلب
جداگانه وقابل بحث است.

 شورای
هرات  بر خلاف شورای  اهل "حل و عقد"  که بيشتر محتوای مذهبی داشت، دارای کرکتر مردمی
بود و در آن از شخصيت های سياسی و ملی افغانستان در خارج از کشور نيز دعوت شده
بود. يکی از مهمترين چهره های برجسته اين جرگه شاد روان دوکتور محمد يوسف، صدر
اعظم اسبق افغانستان بود.

- شورای سراسری علما وروحانيون مذهبی کندهارسال 1995

ميگويند  که
ملاعمر رهبر طالبان را يک شورای هزار نفری 
به اصطلاح عالمان دينی در کندهار تعيين کرده است واو مشروعيت خود را ازچنين
شورايی بدست آورده است، امّا جزئيات چنين شورا يا جرگه يی در مطبوعات به نظر نخورد.

  8- لويه
جرگه ها بعد از ترتيبات مؤقت، راندن طالبان و استيلای امريکا:

- لويه جرگه اضطراری:

نظر به موافقتنامهء ترتيبات مؤقت در افغانستان که
از جانب ملل متحد صحه گذاشته شد، يک لويه جرگه اضطراری بايد در ظرف شش ماه بعد از
تأسيس حاکميت مؤقت داير ميشد، اين  لويه جرگه
که تدارک آن از 29 اپريل 1999 از جانب محمد ظاهر شاه با توظيف گروپ کاری آغاز
يافته بود و در نوامبر ودسامبر 2000 با اعزام هيأت تدارک به کشورهای ازبکستان،
تاجکستان، ايران، عربستان سعودی وهمچنان در 25 جون 2001 با ايالات متحده امريکا
مشوره وپيرامون آن تبادل نظر شده بود، از 11-20 
جون سال 2002 با تشکيل حکومت انتقالی انعقاد يافت.

اين لويه جرگه طوری که پيش بينی شده بود با بيانيه
محمد ظاهر پادشاه سابق در خرگاه ويژه در صحن پوليتخنيک کابل افتتاح گرديد.

در لويه جرگه اضطراری بيش از 1600 نماينده بشمول
180 زن با 81 در صد آراء حامد کرزی را در رأس اداره انتقالی برای مدت 18 ماه
انتخاب کرد

در روز اخير لويه جرگه اضطراری به پيشنهاد رييس
اداره انتقالی برای محمد ظاهر شاه لقب " بابای ملت" منظور وعلاوتاً او
بر رعايت قانون اساسی نظارت وحافظ وحامی صلح درکشور محسوب شد (ممکن روی همين دليل
بوده باشد که "شورای قانون اساسی" بمثابه ارگان نظارت از مطابقت قانون
اساسی با ساير قوانين ونظارت از تحقق آن نفی شد وتا امروز هم چنين شورايی که
برمبنای تجارب تاريخی دهه هشتاد حل کنندهء بسا دشواری های قانونی بود، بميان
نيامده است) برعلاوه در لويه جرگه مذکور فيصله بعمل که بابای ملت  در مراسم دينی ومذهبی در مقام برجسته حضور
خواهد داشت.

- لويه جرگه قانون اساسی دوران حامد کرزی

در حاليکه 
منحيث مقدمات  تدارک لويه جرگه
بتاريخ 15 مارچ 2003 مسوده ابتدايی قانون اساسی جديد توسط کميسيون تدوين قانون
اساسی تکميل وبتاريخ 17 جولای سال مذکور ابلاغ شد که لويه جرگه 500 عضو شامل 450
انتخابی و50 انتصابی خواهد داشت، قرار بود که اين لويه جرگه در ماه اکتوبر تدوير
يابد، امّا بنابر نا جور آمد ها ورايزنی ها بالاخر بتاريخ 14 دسامبر سال 2003 با
پيام محمد ظاهر شاه بابای ملت در محل معروف پوليتخنيک کابل در خرگاه موعود گشايش
يافت، پير سيد احمد گيلانی از سوی بابای ملت بحيث رييس مؤقت معرفی شد، بعداً صبغت
الله مجددی با کسب 252 رای از جمله 6 کانديد بعنوان رييس اين مجلس کبير انتخاب شد،
چار معاون وسه منشی هم اضافه شدند، لويه جرگه بعد سپری نمودن جار وجنجالهای داخلی
ناشی از اعتراض دوشيزه ملالی جويا نماينده منتخب ولايت فراه که هيأت رييسه لويه
جرگه را جنايت کاران وکسانی که دستان شان به خون ملت آلوده است خواند وگفت که در
کميسيون های دهگانه  به چنين کسان جای داده
شده و سرنوشت مردم به بازی گرفته شده به تشنج کشانيده شد ورييس مجلس در تقابل شديد
با نماينده ولايت فراه قرار گرفت، بعد از همچو ناملايمات لويه جرگه در پنجمين روز
توانست به بحث وبررسی پيش نويس قانون اساسی آغاز کند وکميته های ده گانه اختصاصی
به کار شروع کردند، در ششمين روز لويه جرگه بيشتر بحثها بر سر مسايلی مانند زبان،
سرود ملی وتحصيلات رايگان در دورهای متوسط وعالی بود،  کار کميته های ده گانه پايان يافت ونتيجه به
کميته تفاهم  ارايه شد، در روز شانزدهم
لويه جرگه، کار کميته تفاهم هم تمام شد وپيش نويس قانون اساسی به همه نماينده گان
لويه جرگه توزيع گرديد، از جمله موضوعات جنجال برانگيز در مورد اين پيش نويس نوع
نظام آينده افغانستان، رسميت زبان ترکی در مناطق ترک زبان، نقش زنان در دولت، زبان
سرود ملی، حذف پسوند اسلامی از نام دولت، کاهش اختيارات رييس جمهور وتشکيل شورای
نظارت بر اجرای قانون اساسی بود.

بعد از تأخير چند روزه ، تهديدها وپافشاری ها
بالاخر متن آخری پيش نويس قانون اساسی در بيست ودومين روز کار لويه جرگه منحيث اصل
پذيرفته و به تصويب رسيد.

لويه جرگه ها در افغانستان

2026-08-24 19:26:23
بخش دوم/ به ادامه گذشته...



در اوضاع و احوال کنونی که وطن ما افغانستان نیازمند گذار به قانونیت، عدالت و حاکمیت قانون بوده و مسالۀ شناسائی ملی و بین المللی ما وابسته به احیای قانون اساسی میباشد و طبق رسوم گذشتۀ تأریخی مرجع تصویب قانون کبیر ملی جرگه کبیر ملی پذیرفته شده است. روی این ملحوظ نگاشته خود را با نیاز روز وفق داده و اینک درمعرض خوانش آگاهان و تأریخ پژوهان قرار میدهم.


- لویه جرگه کابل سال ۱۸۶۵ معطوف به حل مسایل خانواده گی امراء

تاریخ سیاسی افغانستان جرگه ها و لویه جرگه های را نیز بخاطر دارد، که در آن منافع عمومی نی، بلکه رویا ها و امیال شخصی امیران و شاهان ارجحیت داشته است، لویه جرگه زمان امیر شیرعلی خان یکی از آنها است، در این جرگه که به منظور استحکام پادشاهی، جلب حمایت مردم و تأمین امنیت در سال ۱۸۶۵ دعوت شده و در کار آن ۲۰۰۰ نفر شرکت داشت، ریاست این جرگه را خود امیر به عهده داشت و تمام اراکین دولت در آن شرکت کرده بودند، در این جرگه امیرشیرعلی خان توانست تا در مورد مخالفتهای برادران خود چون سردار امین خان و سردار محمد شریف خان غور کرده ورای گیری کند که با ایشان چه نوع رفتاری در پیش گیرد، طبق فیصله جرگه امیر بعد از یک اخطار کتبی به کندهار سوقیات نمود، سردار امین خان برادر خود را در میدان جنگ بکشت و کندهار را مطیع ساخت، همچنان این جرگه ولیعهدی شهزاده عبدالله پسر هفت ساله امیر را تصویب نمود.


قابل تذکر است که پروگرامهای اصلاحی سید جمال الدین افغان و امیر شیر علی خان بین سالهای ۱۸۷۸-۱۸۶۲ که از بالا رویدست گرفته شده بود، حاوی یک سلسله تغییرات در عرصه های تعمیم معارف و فرهنگ، ایجاد کتابخانه ها و جراید و غیره بود که با تعرض نظامی و اغوای سیاسی انگلیس و غفلت زمامداران آنوقت درهم پیچید و تاکنون همان طور پیچیده و لاینحل باقی مانده است.


– لویه جرگه اعلام بیطرفی پاسیف افغانستان در جنگ اول جهانی سال ۱۹۱۵

این لویه جرگه که در سال 1915 با شرکت 540 نفر در شهر کابل انعقاد یافت، یکی از لویه جرگه های میباشد که امیر حبیب الله خان با خبط سیاسی بیطرفی محض وپاسیف افغانستان در جنگ عمومی دوّم را از طریق آن اعلام میکند و هیجان عمومی مردم را که عبارت از رهایی کامل از قید استعمار و مبارزه برضد انگلیسها بود را نادیده گرفته و برغم طرفداری سردار نصرالله خان نایب السطنه و شماری از اراکین دولت، پیشنهاد هیأت های سیاسی آلمان، آسترالیا و ترکیه را که خواهان اتحاد نظامی علیه انگلیسها بودند، رد میشود.


به نقل از” افغانستان در مسیر تاریخ” امیر میخواست مذاکرات را با هیأت سیاسی آلمان، اتریش وترکیه طول دهد تا مقاصد خویش را بالای انگلیس از راه مفاهمه بقبولاند، اما نمی خواست علیه انگلیس برای این منظور اعلان جنگ بدهد، در مقابل این همه مساعی امیر حبیب الله خان که به نفع دولت انگلیس دریک مرحله بحرانی تمام شد،دولت انگلیس به امیر وعده داد که دولت انگلیس بعد از ختم جنگ، استقلال سیاسی افغانستان را برسمیت خواهد شناخت، شصت میلیون کلدار حق السکوت خواهد پرداخت وهم سالانه تا دو میلیون و چهارصد هزار کلدار به دولت افغانستان خواهد داد، در حالیکه بعد از ختم جنگ دولت انگلیس یکی از این وعده ها را ایفاء نکرد، تنها بیست میلیون کلدار تا پشاور فرستاد که آنهم همانجا حیف ومیل شد تا امیر بمرد.

این روش امیر در داخل افغانستان تولید تنفر و انزجار عمیقی نمود،مخصوصاً روشنفکران و آزادیخواهان جداً در صدد مخالفت و جبران آن برآمدند.


- لویه جرگه ها بعد از استرداد استقلال افغانستان،ریفورم عصر امانی، دوران نادرشاه و اوایل سلطنت ظاهر شاه

حکومت امانی بعد از تصفیه حساب با دولت انگلیس و اعلام استقلال مشغول اصلاحات داخلی گردید، دولت برای تنظیم امور قوانین و نظامنامه ها را تصویب نمود، شورای دولت که در ترکیب روشنفکرانی چون فیض محمد خان ناصری، سعدالدین خان وکیل و محمود طرزی و دیگران قرار داشتند در ترتیب پروژه های قانون سهم بارز گرفتند، در این عصر که دور آزادی خواهی و روشنگری آغاز میشود،جرگه ها نیز از اهمیت خاص در قانون گذاری برخوردار است، جرگه های کبیر از خود لایحه نظمیه ومقررات وهم تدابیر انعقاد جلسات داشت.


– لویه جرگۀ جلال آباد

پس از پادشاهی امان الله خان و استرداد استقلال افغانستان، نخستین جرگه بزرگ، که مرکب از اعضای شورای دولت و نماینده گان مردم کابل و اطراف آن، ننگرهار، لغمان و کنر بود، در زمستان ۱۹۲۱ در جلال آباد برگزار گردید. شمار اعضای این جرگه به ۸۷۲ نفر می رسید و شخص شاه بر آن نظارت داشت. منظور اصلی این جرگه اصلاحات اجتماعی بود و نظامنامه اساسی را که نخستین قانون اساسی افغانستان به شمار می رود به تصویب رساند. این نظامنامه حاوی الغای برده گی، تحکیم وحدت ملی، تصریح آزادی های فردی، تساوی حقوق اتباع، مالیات متناسب با در آمد و مانند اینها بود.

در همین سال رویداد های دیگری نیز بوقوع پیوست که بر روان لویه جرگه بی تاثیر نبود، معاهده برقراری روابط سیاسی و مناسبات تجارتی میان دولت برتانیه و دولت افغانستان همزمان با رخداد لویه جرگه در ۲۲ نوامبر ۱۹۲۱بود که توسط سر هنری دابس و محمود طرزی در داخل ۱۴ ماده به امضاء رسید، همچنان معاهده مؤدت ودوستی بین افغانستان واتحادجماهیرشوروی سوسیالیستی در ۲۸ فبروری ۱۹۲۱ امضاء شد و هکذا به تاریخ ۱ مارچ ۱۹۲۱معاهده مؤدت و دوستی بین افغانستان و دولت جمهوری ترکیه و به تاریخ ۳ جون همین سال قرار داد تأسیس روابط سیاسی بین افغانستان و ایتالیا عقد گردید. 



– لویه جرگه یا جرگه کبیر پغمان ۱۹۲۲

دنباله جرگه بزرگ جلال آباد بود. ولی بیشتر به مسأله اصلاحات اقتصادی توجه داشت و در تابستان ۱۹۲۲ در شهرک پغمان برگزار شد، در این جرگه که ده روز به درازا کشید، اشتراک کننده گان که تعداد شان به ۱۵۰۴ نفر می رسید، آزادانه ابراز نظر می کردند و گاهی با نظرات شاه مخالفت نشان می دادند. در این جرگه بود که نظامنامه اساسی مورد بحث قرار گرفت و در پایان این جرگه به تایید شاه رسید.

در همین سال بر علاوه سایر کارهای مهم مناسبات سیاسی با فرانسه قایم گردید، و موافقنامۀ به امضاء رسید که به اساس آن امتیاز حفریات آثار باستانی افغانستان به فرانسه سپرده شد و همچنین فرانسوی ها در عرصه فرهنگی و بهداشت افغانستان سهم فعالی اتخاذ و شاگردان افغانی به فرانسه اعزام شدند.




– لویه جرگه یا جرگه بزرگ پغمان ۱۹۲۴

نظامنامه اساسی تصویب شده در جرگه های ۱۹۲۱ و ۱۹۲۲ باعث واکنش های شدید در میان مردم شد و نیرو های مخالف اصلاحات با تحریکات بیگانه در خوست شورشهایی را به راه انداختند، چنانچه در اوایل سال ۱۹۲۴ ملاعبدالله معروف به ملای لنگ به همکاری ملا عبدالرشید موضوع قانون جزاء را که در زمان زعامت امان الله خان طرف تطبیق قرار گرفته بود، بهانه نموده و آنرا خلاف احکام شریعت تلقی کرد و به اغتشاش دست زد، تا بالاخره ۲۵ تن اغتشاشیون بشمول سر کرده های آن دستگیر و از طرف محکمه نظامی در ماه می ۱۹۲۵ محکوم به مرگ شدند، در پرتو چنین اوضاع متشنج دولت ناگزیر شد تا برای تعدیل و تجدید نظر بر نظامنامه اساسی دومین جرگه بزرگ پغمان را برگزار کند، در این جرگه که شمار اعضای آن به ۱۰۰۰ نفر می رسید، شورای دولت که ۱۵۰ نفر عضو داشت به شورای ملی ارتقاء داده شد، عفو مجازات از حقوق شاه شناخته شد، دوره سربازی سه سال تعیین و القاب رسمی و تشریفاتی لغو شد، به نقل از ” افغانستان در مسیر تاریخ” دراین جرگه یک هزار نفر انتخابی ملت و انتصابی شاه در پنج ستون در صحن تیاتر پغمان می نشستند، در ستونهای جناحین وکلای ملت و در ستونهای وسطی نماینده گان انتخابی شورای دولت و مجالس مشوره ولایات جا می گرفتند، تخت شاه روی ستیژ قرار داشت که در یمین او علمای محکمه تمیز و افسران نظامی تا درجۀ غندمشر ( دگرمن) و اعضای انتصابی شورای دولت و کندکمشران ( جگړن های) نظامی و در یسارش قضات محاکم و روسا و مدیران وزارت خانه ها جا داشتند، در جبهه پیشروی تخت شاه چوکی رئیس و دو نفر معاون و یک نفر منشی مجلس گذاشته شده بود، و مقید بود هر ناطقی که از صف صحنه بروی ستیژ می برآمد، باید از جناح راست از پشت میکروفون سخنرانی میکرد، مصوبات در این جرگه با اکثریت به عمل می آمد.

طوری که بیان شد، این جرگه با نظم و دسپلین خاص و به شیوه مجالس کشور های متمدن برگذار شد.



در جرگه های کبیر سالهای( ۱۹۲۸-۱۹۲۴) پغمان و مجالس رسمی مشورتی برج شمالی ارگ و چمن ستور که پیرامون تثبیت شاخصه های سیاست افغان و انگلیس و پروگرامهای اصلاحی شاه که در عصر متمدنانۀ امان الله خان انعقاد یافت، برعلاوه نماینده گان طبقات و اقشار گوناگون اجتماعی شماری از روشنفکران چپ اندیش نیز رسماً حضور و شرکت داشتند، منجمله شادروان میرغلام محمد غبار مورخ و سیاستمدار شهیر کشور به نماینده گی حلقه جوانان افغان، شاد روان عبدالرحمن محمودی و  شادروان غلام محی الدین خان انیس منحیث وکلای مردم فعالانه اشتراک ورزیده و نقش با اهمیتی را بدوش کشیدند، در عصر امانی یک نفر از اینها به حبس سیاسی یا اعدام محکوم نشدند.

عبدالرحمن خان  لودین از اعضای لویه جرگه ۱۳۰۳ پغمان بود که به نوبه خود در خاموش ساختن ملاهایی که اصلاحات امانی را نمی‌خواستند بپذیرند شجاعانه استدلال می‌کرد و نظراتش را بیان می‌داشت:

«حضرات علما را نباید که در هر چیز و هر کار ناخنزنی کنند و به کارهای که در آن خدا حکومت و ملت را مختار نموده است، نبایستی مداخله را روادار شوند. این سخن بدان میماند که حکومت بیک مقام سرک پخته را بردن خواهش دارد، درآنموقع بگویند که از علما پرسیده شود و یا به کدام جای نهر میکند، باید بی اجازه ملا نکند....» («رویداد لویه جرگه دارالسلطنه»، ۱۳۰۳، صفحه ۲۸۵ و ۲۸۶)


- لویه جرگه یا جرگه بزرگ کابل ۱۹۳۰

یکی از جرگه های دیگر که پس از سقوط امان الله خان وروی کار آمدن نادرشاه بخاطر فریب واغوای مردم و کشیدن نقاب مصنوعی برچهره و ماهیت رژیم استبدادی نادر انعقاد یافت، همانا لویه جرگه ۳۰۱ نفری و فرمایشی کابل بود که در آن ۲۰۹ نفر مامور رسمی و افسران نظامی بشمول ۱۸ تن دیپلوماتهای خارجی بحیث مستمع مشاهد لویه جرگه اشتراک نمودند، جرگه با سخنرانی نادر شاه در قصر ستور وزارت خارجه آغاز شد، امّا ریاست آن را برادر وی محمد هاشم خان بعهده داشت،به نقل از جلد دوم ” افغانستان در مسیر تاریخ” شاه قبل از افتتاح مجلس نماینده گان جرگه را به دعوتهای رسمی مشغول ساخت و تحت تلقین نگهداشت و آنگاه به همۀ آنان چپن و دستاری بخشید، و مجلس را رسماً بگشاد، غبار به ادامه مینویسد : ” منظور ازین جرگه دو چیز بود؛ یکی ابطال آن تصاویب مترقی که در جرگۀ انتخابی سال ۱۳۰۷ شمسی برابر (۱۹۲۸) در پغمان، شکل قانونی بخود گرفته بود، از قبیل: الغای القاب و لباس رسمی مامورین، تعیین دارایی هنگام دخول در خدمت دولت و از مصارف شخصی خود حساب دادن، قانون استخدام، تجدید اختیارات قضات و حکام، تأسیس ادارۀ تفتیش عمومی، تعیین جزاء بر اساس قانون مدونه قبلی و تعیین جزای نقدی، تشکیل محاکم عصری و مدنی، آزادی مطبوعات و انتقاد، الغای نکاح صغیره و تعیین سن ازدواج، آزادی رفع حجاب زن، شرط داشتن شهادتنامه برای ملاها، تبدیلی علامت بیرق، تأسیس شورای ملی ۱۵۰ نفری با سواد و امثالهم” که همه و همه جنبه های دموکراتیک ریفرم های اصلاح طلبانۀ امان الله خان شاه ترقی پسند افغانستان را در برمیگرفت، اما اینها خارچشم زمامدار مستبد و خودکامه را تشکیل میداد و از نگاه رژیم مطلقه مردود پنداشته میشد، همان است که مصوبات قانونی جرگۀ پغمان ابطال شد، موضوعاتی از قبیل لایحه انتخابات شورای ملی، تعداد و شیوه انتخاب وکلای مجالس شورای ولایات، رنگ بیرق، استرداد دارایی های امان الله خان و تصویب دو باره نشان ها و القاب رسمی و تشریفاتی مورد بحث قرار گرفته نام نظامنامه اساسی نیز با تجدیدنظرهایی به اصول نامه اساسی تغییر یافت و فراتر از آن با ادعا های میان تهی امان الله خان ” خاین ملت و دزد دارایی افغانستان” خطاب شد و ثروت گویا دست داشته او واپس خواسته شد، اما امان الله خان چون خلاف ادعای زمامدار تازه از مال و منال با خود در ایتالیا متاعی نداشت و سنگینی بار معشیت خانواده را احساس کرد طی نامه خصوصی ای از شاه ولیخان وزیر مختار لندن خواست تا از ثروت و عین المال شخصی اش در کابل و همچنان جایداد ملکه ثریا چیزی به ایشان برسد تا از دشواری روزگار نجات یابند، چون داستان عین المال امان الله خان و برخورد غیر منصفانه نادرشاه و نامه هایی که دراین باره رد و بدل شده است، خارج از مبحث کنونی میباشد از تداوم آن منصرف میشویم، مقصد آن است که نادر شاه با استفاده از جرگه فئودالی مذکور تا که توانست امان الله خان را بکوفت وبا بهره گیری از سهوها و شتابزده گی های امان الله خان قشر روشنفکر و وطنپرست را نیز سرکوب و آنان را بنام ” امانیستها” شناسایی و تحت عنوان” خاین دین، دولت و ملت” در زندان ها افگند و به پایه دار تحویل نمود، روی همین ملحوظ است که دوره نادرشاه در تاریخ معاصر افغانستان بنام دور ترور و اختناق و تسلط ارتجاع محسوب میشود.


– لویه جرگه یا جرگه بزرگ کابل ۱۹۰۴۱

با کشته شدن نادرشاه و رویکار آمدن ظاهر شاه در ماهیت رژیم تغییر فاحشی رونما نگردید، زیرا از یکطرف اداره حکومت “از سه برادر” به” دو عمو یا دو برادر” تبدیل یافت و از جانبی هم زیر عنوان انتقامگیری از قاتلین نادرشاه ” کشتار دسته جمعی” و” مطلقیت و استبداد” ادامه یافت. با این همه در بحبوحه جنگ دوم جهانی که افغانستان در ۱۷ اگست ۱۹۴۰  رسماً بیطرفی خود را اعلام داشت و اتباع جرمنی در افغانستان به مشاغل خویش باقی ماندند، انگلیسها میخواستند تا اتباع جرمنی از افغانستان خارج شوند، این مقابله اسباب برخی تشنجات داخلی را فراهم ساخت، حکومت نمیتوانست مسئولیت این عمل را بدوش کشد، پس در ۵ نوامبر سال ۱۹۴۱ لویه جرگه دعوت شد، این نخستین جرگه ای بود که پس از ترور نادر خان و پادشاهی پسرش محمد ظاهر شاه بر گزار شد، این جرگه در مکتب حبیبیه با سخنرانی محمد ظاهر شاه انعقاد یافت و دو روز ادامه داشت.

این جرگه بیطرفی افغانستان در جنگ عمومی دوم را اعلام نمود و طبق یادداشت های دولتین شوروی و انگلیس در اکتوبر ۱۹۴۱ اتباع و کارشناسان جرمنی را با تضمین مصونیت شان با امن از افغانستان خارج ساخت، هرچند بعد از جنگ سفارت جرمنی در کابل مسدود شد و دم و دستگاه جاسوسی انگلیس در داخل دولت وسعت یافت، اما خاطرۀ مصئون نگهداشتن وبا امن انتقال دادن اتباع آلمانی برای سالیان متمادی سنگپایه مناسبات دوستی و تفاهم نیک میان جرمنی و افغانستان قرار گرفت، که ثمره نیک لویه جرگه ۱۹۴۱ میباشد، پدر مرحومم میرزا عبدالغفارخان وفا، یکتن از اراکین وزارت امورخارجه وقت افغانستان در زمره سایر مامورین و منسوبین دولت یکتن از شرکت کننده های این جرگه تاریخی بودند، ایشان بارها رویداد این جرگه را که چگونه مملو از بحث های داغ به جانبداری از آلمان ودر ضدیت به آن در حمایت از شوروی ها و انگلیسها صورت میگرفت برایم بازگو و قصه نموده بود، ایشان میگفتند که در بیرون تالار جرگه بعضی ها در حمایت از پیشروی های آلمان اظهار خوشی و شعف میکردند و برخی ها هم از مقاومت و پیشرفت روسها در جبهه جنگ استقبال مینمودند، بالاخره روحیه مهمان نوازی و پناه دادن به اتباع یک کشوری که در جنگ است باعث شد تا افغانستان در این جرگه با درایت سیاسی بتواند هم اعتماد روس و انگلیس را جلب کند وهم با حفظ بیطرفی در جنگ اتباع کشور آلمان را خارج سازد.


– لویه جرگه یا جرگه بزرگ کابل ۱۹۵۵

قدر مسلم آن است، هنگامی که در سال ۱۹۴۷ جرگه قبایل سرحدی استقلال خویش را در برابر پاکستان اعلام داشتند و نماینده گان خود را به کابل اعزام داشتند و از قیام مسلح خویش علیه پاکستان استمداد جستند، حکومت افغانستان کوشید ایشان را از اقدامات مسلحانه در مقابل پاکستان منصرف گردانیده و منتظر نتائیج مذاکرات دوستانه و اقدامات صلح جویانه سازد، این همه باعث شد، تا پاکستان مهلت یابد در ۱۹۴۸ خان عبدالغفار خان را محبوس کند، یکسال بعد تر در ۱۹۴۹ دهات پشتونستان وهم مغلگی پکتیا را بمبارد کند، و با استفاده از قوه نظامی جنبش آزادیخواهی پشتونها و بلوچها را سرکوب نماید، قضیه پشتونستان و خط دیورند که تاکنون راه حل سیاسی خود را نیافته از زمره مسایل داغ سیاسی میان افغانستان و پاکستان میباشد، از نگاه آگاهان این مساله باید در یک لویه جرگۀ اختصاصی و تاریخی یا بشیوه مدرنتر آن طی یک ریفراندم ( همه پرسی) حل و فصل شود،امّا مطلب مهم در این میان، جاری نگهداشتن همکاری و روابط متقابلاً مفید منطقه یی و روابط تراتزیتی و تجاری بین پاکستان و افغانستان با استفاده از تجربه تاریخی اروپای آزاد میباشد که زمامداران ما از چند دهه بدینسو بدان کمتر توجه نموده اند، این قضیه مبحث بزرگ سیاسی بوده که از بحث مسایل جرگه و لویه جرگه مجزا و خارج است، پس آنرا میگذاریم به بررسی های دیگر؛

جرگه ۳۷۱ نفری نوامبر سال ۱۹۵۵ کابل هنگام صدارت محمد داوود خان به دنبال تحولات منطقه ئی و بوجود آمدن کشور جدید پاکستان بر گزار شد، ریاست آن را محمد گل خان مومند به عهده داشت، موضوع آن مسأله پشتونستان بود و ۵ روز به درازا کشید، قابل تذکر است که در فبروری همین سال بیرق سفارت پاکستان در کابل و بیرق قونسلگری این کشور در جلال آباد توسط مظاهره کننده گان پائین کشیده شد و متعاقب آن در افغانستان امر سفربری و آماده باش صادر گردید، همچنان درمارچ سال ۱۹۵۵ بود که سردار محمد داوود خان طی یک بیانیه رادیویی پاکستان را نسبت به تصمیمش در مورد تشکیل یونت غربی به شدت نکوهش کرده واین اقدام پاکستان را سبب غصب حقوق پشتونهای آنطرف سرحد خوانده و همدردی حکومت و مردم افغانستان را در مورد این سرزمین ها و مردم آن ابراز داشت.

برعلاوه چنین وضعیت وخیم سیاسی میان افغانستان و پاکستان، در همین سال رویداد های دیگری هم بوقوع پیوست که مضمون لویه جرگه را غنا بخشید، چنانچه در ۱۸ اپریل ۱۹۵۵ اولین کنفرانس بین المللی با اشتراک کشور های غیرمنسلک در شهر باندوک اندونیزیا دائر و هیأت افغانی تحت ریاست سردار محمد نعیم وزیر امور خارجه وقت در آن شرکت وبر موقف عدم انسلاک افغانستان تأکید بعمل آمد، در 29 اپریل 1955 جمال عبدالناصر رئیسجمهور مصر از کابل دیدار نمود.

خلاصه اینکه به دنبال جرگه ۱۹۵۵ کابل بود که افغانستان روابط تنگاتنگی را با شوروی پیش گرفت و این آغاز مناسبات نیک حسن همجواری افغانستان با شوروی ها بود.

قبل برین نیز در سال ۱۹۵۳ با اعزام هیأت کلتوری افغانستان تحت ریاست داکتر محمد انس رئیس پوهنتون کابل به ماسکو نخستین گامهای مناسبات فرهنگی دو کشور پایه گذاری شد،همچنان در سال ۱۹۵۴ قرار داد اعمار دو سیلو بین تخنواکسپورت روسیه و وزارت مالیه وقت افغانستان( دکتبار سفیر شوروی در کابل وعبدالملک خان وزیر مالیه) امضاء شده بود، در همین سال ۱۹۵۵ که لویه جرگه انعقاد یافت .

یکماه بعداز همین لویه جرگه بود که در ۱۵ دسامبر ۱۹۵۵ مسافرت سه روزۀ خروسچف صدر هیأت رییسه حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی به همرایی بولگانین صدراعظم این کشور به افغانستان شروع شد، طی این مسافرت اتحاد شوروی مبلغ یکصد ملیون دالر قرضه به افغانستان داده، موافقه همکاری وعدم تعرض را که درسال ۱۹۳۱ بین دو کشور عقد شده بود تأیید و تمدید نمود،علاوه برآن هردو طرف طی یک اعلامیه مشترک سیاست های خارجی دولتین خود را در موارد مختلف بین المللی بشمول حمایت شوروی از افغانستان در موضوع پشتونستان ابلاغ کردند، همچنان شورای ملی دور نهم نیز بر موافقنامه ها بین افغانستان و اتحاد شوروی صحه گذاشت.

 ادامه دارد...

با بهره از ماخذ ومنابع آتی:

  • ويکی پيديا ( دانشنامه آزاد).
  • افغانستان در مسير تاريخ جلد اول و دوم نوشتۀ مورخ شهير شاد روان مير غلام محمد غبار.
  • کرونولوژی رويدادهای مهم افغانستان از ۱۹۰۱ تا امروز ۲۰۰۴ نوشته داکترعلی محمد زکريا.
  • واژه نامه سياسی نوشته امير نيک آئين، فرهنگ عميد و لغت نامه دهخدا.    

سیمینارها

ویدیوهای آموزشی



Footer Layout Persian Footer with Noto Font